Η Αγαθή Φύση των Θεών (Μέρος 1ο)

ΟΙ ΘΕΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΟΤΗΤΕΣ ΑΓΑΠΗΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ

Ακολουθούν κείμενα όλων των σημαντικών φιλοσόφων για το θέμα αυτό.

Η ΑΓΑΘΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Η Τέλεια Φύση του Θείου και η Καταγγελία των Ποιητών

ΟΙ ΘΕΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΟΤΗΤΕΣ ΤΕΛΕΙΕΣ, ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ-ΦΙΛΟΤΗΤΟΣ, ΑΓΑΘΟΤΗΤΟΣ, ΚΑΛΟΣΥΝΗΣ, ΑΡΕΤΗΣ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ, ΗΘΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ, ΣΟΦΙΑΣ, ΔΥΝΑΜΗΣ ΚΑΙ ΑΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ μας λένε όλοι οι Αρχαίοι Έλληνες Θεολογούντες Φιλόσοφοι και ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΟΥΝ ΤΟΥΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ Όμηρο και Ησίοδο που έγραψαν ακατάλληλους μύθους για τους θεούς καθώς προκειμένου να γίνουν πιο εντυπωσιακές οι αφηγήσεις τους, παρουσίασαν τους θεούς να έχουν ανθρώπινα ελαττώματα, να είναι μοιχοί, ψεύτες, δολοφόνοι, απατεώνες, κλπ.

Η Αξία των Μύθων και το Συμβολικό τους Περιεχόμενο

Να σημειώσουμε ότι οι φιλόσοφοι συμφωνούν με την ανάγκη να υπάρχουν μύθοι και αυτοί οι μύθοι να έχουν συμβολικό περιεχόμενο. Διαφωνούν όμως με ένα σωρό μύθους που έπλασαν οι συγκεκριμένοι ποιητές. Θεωρούν ότι οι μύθοι θα έπρεπε να είναι αντάξιοι των θεών.

Η Άυλη και Κοσμική Υπόσταση των Θεών

Μην ξεχνάμε ότι οι θεοί είναι άυλοι, στοιχειακής φύσεως, είναι δυνάμεις, δεν είναι σωματικοί, πληρούν όλο το σύμπαν. Δεν υπάρχει έρωτας σωμάτων στους θεούς. Όταν λέμε ότι ο Ζευς είναι πατέρας της Αθηνάς, ή σύζυγος της Ήρας, δεν το λέμε με όρους ανθρώπινης συγγένειας, μιας ανθρώπινης οικογένειας. Πρόκειται για καθαρούς συμβολισμούς. Συμβολοποιούμε με αυτές τις εκφράσεις τι σχέσεις και την αλληλεπίδραση κοσμικών στοιχείων και δυνάμεων.

Η Φιλοσοφική Θεολογία ως Αποκλειστικός Οδηγός

Οπότε και εμείς, στις θεολογικές μας αναζητήσεις βασιζόμαστε αποκλειστικά στους Αρχαίους Έλληνες Φιλοσόφους που θεολόγησαν, και απορρίπτουμε τους βλάσφημους ποιητές. Μερικοί μύθοι έχουν συμβολική αξία, αλλά οι περισσότεροι είναι απορριπτέοι. Ο αποσυμβολισμός των μύθων στον οποίο επιδίδονται καλόπιστα κάποιοι, έχει έννοια για μερικούς μόνο μύθους.

ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΥΝ ΤΟΥΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ – Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Οι σπουδαιότεροι φιλόσοφοι μιλούν εναντίον της ασέβειας των ποιητών προς τους θεούς: Πλάτων, Αριστοτέλης, Σωκράτης, Ξενοφάνης, Θεαγένης ο Ρηγίνος, Ηράκλειτος, Επίκουρος, Χρύσιππος, Ζήνων ο Κιτιεύς, Κλεάνθης, Υπατία η Αλεξανδρινή, Πυθαγόρας, Απολλώνιος Τυανεύς, Εμπεδοκλής, Διοτίμα η Μαντινεία, Διογένης ο Κυνικός, Καρνεάδης, Επίκτητος, Παναίτιος, Πρόκλος, Πορφύριος, Σέξτος Εμπειρικός, Πλωτίνος. Τα κείμενα των θεολογούντων φιλοσόφων που απορρίπτουν τους βλάσφημους ποιητές είναι εδώ:

---

ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ: Η Καταγγελία του Ανθρωπομορφισμού και των Επαίσχυντων Πράξεων

Η Απόδοση των Ανθρώπινων Ελαττωμάτων στους Θεούς

«πάντα θεοῖσ ̓ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ ̓ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ ̓ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν.» Η αναφορά αυτή του Ξενοφάνη του Κολοφώνιου βρίσκεται στο Απόσπασμα 11 (Fragment 11) του έργου του. «Όλα τα απέδωσαν στους θεούς ο Όμηρος και ο Ησίοδος, όσα δηλαδή ανάμεσα στους ανθρώπους θεωρούνται ντροπή και ψόγος (κατηγορία): την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση».

Η Κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο

Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο φιλόσοφος ασκεί έντονη κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο, κατηγορώντας τους ότι απέδωσαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα και πράξεις που θεωρούνται επαίσχυντες για τους θνητούς. Η πηγή που διέσωσε αυτό το απόσπασμα είναι ο Σέξτος ο Εμπειρικός στο έργο του: Πρὸς Μαθηματικούς (Adversus Mathematicos, IX 193).

Η Πλάνη του Ανθρωπομορφισμού

Ο Ξενοφάνης χρησιμοποιεί αυτό το επιχείρημα για να καταγγείλει τον ανθρωπομορφισμό της εποχής του, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς «κατ’ εικόνα και ομοίωσή» τους, αποδίδοντάς τους ακόμη και τις δικές τους ηθικές αδυναμίες.

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ:

«Τὸν τε Ὅμηρον ἔφασκεν ἄξιον ἐκ τῶν ἀγώνων ἐκβάλλεσθαι καὶ ῥαπίζεσθαι καὶ Ἀρχίλοχον ὁμοίως». «Τον Όμηρο πρέπει να τον αποβάλλουν από τους (ποιητικούς) αγώνες και να τον ραβδίσουν, και τον Αρχίλοχο επίσης». Η δήλωση αυτή καταγράφεται ως απόσπασμα 42 (ή σε άλλες παραλλαγές, 124) στην κλασική έκδοση των αποσπασμάτων του Ηράκλειτου, και είναι κομμάτι της κριτικής του για την έλλειψη κατανόησης της «Φύσεως» και του «Λόγου». Σημασία: Ο Ηράκλειτος, που έδινε έμφαση στην ενότητα των αντιθέτων και την αιώνια ροή της φύσης (ο «Λόγος»), θεωρούσε ότι οι ποιητές αυτοί (ιδίως ο Όμηρος για τη θεομαχία και την ανθρωπομορφική απεικόνιση θεών, και ο Αρχίλοχος για την αμφιθυμία του) δεν κατανοούσαν την πραγματική, ενιαία κοσμική τάξη. Συνοπτικά: Η φράση δείχνει την απόρριψη του Ηράκλειτου προς τους ποιητές που δεν υπηρετούσαν την αλήθεια, κατηγορώντας τους ότι παρουσίαζαν ψευδώς τις θεότητες και την πραγματικότητα.

