Η Προέλευση και η Γενεαλογία
Η Φήμη δεν έχει έναν ενιαίο και ξεκάθαρο γενεαλογικό μύθο στην αρχαιοελληνική γραμματεία, καθώς η φύση της προσαρμόζεται ανάλογα με την εποχή και τον συγγραφέα.
- Ως παιδί της Ελπίδας: Ο Σοφοκλής, στο χορικό του Οιδίποδα Τυράννου, την εξυμνεί ως αθάνατη κόρη της Χρυσής Ελπίδας (χρησιμοποιώντας τον δωρικό τύπο Φάμα).
- Ως κόρη της Γαίας (Ρωμαϊκή παράδοση): Η πιο γνωστή μυθολογική της καταγωγή, η οποία εδραιώθηκε κυρίως μέσω του Βιργιλίου στην Αινειάδα (ως Fama), τη θέλει τη νεότερη κόρη της Γαίας. Σύμφωνα με τον μύθο, η Γαία εξοργίστηκε από την τιμωρία των Τιτάνων και των Γιγάντων από τους Ολύμπιους και γέννησε τη Φήμη ως ένα τέρας με αμέτρητα μάτια, αυτιά και γλώσσες, για να διαδίδει μυστικά και να σπέρνει τη διχόνοια σε θεούς και ανθρώπους.
Η «Όσσα» στα Ομηρικά Έπη
Στα έπη του Ομήρου, η προσωποποίηση της είδησης και της φήμης ονομάζεται Όσσα. Δεν είναι μια απλή «κουτσομπόλα», αλλά λειτουργεί ως Διὸς ἄγγελος (αγγελιοφόρος του Δία). Η Όσσα μεταφέρει ένα ιερό μήνυμα ή μια είδηση που διαδίδεται αστραπιαία στα πλήθη, σαν φωτιά που φουντώνει.
Στην Ιλιάδα, όταν οι Αχαιοί συγκεντρώνονται για συνέλευση, η Όσσα είναι εκείνη που τους ωθεί σαν αόρατη δύναμη:
Ιλιάδα, Ραψωδία Β (στ. 93-94): «μετὰ δέ σφισιν Ὄσσα δεδήει ὀτρύνουσ’ ἰέναι, Διὸς ἄγγελος· οἳ δ’ ἀγέροντο.»
Απόδοση: (Και ανάμεσά τους φούντωνε η Όσσα [Φήμη], προτρέποντάς τους να προχωρήσουν, η απεσταλμένη του Δία· και αυτοί συγκεντρώνονταν.)
Στην Οδύσσεια, η Αθηνά συμβουλεύει τον Τηλέμαχο να ταξιδέψει για να μάθει νέα για τον πατέρα του, ελπίζοντας είτε σε κάποια μαρτυρία θνητού, είτε σε μια θεϊκή «Όσσα» που διαδίδει τη δόξα:
Οδύσσεια, Ραψωδία α (στ. 282-283): «…ἤν τίς τοι εἴπῃσι βροτῶν, ἢ Ὄσσαν ἀκούσῃς ἐκ Διός, ἥ τε μάλιστα φέρει κλέος ἀνθρώποισιν.»
Απόδοση: (…αν ίσως σου πει κάποιος θνητός, ή ακούσεις καμιά Φήμη σταλμένη από τον Δία, που πιο πολύ απ’ όλα φέρνει τις ειδήσεις στους ανθρώπους.)
Η Θεϊκή υπόσταση της Φήμης στον Ησίοδο
Η πιο ξεκάθαρη ανάλυση της φύσης της Φήμης στην Αρχαία Ελλάδα γίνεται από τον Ησίοδο στο έργο του Έργα και Ημέραι. Εδώ η Φήμη αποκτά κοινωνιολογικές προεκτάσεις. Ο Ησίοδος προειδοποιεί ότι ο δημόσιος λόγος και η γνώμη του πλήθους είναι μια ανεξέλεγκτη δύναμη.
Είναι εύκολο να τη σηκώσεις (να ξεκινήσεις μια φήμη), δύσκολο να την αντέξεις, και σχεδόν ακατόρθωτο να την απαλλαγείς. Στον τελευταίο στίχο, ο Ησίοδος είναι κατηγορηματικός: Η Φήμη δεν πεθαίνει ποτέ, διότι είναι και η ίδια θεά.
Ησίοδος, Έργα και Ημέραι (στ. 760-764): «Δεινὴν δ’ βροτῶν ὑπαλεύεο φήμην· φήμη γάρ τε κακὴ πέλεται κούφη μὲν ἀεῖραι ῥεῖα μάλ’, ἀργαλέη δὲ φέρειν, χαλεπὴ δ’ ἀποθέσθαι. φήμη δ’ οὔτις πάμπαν ἀπόλλυται, ἥν τινα πολλοὶ λαοὶ φημίξουσι· θεός νύ τίς ἐστι καὶ αὐτή.»
