Σπήλαιο Σοβέ: Το αρχαιότερο αποτύπωμα τέχνης στην ανθρώπινη ιστορία
Βαθιά κάτω από την επιφάνεια της γης, σε ένα σκοτεινό άνοιγμα των φαραγγιών της Αρντές στη νότια Γαλλία, η ανθρωπότητα άφησε το πρώτο της ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία της τέχνης. Το σπήλαιο Σοβέ, που ανακαλύφθηκε τον Δεκέμβριο του 1994, λειτουργεί σήμερα ως ένα σπάνιο παράθυρο σε έναν χαμένο κόσμο, σφραγισμένο για περισσότερα από 20.000 χρόνια.
Εκεί, πάνω στους πέτρινους τοίχους, περισσότερα από χίλια προϊστορικά ζωγραφικά μοτίβα αποκαλύπτουν μια δημιουργική δύναμη που γεννήθηκε πολύ πριν από τον σύγχρονο πολιτισμό. Πώς όμως κατάφερε αυτό το εύθραυστο σύμπαν εικόνων να επιβιώσει στον χρόνο; Ποιοι άνθρωποι το δημιούργησαν; Και, τελικά, ποια ευθύνη έχουμε σήμερα απέναντί του;
Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει το ντοκιμαντέρ «Σοβέ, το πρώτο μεγάλο αριστούργημα της ανθρωπότητας», παραγωγή της γαλλικής τηλεόρασης, το οποίο στην Ελλάδα είναι διαθέσιμο μέσω της Viasat στο COSMOTE TV.
Ένα ντοκιμαντέρ ανάμεσα στην επιστήμη και την αφήγηση
Η ταινία δημιουργήθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση 30 χρόνων από την ανακάλυψη του σπηλαίου. Ακολουθεί τους επιστήμονες που, επί δεκαετίες, προσπαθούν να μελετήσουν, να κατανοήσουν και κυρίως να προστατεύσουν τα μοναδικά αυτά έργα.
Όπως εξηγεί ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος Γκι Παντοβανί, το ζητούμενο ήταν η ισορροπία. Από τη μία, η ανάγκη για μια κατανοητή αφήγηση για το ευρύ κοινό. Από την άλλη, η αυστηρή προσήλωση στα δεδομένα της επιστημονικής έρευνας. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια ταινία φαντασίας, αλλά ένα επιστημονικό ντοκιμαντέρ που μιλά με απλό τρόπο για ένα εξαιρετικά σύνθετο θέμα.
Ένα σπήλαιο που παραμένει κλειστό για να επιβιώσει
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία του Σοβέ είναι το γεγονός ότι, από την ημέρα της ανακάλυψής του, παραμένει κλειστό για το κοινό. Η απόφαση αυτή δεν ήταν εύκολη, αλλά κρίθηκε απολύτως απαραίτητη.
Το σπήλαιο βρίσκεται υπό συνεχή παρακολούθηση. Ειδικοί αισθητήρες ελέγχουν τη θερμοκρασία και την υγρασία όλο το εικοσιτετράωρο, ώστε να αποτραπεί κάθε αλλοίωση. Μόνο λίγοι επιστήμονες – παλαιοντολόγοι, γεωαρχαιολόγοι και προϊστορικοί ερευνητές – έχουν δικαίωμα εισόδου, και αυτό για ελάχιστες ημέρες κάθε χρόνο.
Σύμφωνα με τον Παντοβανί, το Σοβέ μας διδάσκει ένα δύσκολο αλλά κρίσιμο μάθημα: αν θέλουμε να διατηρήσουμε κάτι πραγματικά σπάνιο και πολύτιμο, ίσως πρέπει να αποδεχτούμε ότι δεν θα το αγγίξουμε ποτέ. Η προστασία, σε αυτή την περίπτωση, προϋποθέτει την απουσία.
Η τέχνη που άλλαξε την ιστορία της τέχνης
Η ανακάλυψη του Σοβέ ανέτρεψε καθιερωμένες αντιλήψεις για την εξέλιξη της τέχνης. Οι παραστάσεις ζώων, η αίσθηση κίνησης, η χρήση σκιάς και προοπτικής δείχνουν ένα επίπεδο καλλιτεχνικής ωριμότητας που κανείς δεν περίμενε για τόσο παλαιά εποχή.
Όπως επισημαίνει ο σκηνοθέτης, το Σοβέ «ανατίναξε τους κώδικες» μιας ξεπερασμένης αντίληψης που ήθελε την τέχνη να εξελίσσεται γραμμικά και αργά. Αντίθετα, αποκαλύπτει ότι η δημιουργική σκέψη υπήρχε ήδη σε εντυπωσιακά ανεπτυγμένη μορφή.
Η ανάγκη για έκφραση πριν από τη γλώσσα
Οι μορφές των ζώων που μοιάζουν να κινούνται πάνω στους βράχους αποδεικνύουν κάτι θεμελιώδες: η ανάγκη για έκφραση προηγήθηκε της γραπτής γλώσσας και κάθε οργανωμένου πολιτισμού.
Για να αποτυπωθεί αυτή η μοναδική εμπειρία, χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στο εσωτερικό του σπηλαίου προηγμένα κινηματογραφικά μέσα. Σε αυτή την προσπάθεια, ο Παντοβανί συνεργάστηκε με τον Μαρκ Αζέμα, προϊστορικό ερευνητή και σκηνοθέτη, ο οποίος συμμετείχε επί χρόνια στην επιστημονική ομάδα του Σοβέ.
Οι ρίζες της αφήγησης και της κινούμενης εικόνας
Ο Μαρκ Αζέμα τονίζει ότι το Σοβέ δεν είναι απλώς ένας αρχαιολογικός χώρος. Είναι μια θεμελιώδης μαρτυρία του ανθρώπινου πολιτισμού, ίσως σημαντικότερη ακόμη και από μνημεία όπως η πυραμίδα του Χέοπα.
Στις παραστάσεις του σπηλαίου εντοπίζονται στοιχεία γραφικής αφήγησης, ακολουθίες εικόνων και μια λογική που θυμίζει τον σύγχρονο κινηματογράφο. Για τον Αζέμα, το Σοβέ μπορεί να θεωρηθεί η ρίζα της κινούμενης εικόνας, το σημείο όπου γεννήθηκε η ανάγκη να αφηγούμαστε ιστορίες μέσα από εικόνες.
Ένα εύθραυστο μήνυμα από το παρελθόν
Το ντοκιμαντέρ υπενθυμίζει ότι έχουμε απέναντί μας κάτι ανεκτίμητο αλλά εξαιρετικά εύθραυστο. Η μελέτη αυτών των μαρτυριών πρέπει να γίνεται με σεβασμό και αυτοσυγκράτηση, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι κάποτε κανείς δεν θα ξαναμπεί στο σπήλαιο.
Το Σοβέ δεν είναι απλώς ένα σύνολο προϊστορικών ζωγραφιών. Είναι το σύμβολο των ριζών της τέχνης, της αφήγησης και, τελικά, της ίδιας της ανθρώπινης ανάγκης να αφήσει πίσω του ένα ίχνος. Ένα ίχνος που επιβίωσε επειδή έμεινε κρυμμένο – και που σήμερα μας καλεί να το προστατεύσουμε, ακόμη κι αν δεν το δούμε ποτέ από κοντά.