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: Η Τιμωρία των Ποιητών στον Άδη και η Συμπαντική Αρμονία

Η Κατάβαση στον Άδη: Η Τιμωρία του Ομήρου και του Ησιόδου

Ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του «Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων» (Βιβλίο 8, κεφάλαιο 21), παραθέτει μια μαρτυρία του Ιερώνυμου (του Ρόδιου) σύμφωνα με την οποία, όταν ο Πυθαγόρας κατέβηκε στον Άδη (Κατάβαση), είδε τις ψυχές των δύο ποιητών Όμηρου και Ησίοδου να τιμωρούνται σκληρά επειδή παρουσίασαν τους θεούς με ανθρώπινα ελαττώματα.

Η Μαρτυρία για το Βασανιστήριο των Ποιητών

Το απόσπασμα από τον Διογένη Λαέρτιο έχει ως εξής: «φησὶ δ’ Ἱερώνυμος κατελθόντα αὐτὸν εἰς ᾅδου τὴν μὲν Ἡσιόδου ψυχὴν ἰδεῖν πρὸς κίονι χαλκῷ δεδεμένην καὶ τρίζουσαν, τὴν δ’ Ὁμήρου κρεμαμένην ἀπὸ δένδρου καὶ ὄφεις περὶ αὐτὴν, ἀνθ’ ὧν εἶπον περὶ θεῶν…» «Ο Ιερώνυμος λέει ότι, όταν αυτός (ο Πυθαγόρας) κατέβηκε στον Άδη, είδε την ψυχή του Ησιόδου δεμένη σε έναν χάλκινο στύλο να βγάζει έντονα ουρλιαχτά, και την ψυχή του Ομήρου κρεμασμένη από ένα δέντρο με φίδια τριγύρω της, για όσα είπαν (στους μύθους τους) σχετικά με τους θεούς.»

Οι Βασικοί Άξονες της Πυθαγόρειας Κριτικής

Η κριτική αυτή εναντίον των ποιητών δεν ήταν άποψη μόνο του Πυθαγόρα, αλλά πάγια πεποίθηση των Πυθαγορείων. Οι βασικοί άξονες της κριτικής ήταν: -Ανθρωπομορφισμός και Ανήθικη Συμπεριφορά: Οι ποιητές παρουσίαζαν τους θεούς να κλέβουν, να διαπράττουν μοιχεία και να εξαπατούν ο ένας τον άλλον (πράξεις που στην ανθρώπινη κοινωνία θεωρούνταν εγκληματικές). -Η Θεία Τελειότητα: Για τους Πυθαγόρειους, το Θείον συνδεόταν με την Αρμονία, τον Αριθμό και την Τάξη. Ήταν αδιανόητο η πηγή της συμπαντικής αρμονίας να διακατέχεται από ταπεινά πάθη. -Παιδαγωγικός Ρόλος: Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η ποίηση πρέπει να εξυψώνει την ψυχή και όχι να προσφέρει κακά πρότυπα μέσω των μύθων. Γι’ αυτό και έδιναν μεγάλη σημασία στη μουσική και τα μαθηματικά ως μέσα κάθαρσης.

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ: Ο Ιερός Νους, η Φιλότης και η Αποδόμηση του Ανθρωπομορφισμού

Η Καταγγελία των Ανήθικων Μύθων

Ο Εμπεδοκλής άσκησε δριμεία κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο. Τους κατηγόρησε ότι απέδωσαν στους θεούς ανήθικες ανθρώπινες πράξεις, όπως η κλοπή, η μοιχεία και η εξαπάτηση. Αποτέλεσε μαζί με άλλους φιλοσόφους την πνευματική «εμπροσθοφυλακή» που αμφισβήτησε τους μύθους των ποιητών, στρώνοντας τον δρόμο για τη φιλοσοφική θεολογία.