Απόδοση: (Τη φοβερή των ανθρώπων φήμη να αποφεύγεις. Γιατί η κακή φήμη σηκώνεται μεν πολύ εύκολα και γρήγορα, αλλά είναι βαρύ φορτίο να την κουβαλάς, και δύσκολο να την αποτινάξεις. Καμιά φήμη δεν χάνεται εντελώς, όταν πολλοί λαοί τη διαδίδουν· γιατί είναι και αυτή κάποιου είδους θεός.)
Ο Σοφοκλής και ο Θεϊκός Λόγος
Στις τραγωδίες, η Φήμη λειτουργεί συχνά ως η θεϊκή φωνή ή ο χρησμός που έρχεται να ρίξει φως στα κρυμμένα μυστικά. Στον Οιδίποδα Τύραννο, ο Χορός υποδέχεται τον χρησμό από τους Δελφούς απευθυνόμενος στη Φήμη (Φάμα), αποκαλώντας την αθάνατο παιδί της Ελπίδας.
Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος (στ. 157-158): «…ὦ χρυσέας τέκνον Ἐλπίδος, ἄμβροτε Φάμα.»
Απόδοση: (…ω παιδί της χρυσής Ελπίδας, αθάνατη Φήμη.)
Η Λατρεία: Βωμός στην Αθήνα
Η Φήμη δεν ήταν απλώς μια λογοτεχνική προσωποποίηση. Είχε πραγματική υπόσταση στη θρησκευτική ζωή της αρχαίας Ελλάδας, ιδιαίτερα στην Αθήνα. Ο Παυσανίας καταγράφει ξεκάθαρα ότι οι Αθηναίοι είχαν στήσει βωμό προς τιμήν της στην Αγορά.
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις (1.17.1): «…καὶ γὰρ Αἰδοῦς σφισι βωμός ἐστι καὶ Φήμης καὶ Ὁρμῆς.»
Απόδοση: (…γιατί αυτοί [οι Αθηναίοι] έχουν βωμό και για την Αιδώ, και για τη Φήμη, και για την Ορμή.)
Σύμφωνα με τους μελετητές, τέτοιοι βωμοί ιδρύονταν όταν μια σημαντική στρατιωτική είδηση (όπως π.χ. η νίκη στη μάχη του Ευρυμέδοντα) έφτανε στην πόλη παραδόξως νωρίτερα από τους κανονικούς αγγελιοφόρους. Οι Αθηναίοι απέδιδαν αυτή την «ανεξήγητη» μετάδοση της είδησης στη θεϊκή παρέμβαση της Φήμης.
Ο Πύργος της Φήμης (Μεταγενέστερη Μυθολογία)
Οφείλουμε να αναφέρουμε και τον Οβίδιο (Μεταμορφώσεις, Βιβλίο 12). Ο Ρωμαίος ποιητής δίνει την απόλυτη οπτικοποίηση του πώς λειτουργεί η θεότητα.
Περιγράφει ότι η Φήμη κατοικεί στο απόλυτο κέντρο του σύμπαντος —ανάμεσα στη γη, τη θάλασσα και τον ουρανό. Το σπίτι της είναι ένας ορειχάλκινος πύργος με χίλιες πύλες που δεν κλείνουν ποτέ. Μέσα στον πύργο, δεν υπάρχει ποτέ ησυχία, αλλά ένας συνεχής βόμβος από αμέτρητους ψιθύρους, όπου αλήθειες και ψέματα ανακατεύονται διαρκώς πριν διαχυθούν στον κόσμο των θνητών.
1. Η Ακριβής Ανατομία του Τέρατος (Η Κόρη της Γαίας στον Βιργίλιο)
Η λατινική παράδοση τη θέλει κόρη της Γαίας (Terra). Για να δούμε το αυτούσιο κείμενο από την Αινειάδα του Βιργιλίου, διότι από εκεί πηγάζει η εικόνα της Φήμης (Fama) ως τρομακτικού γίγαντα-τέρατος, συγγενούς των Τιτάνων. Ο Βιργίλιος τη συνδέει άμεσα με τους Γίγαντες Κοίο και Εγκέλαδο.
Βιργίλιος, Αινειάδα (Βιβλίο 4, στ. 173-180 – Λατινικό Πρωτότυπο & Απόδοση): «Fama, malum qua non aliud velocius ullum… illam Terra parens ira inritata deorum extremam, ut perhibent, Coeo Enceladoque sororem progenuit pedibus celerem et pernicibus alis, monstrum horrendum, ingens, cui quot sunt corpore plumae, tot vigiles oculi subter (mirabile dictu), tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit auris.»
Απόδοση: (Η Φήμη, ένα κακό που κανένα άλλο δεν είναι πιο γρήγορο… Εκείνη η Μητέρα Γη (Γαία), εξοργισμένη από τον θυμό της κατά των θεών, τη γέννησε τελευταία, όπως λένε, αδερφή του Κοίου και του Εγκέλαδου. Είναι γρήγορη στα πόδια και με φτερά που αστράφτουν, ένα τέρας φρικτό, τεράστιο, που όσα φτερά έχει στο σώμα της, τόσα άγρυπνα μάτια κρύβονται από κάτω (θαύμα να το λες), τόσες γλώσσες, τόσα στόματα ηχούν, τόσα αυτιά τεντώνει.)
