Ο Μώμος: Η Προσωποποίηση της Χλεύης και της Κριτικής στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Μώμος αποτελεί μία από τις πιο ιδιαίτερες και συναρπαστικές θεότητες. Ήταν η προσωποποίηση της ειρωνείας, του σαρκασμού, της κατάκρισης, της χλεύης και της άδικης επίκρισης. Το όνομά του προέρχεται από το ρήμα μέμφομαι (κατηγορώ, κατακρίνω) και ενσάρκωνε το πνεύμα της απόλυτης και ασταμάτητης κριτικής, ακόμα και απέναντι στους ίδιους τους θεούς.
1. Γενεαλογία και η Πρώτη Εμφάνιση (Ησίοδος)
Η αρχαιότερη αναφορά στον Μώμο προέρχεται από τη «Θεογονία» του Ησιόδου (8ος/7ος αι. π.Χ.). Εκεί, ο Μώμος παρουσιάζεται ως ένα σκοτεινό, αρχέγονο πνεύμα. Είναι γιος της Νύχτας (Νυξ), η οποία τον γέννησε χωρίς αρσενικό σύντροφο (παρθενογένεση), μαζί με άλλα δεινά που μαστίζουν την ανθρωπότητα, όπως τον Ύπνο, τον Θάνατο, τις Μοίρες και τη Μιζέρια (Οϊζύς).
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, 211-214): «Νὺξ δ’ ἔτεκε στυγερόν τε Μόρον καὶ Κῆρα μέλαιναν καὶ Θάνατον, τέκε δ’ Ὕπνον, ἔτικτε δὲ φῦλον Ὀνείρων· [οὔ τινι κοιμηθεῖσα θεὰ τέκε Νὺξ ἐρεβεννή,] δεύτερον αὖ Μῶμον καὶ Ὀϊζὺν ἀλγινόεσσαν…»
Μετάφραση: Η Νύχτα γέννησε τον μισητό Μόρο και τη μαύρη Κήρα / και τον Θάνατο, γέννησε τον Ύπνο, γέννησε και το γένος των Ονείρων / (χωρίς να πλαγιάσει με κανέναν η σκοτεινή θεά Νύχτα) / και έπειτα γέννησε τον Μώμο και την οδυνηρή Μιζέρια (Οϊζύ).
2. Ο Μώμος ως Κριτής των Δημιουργιών (Αίσωπος)
Ο πιο γνωστός μύθος που περιλαμβάνει τον Μώμο προέρχεται από τους Μύθους του Αισώπου (Μύθος 100 κατά τον δείκτη Perry). Σύμφωνα με την αφήγηση, ο Δίας, ο Προμηθέας (ή ο Ποσειδώνας σε άλλες εκδοχές) και η Αθηνά έφτιαξαν από ένα δημιούργημα και κάλεσαν τον Μώμο για να κρίνει ποιο είναι το καλύτερο. Ο Δίας έφτιαξε έναν ταύρο, ο Προμηθέας τον άνθρωπο και η Αθηνά ένα σπίτι.
Ο Μώμος, ανίκανος να πει έναν καλό λόγο και γεμάτος φθόνο, βρήκε ψεγάδια σε όλα:
- Στον ταύρο: Είπε ότι ο Δίας έπρεπε να βάλει τα κέρατα κάτω από τα μάτια, για να βλέπει πού χτυπάει.
- Στο σπίτι: Είπε ότι η Αθηνά έπρεπε να του βάλει ρόδες, ώστε ο ιδιοκτήτης να μπορεί να μετακομίσει αν τύχει να έχει κακούς γείτονες.