Η Θεότητα ως «Ιερός Νους» (Φρὴν Ἱερὴ)

Απέρριπτε την ιδέα ότι οι θεοί μοιάζουν με τους ανθρώπους, είτε στην εμφάνιση είτε στον χαρακτήρα. Για τον Εμπεδοκλή, η θεότητα δεν έχει ανθρώπινα μέλη (κεφάλι, χέρια, πόδια). Είναι μια «φρήν ιερή» (ιερός νους), μια πνευματική οντότητα που διατρέχει τον κόσμο με γρήγορες σκέψεις. Το χαρακτηριστικό απόσπασμα (Fragment 134) που ανατρέπει την εικόνα των ποιητών για τους θεούς είναι το εξής: «οὐδὲ γὰρ ἀνδρομέηι κεφαλῆι κατὰ γυῖα κέκασται, / οὐ μὲν ἀπαὶ νώτων γε δύο κλάδοι ἀίσσονται, / οὐ πόδες, οὐ θοὰ γούνατ’, οὐ μήδεα λαχνήεντα, / ἀλλὰ φρὴν ἱερὴ καὶ ἀθέσφατος ἔπλετο μοῦνον, / φροντίσι κόσμον ἅπαντα καταίσσουσα θοῆισιν.» «Δεν είναι στολισμένος με ανθρώπινο κεφάλι πάνω στα μέλη του, ούτε βγαίνουν από την πλάτη του δύο κλαδιά (χέρια), ούτε έχει πόδια, ούτε γρήγορα γόνατα, ούτε τριχωτά γεννητικά όργανα, αλλά είναι μόνο ένας ιερός και αμέτρητος νους, που διαπερνά όλο τον κόσμο με γρήγορες σκέψεις.»

Ο «Σφαίρος», η Αγάπη και ο Δρόμος του Εξαγνισμού

Ο Εμπεδοκλής παρουσιάζει τον «Σφαίρο», μια κατάσταση απόλυτης ενότητας και θείας μακαριότητας, όπου η Φιλότης (Αγάπη) κυριαρχεί. Η κριτική του εναντίον των ποιητών έχει μυστικιστικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Δεν θέλει απλώς να διορθώσει τις ιστορίες των ποιητών, αλλά να διδάξει έναν τρόπο ζωής (αποχή από την κρεοφαγία, σεβασμό σε όλη τη ζωή), ώστε η ψυχή να επιστρέψει στη θεία κατάσταση. Είναι ο «προφήτης» που αποδομεί τον ανθρωπομορφισμό για χάρη της αλήθειας, για να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ανθρώπου με το θείο μέσω του εξαγνισμού.

ΘΕΑΓΕΝΗΣ Ο ΡΗΓΙΝΟΣ:

“Τοῦ ἀσυμφόρου μὲν ὁ περί θεῶν ἔχεται καθόλου λόγος, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ ἀπρεποῦς· οὐ γὰρ πρέποντας τοὺς ὑπὲρ τῶν θεῶν μύθους φησίν. πρὸς δὲ τὴν τοιαύτην κατηγορίαν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς λέξεως ἐπιλύουσιν, ἀλληγορίαι πάντα εἰρῆσθαι νομίζοντες ὑπὲρ τῆς τῶν στοιχείων φύσεως, οἶον <ἐν> ἐναντιώσεσι τῶν θεῶν” (106 Πορφυρ. I 240, 14 Schrader). Ο Θεαγένης ο Ρηγίνος είπε ότι ό,τι και να πούμε για τους Θεούς είναι απρέπεια, και όπως λένε, οι μύθοι δεν είναι πρέποντες για τους Θεούς. Δηλαδή ότι και να πει κανείς για τους Θεούς τους αδικεί, είναι απρέπεια καθώς η μεγαλοσύνη τους είναι άφθαστη από την διάνοια των ανθρώπων. (Ο Θεαγένης καταγόταν από το Ρήγιον της Μεγάλης Ελλάδας).