2. Η Πολιτική & Δικανική Διάσταση: Φήμη εναντίον Συκοφαντίας (Αισχίνης)
Στην Αρχαία Αθήνα, η Φήμη δεν ήταν μόνο ποίηση, αλλά νομικό και πολιτικό επιχείρημα. Ο μεγάλος ρήτορας Αισχίνης στον λόγο του Κατὰ Τιμάρχου (όπου μάλιστα επικαλείται τον Ησίοδο), κάνει έναν συγκλονιστικό διαχωρισμό: Η Φήμη (η κοινή γνώμη, η αυθόρμητη αλήθεια του λαού) είναι θεά, ενώ η Συκοφαντία είναι ανθρώπινο κακούργημα.
Αισχίνης, Κατὰ Τιμάρχου (1.129-130): «τὴν μὲν γὰρ Φήμην ἀγαθὴν εἶναι φήσει θεόν, τὴν δὲ συκοφαντίαν δεινὸν ἔργον. σκέψασθε δ’ ὡς εὔγνωστόν ἐστι τὸ διαφέρειν τὴν συκοφαντίαν τῆς φήμης… ἡ μὲν γὰρ φήμη οὐ μέμικται κακίᾳ, ἡ δὲ συκοφαντία μετὰ καλοῦ συνέστηκεν οὐδενός.»
Απόδοση: (Διότι θα πει πως η Φήμη είναι αγαθή θεά, ενώ η συκοφαντία είναι απαίσιο έργο. Σκεφτείτε πόσο εύκολο είναι να καταλάβει κανείς τη διαφορά ανάμεσα στη συκοφαντία και τη φήμη… γιατί η μεν φήμη δεν έχει μέσα της κακία, ενώ η συκοφαντία δεν έχει καμία σχέση με το καλό.)
3. Το Ιστορικό «Θαύμα» (Ηρόδοτος)
Η Φήμη καταγράφεται και στην ιστοριογραφία ως ανεξήγητο φαινόμενο ταυτόχρονης μετάδοσης πληροφοριών σε τεράστιες αποστάσεις. Ο Ηρόδοτος περιγράφει πώς στη Μάχη της Μυκάλης, στην Ιωνία, ενώ οι Έλληνες ετοιμάζονταν να πολεμήσουν τους Πέρσες, μια ξαφνική «Φήμη» διέσχισε το στρατόπεδο, πληροφορώντας τους (σωστά) ότι οι συμπατριώτες τους είχαν ήδη νικήσει στις Πλαταιές, αν και τα δύο μέρη απείχαν εκατοντάδες χιλιόμετρα.
Ηρόδοτος, Ιστορίαι (Βιβλίο 9, Κεφ. 100): «ἰοῦσι δέ σφι φήμη τε ἐσέπτατο ἐς τὸ στρατόπεδον πᾶν, καὶ κηρυκήιον ἐφάνη ἐπὶ τῆς κυματωγῆς κείμενον· ἡ δὲ φήμη διῆλθέ σφι ὧδε, ὡς οἱ Ἕλληνες τὴν Μαρδονίου στρατιὴν νικῷεν ἐν Βοιωτοῖσι μαχόμενοι. δῆλα δὴ πολλοῖσι τεκμηρίοισι ἐστὶ τὰ θεῖα τῶν πρηγμάτων…»
Απόδοση: (Καθώς προχωρούσαν, μια φήμη πέταξε και απλώθηκε σε όλο το στρατόπεδο, και ένα ραβδί κήρυκα φάνηκε πεταμένο στην ακρογιαλιά· και η φήμη που τους διέτρεξε έλεγε αυτό: ότι οι Έλληνες πολεμώντας στη Βοιωτία νικούσαν τον στρατό του Μαρδόνιου. Είναι φανερό από πολλές αποδείξεις ότι τα πράγματα αυτά ήταν έργο των θεών…)
4. Η Ύστερη Αρχαιότητα: Το Χάος στο μυαλό των ανθρώπων (Νόννος)
Για να κλείσουμε πλήρως τη χρονική περίοδο της αρχαιότητας, πάμε στον Νόννο τον Πανοπολίτη (Διονυσιακά, 5ος αιώνας μ.Χ.), ο οποίος δίνει στη Φήμη μια πιο σκοτεινή και παρεμβατική μορφή. Η Φήμη περιγράφεται να πετάει πάνω από τις πόλεις δημιουργώντας ψευδαισθήσεις και φόβο στα μυαλά των ανθρώπων, προκαλώντας ψυχολογικό πόλεμο.
Νόννος, Διονυσιακά (Βιβλίο 44, στ. 123-125): «…καὶ ἱπταμένη περὶ Θήβας Φήμη ψευδόμενον δέμας ἤλλασε, ποικιλόμυθος, λαοφόρος, πολύγλωσσος, ἔχων ψευδήμονα φωνήν.»
Απόδοση: (…και πετώντας γύρω από τη Θήβα, η Φήμη άλλαζε την ψεύτικη μορφή της, εκείνη που πλέκει χίλιους μύθους, που παρασέρνει τα πλήθη, που έχει πολλές γλώσσες και κουβαλά απατηλή φωνή.)