- Στον άνθρωπο: Είπε ότι ο Προμηθέας έκανε τεράστιο λάθος που δεν άφησε ένα «παράθυρο» ή μια πόρτα στο στήθος, ώστε να φαίνονται οι κρυφές σκέψεις του.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Αίσωπος, Ζεὺς καὶ Προμηθεὺς καὶ Ἀθηνᾶ καὶ Μῶμος): «ὁ δὲ Μῶμος φθονήσας τοῖς δημιουργήμασιν ἀρξάμενος ἔλεγε… ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου, διότι τὰς φρένας αὐτοῦ οὐκ ἔξωθεν ἔθηκεν, ἵνα μὴ λανθάνωσιν οἱ πονηροί, ἀλλὰ φανερὸν ᾖ τί ἕκαστος κατὰ νοῦν ἔχει.»
Μετάφραση: Ο Μώμος, φθονώντας τα δημιουργήματά τους, άρχισε να λέει… [και] για τον άνθρωπο, [είπε] ότι δεν έβαλε το μυαλό (και τα συναισθήματά) του απ’ έξω, ώστε να μην μπορούν να κρύβονται οι πονηροί, αλλά να είναι φανερό το τι έχει ο καθένας στο μυαλό του.
Η τιμωρία του Μώμου για αυτή την υπερβολική και άδικη κριτική ήταν η εξορία του από τον Όλυμπο από τον Δία.
3. Ο Μώμος και η Αιτία του Τρωικού Πολέμου (Κύπρια Έπη)
Μια λιγότερο γνωστή, αλλά συγκλονιστική παρουσία του Μώμου καταγράφεται στα Σχόλια της Ιλιάδας και ανάγεται στα «Κύπρια Έπη» (χαμένο επικό ποίημα του Τρωικού Κύκλου).
Όταν ο Δίας θέλησε να ξαλαφρώσει τη Γη από το υπερβολικό βάρος των ανθρώπων (υπερπληθυσμός), σκέφτηκε αρχικά να ρίξει κεραυνούς ή να προκαλέσει κατακλυσμό. Ο Μώμος, ως απόλυτα κυνικός σύμβουλος, απέτρεψε τον Δία από τις φυσικές καταστροφές και του πρότεινε ένα πιο περίτεχνο σχέδιο: Να παντρέψει τη Θέτιδα με έναν θνητό (τον Πηλέα) και να γεννήσει μια όμορφη κόρη (την Ελένη), γεγονότα που θα οδηγούσαν αναπόφευκτα στον Τρωικό Πόλεμο και στην αλληλοεξόντωση των ανθρώπων.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Σχόλια στην Ιλιάδα, Α 5 – Scholia Graeca in Homeri Iliadem): «Ζεὺς γὰρ… ἠβουλήθη ῥᾳδίσαι τὴν πάντα τρέφουσαν [Γῆν]… καὶ τῷ Μώμῳ κοινοῦται· ὁ δὲ Διὸς μὲν κεραυνοὺς ἢ κατακλυσμοὺς ἀπράκτους ποιεῖ, ὑποτίθεται δὲ αὐτῷ τὴν Θέτιδος εἰς θνητὸν ἔκδοσιν καὶ θυγατρὸς καλῆς γένναν, ἐξ ὧν ἀμφοτέρων πόλεμος Ἕλλησί τε καὶ βαρβάροις ἐγένετο, ἀφ’ οὗ κουφισθῆναι συνέβη τὴν γῆν πολλῶν ἀναιρεθέντων.»
Μετάφραση: Ο Δίας… θέλησε να αλαφρύνει τη Γη που τρέφει τα πάντα… και συνεννοήθηκε με τον Μώμο. Εκείνος απέτρεψε τους κεραυνούς και τους κατακλυσμούς του Δία, και του υπέδειξε να δώσει τη Θέτιδα σε θνητό και να γεννηθεί μια όμορφη κόρη (η Ελένη), από τα οποία και τα δύο προκλήθηκε πόλεμος μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων, εξαιτίας του οποίου η γη αλάφρυνε καθώς πολλοί σκοτώθηκαν.
4. Η Σάτιρα και ο Λουκιανός
Στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή, ο Μώμος έγινε το αγαπημένο λογοτεχνικό όχημα για την κοινωνική και θρησκευτική σάτιρα. Ο κορυφαίος σατιρικός συγγραφέας Λουκιανός ο Σαμοσατεύς (2ος αι. μ.Χ.) χρησιμοποιεί τον Μώμο ως πρωταγωνιστή σε πολλά έργα του (π.χ. Θεῶν Ἐκκλησία, Ζεὺς Τραγῳδός).
Στη «Θεῶν Ἐκκλησία» (Συνέλευση των Θεών), ο Μώμος λειτουργεί ως ο απόλυτος υπερασπιστής της λογικής, κατακρίνοντας τον Δία για το γεγονός ότι ο Όλυμπος έχει γεμίσει με ανάξιους ημίθεους και ξένες θεότητες. Ζητά την άδεια να μιλήσει με παρρησία (ελευθερία λόγου).
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Λουκιανός, Θεῶν Ἐκκλησία, 2): «Ἐγὼ γάρ, ὦ Ζεῦ, εἴ μοι ἀποδοίης μετὰ παρρησίας εἰπεῖν, λέγοιμ’ ἄν. ἄλλως μὲν γὰρ οὐκ ἂν δυναίμην, ἀλλὰ πάντες ἴσασιν ὡς ἐλεύθερός εἰμι τὴν γλῶτταν καὶ οὐδὲν ἂν κατασιωπήσαιμι τῶν οὐ καλῶς γιγνομένων.»
Μετάφραση: Εγώ λοιπόν, Δία, αν μου επιτρέψεις να μιλήσω με παρρησία, θα μιλήσω. Αλλιώς δεν θα μπορούσα, αλλά όλοι ξέρουν ότι έχω ελεύθερη γλώσσα και δεν θα μπορούσα να αποσιωπήσω τίποτα από όσα δεν γίνονται σωστά.
5. Ο Μώμος στη Φιλοσοφία (Ο Πλάτωνας)
Η λέξη «Μώμος» κατέληξε να χρησιμοποιείται παροιμιωδώς. Όταν κάτι ήταν απόλυτα τέλειο και αψεγάδιαστο, οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι «ούτε ο ίδιος ο Μώμος δεν θα έβρισκε λάθος».
Χαρακτηριστική είναι η χρήση του ονόματος από τον Πλάτωνα στο κορυφαίο του έργο, την «Πολιτεία». Όταν ο Σωκράτης περιγράφει τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ο τέλειος φιλόσοφος-βασιλιάς (φιλαλήθης, δίκαιος, γενναίος, σώφρων), αναφέρει ότι ένας τέτοιος χαρακτήρας είναι τόσο άψογος που δεν θα μπορούσε να τον κατακρίνει ούτε ο ίδιος ο θεός της επίκρισης.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Πλάτων, Πολιτεία, Βιβλίο ΣΤ’, 487a): «Οὐδ’ ἂν ὁ Μῶμος, ἔφη, τό γε τοιοῦτον μέμψαιτο.»
Μετάφραση: «Ούτε καν ο Μώμος, είπε, δεν θα μπορούσε να βρει ψεγάδι σε κάτι τέτοιο.»
6. Ο Αριστοτέλης Αναιρεί Επιστημονικά τον Μώμο! (Βιολογία vs Μυθολογία)
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά (και ίσως αστεία) στοιχεία της αρχαίας γραμματείας είναι ότι ο Αριστοτέλης, στο επιστημονικό του έργο «Περὶ ζῴων μορίων» (Για τα μέρη των ζώων), παίρνει στα σοβαρά την κριτική που έκανε ο Μώμος στον ταύρο του Δία (στον μύθο του Αισώπου) και την καταρρίπτει με βιολογικά και μηχανικά επιχειρήματα!
Ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι ο Μώμος ήταν… ανίδεος από φυσική, διότι αν τα κέρατα ήταν στους ώμους (ή κάτω από τα μάτια), το ζώο δεν θα μπορούσε να δώσει δυνατά χτυπήματα, αφού η δύναμη προέρχεται από το βάρος και την κίνηση του κεφαλιού.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Αριστοτέλης, Περὶ ζῴων μορίων, Βιβλίο Γ’, 663a 34 – 663b 2): «Διόπερ ὁ παρ’ Αἰσώπῳ Μῶμος οὐκ ὀρθῶς ἐπιτιμᾷ τῷ ταύρῳ, ὅτι οὐκ ἐπὶ τῶν ὤμων ἔχει τὰ κέρατα, ὅπως ἂν ἴσχυε τὰς πληγὰς ποιεῖσθαι, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ἀσθενεστάτου μέρους τῆς κεφαλῆς. Οὐ γὰρ ὀξυδερκῶς ἰδὼν ὁ Μῶμος τοῦτ’ ἐπετίμησεν.»
Μετάφραση: «Γι’ αυτό ακριβώς ο Μώμος στον μύθο του Αισώπου δεν κατακρίνει σωστά τον ταύρο, (λέγοντας) ότι δεν έχει τα κέρατα στους ώμους ώστε να δίνει πιο δυνατά χτυπήματα, αλλά στο πιο αδύναμο μέρος του κεφαλιού. Διότι ο Μώμος έκανε αυτή την κριτική χωρίς να έχει παρατηρήσει καθόλου καλά τα πράγματα.»
7. Ο Μώμος στο Αρχαίο Θέατρο: Το Χαμένο Έργο του Σοφοκλή
Για να έχουμε την πλήρη εικόνα, πρέπει να αναφέρουμε ότι ο Μώμος πέρασε και από τη σκηνή του Θεάτρου του Διονύσου. Ο μεγάλος τραγικός ποιητής Σοφοκλής είχε γράψει ένα Σατυρικό Δράμα (το κωμικό έργο που παιζόταν μετά από τρεις τραγωδίες) με τον τίτλο «Μῶμος».
Δυστυχώς, το έργο αυτό έχει χαθεί και σώζονται ελάχιστα σκόρπια θραύσματα (fragments). Από τους τίτλους και τα συμφραζόμενα, οι φιλόλογοι εικάζουν ότι το έργο σατίριζε τους θεούς ή κάποια ανθρώπινη εφεύρεση, με τον χορό των Σατύρων να πλαισιώνει τον Μώμο καθώς εκείνος καταδίκαζε τα πάντα.
8. Η Παραλλαγή του Μύθου: Ο Ήφαιστος (όχι ο Προμηθέας) ως Δημιουργός του Ανθρώπου
Ο Λουκιανός, τον οποίο αναφέραμε στο προηγούμενο μέρος, διασώζει στο έργο του «Ερμότιμος» μια σημαντική παραλλαγή του αισώπειου μύθου. Εδώ, τον άνθρωπο δεν τον πλάθει ο Προμηθέας, αλλά ο θεός της μηχανικής, ο Ήφαιστος. Η λεπτομέρεια του “παραθύρου” στο στήθος αναλύεται εδώ με εκπληκτική γλαφυρότητα.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Λουκιανός, Ερμότιμος ή Περί Αιρέσεων, 20): «Ἀθηνᾶ μὲν οἶκον, Ζεὺς δὲ ταῦρον, Ἥφαιστος δὲ ἄνθρωπον… ταύτην ἐπιτεμόντα τὴν μέμψιν τὸν Μῶμον… ὅτι μὴ θυρίδας ἐποίησεν αὐτῷ κατὰ τὸ στῆθος, ὡς ἀναπετασθεισῶν αὐτῶν γνώριμα γίγνεσθαι ἅπασιν ἃ βούλεται καὶ ἐπινοεῖ…»
Μετάφραση: «Η Αθηνά (έφτιαξε) σπίτι, ο Δίας ταύρο, ο Ήφαιστος τον άνθρωπο… και ο Μώμος εξέφρασε αυτήν την κριτική… ότι (ο Ήφαιστος) δεν του έφτιαξε παραθυράκια στο στήθος, ώστε, όταν ανοίγουν, να γίνονται γνωστά σε όλους όσα θέλει και όσα σκέφτεται…»
9. Η Λυρική Ποίηση και «Ο Φόβος του Μώμου»
Στην αρχαία λυρική ποίηση, ο Μώμος παύει συχνά να γράφεται με κεφαλαίο (ως θεός) και γίνεται η απόλυτη έννοια του ανθρώπινου φθόνου και της κριτικής (μῶμος = ψόγος). Οι μεγάλοι ποιητές όπως ο Πίνδαρος και ο Βακχυλίδης (5ος αι. π.Χ.) αναφέρουν συνεχώς τον «μώμο» ως τον μεγαλύτερο εχθρό της επιτυχίας και της αρετής. Αν κάνεις κάτι σπουδαίο, αναπόφευκτα θα ξυπνήσεις τον Μώμο.
Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Βακχυλίδης, Επίνικοι, 13. 199-200): «βροτῶν δὲ μῶμος πάντεσσι μέν ἐστιν ἐπ’ ἔργοις· ἁ δ’ ἀλαθεία φιλεῖ νικᾶν…»
Μετάφραση: «Σε όλα τα έργα των θνητών υπάρχει επίκριση (μώμος) / η αλήθεια όμως αγαπά να νικάει…»
Αντίστοιχα, οι Ελληνιστικοί ποιητές (όπως ο Καλλίμαχος) χρησιμοποιούσαν την έννοια του Μώμου για να επιτεθούν στους απαιτητικούς και κακεντρεχείς κριτικούς λογοτεχνίας της εποχής τους.
10. Η Αρχαιολογική / Λατρευτική Πραγματικότητα (Η Απουσία Ναών)
Σε αντίθεση με τον Δία, την Αθηνά ή τον Απόλλωνα, ο Μώμος δεν είχε ποτέ λατρεία, ναούς, ιερείς ή βωμούς στην Αρχαία Ελλάδα.
Δεν ήταν ένας θεός στον οποίο οι άνθρωποι προσεύχονταν (δεν ήταν «λατρευτικός» θεός), αλλά ήταν καθαρά μια «λογοτεχνική και φιλοσοφική προσωποποίηση». Ήταν το εργαλείο των συγγραφέων για να μιλήσουν για την ανθρώπινη φύση, την ελευθερία του λόγου (παρρησία) και τον φθόνο. Η απεικόνισή του με τη μορφή ενός γελωτοποιού που βγάζει μια μάσκα (όπως τον φανταζόμαστε σήμερα) είναι κυρίως εφεύρεση της Αναγέννησης και όχι της αρχαίας ελληνικής αγγειογραφίας ή γλυπτικής.
Σύνοψη
Ο Μώμος είναι ο πρώτος “τρολ” και ο πιο δριμύς κριτικός της αρχαιότητας. Από ένα ζοφερό τέκνο της Νύχτας στον Ησίοδο, μετεξελίχθηκε στον κωμικό κριτή του Αισώπου και στον καταλύτη των ανθρώπινων παθών στα Κύπρια Έπη. Μέσω του Λουκιανού, η μορφή του διασώθηκε ως το αιώνιο σύμβολο της ελεύθερης έκφρασης, της παρρησίας αλλά και της στείρας, καταστροφικής επίκρισης. Είναι η προσωποποίηση της ανθρώπινης τάσης να βρίσκει διαρκώς ατέλειες στα πάντα – ακόμα και στα έργα των ίδιων των θεών.
One thought on “Μώμος: Ο Θεός της Χλεύης & το Μεγαλύτερο “Τρολ” της Αρχαιότητας”