---

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Η Κριτική στους Ποιητές και η Ηθική της Ιδανικής Πολιτείας

Η Απόρριψη των Θεϊκών Συγκρούσεων

«Καὶ πόλεμον οὖν ἡγῇ σὺ εἶναι τῷ ὄντι ἐν τοῖς θεοῖς πρὸς ἀλλήλους, καὶ ἔχθρας γε δεινὰς καὶ μάχας καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, οἷα λέγεταί τε ὑπὸ τῶν ποιητῶν… φήσομεν ταῦτα ἀληθῆ εἶναι;» Το κείμενο αυτό του Σωκράτη βρίσκεται στο βιβλίο του Πλάτωνα: (Ευθύφρων (6a – 6c). Ο Σωκράτης εδώ απορρίπτει τις αφηγήσεις των ποιητών για μάχες και έχθρες μεταξύ των θεών.

Οι Βασικοί Άξονες της Σωκρατικής Επιχειρηματολογίας

Ο Σωκράτης, κυρίως μέσα από το έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία» (Βιβλία ΙΙ και ΙΙΙ), εξαπολύει μια δριμεία κριτική κατά των ποιητών, όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος, κατηγορώντας τους ότι διαστρεβλώνουν τη φύση του θείου. Οι βασικοί άξονες της επιχειρηματολογίας του είναι οι εξής: -Το Θείο είναι απόλυτα Αγαθό: Ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι, εφόσον ο Θεός είναι αγαθός, δεν μπορεί να είναι η αιτία του κακού. Καταδικάζει τους μύθους που παρουσιάζουν τους θεούς να προκαλούν συμφορές στους ανθρώπους ή να εμπλέκονται σε διαμάχες, καθώς το θείο οφείλει να είναι ωφέλιμο και ποτέ βλαβερό. -Το Θείο είναι Αμετάβλητο και Αληθές: Επικρίνει τις αναφορές των ποιητών σε μεταμορφώσεις των θεών ή σε χρήση δόλου και ψεύδους από μέρους τους. Για τον Σωκράτη, ο Θεός είναι τέλειος και δεν έχει λόγο να αλλάξει μορφή ή να εξαπατήσει, καθώς κάθε αλλαγή σε ένα τέλειο ον θα σήμαινε χειροτέρευση. -Ηθική Επίδραση στους Νέους: Εκφράζει έντονη ανησυχία για το εκπαιδευτικό πρότυπο που προσφέρουν αυτοί οι μύθοι. Αν οι νέοι (και ειδικά οι μελλοντικοί «φύλακες» της πολιτείας) πιστέψουν ότι οι θεοί διαπράττουν μοιχεία, κλοπές ή επιδεικνύουν ακράτεια, θα θεωρήσουν τις δικές τους αδυναμίες δικαιολογημένες και δεν θα επιδιώξουν την αρετή. -Καταγγελία του «Κακού Ανθρωπομορφισμού»: Καταγγέλλει δηλαδή την απόδοση ταπεινών ανθρώπινων παθών (οργή, ζήλια, θρήνος) στους θεούς. Θεωρεί «ανάξια» και «ψευδή» την απεικόνιση των θεών να θρηνούν ή να γελούν ακράτητα, καθώς τέτοιες συμπεριφορές δεν αρμόζουν σε ανώτερα όντα.

Η Παιδεία των Φυλάκων και η Ανάγκη Λογοκρισίας των Μύθων

Συνοψίζοντας, ο Σωκράτης προτείνει τη λογοκρισία των ποιητών στην ιδανική πολιτεία, επιτρέποντας μόνο εκείνους τους μύθους που παρουσιάζουν τους θεούς ως πρότυπα ηθικής τελειότητας και δικαιοσύνης. Ο Σωκράτης, κυρίως στα Βιβλία II και III της «Πολιτείας» του Πλάτωνα (ιδίως γύρω στα 377b – 392d), ασκεί έντονη κριτική στους ποιητές, καταγγέλλοντας τον Όμηρο και τον Ησίοδο για τη διαστρέβλωση της θεϊκής φύσης (θεογονίες με εμφύλιες διαμάχες θεών) και των ηρώων, παρουσιάζοντάς τους ως ανήθικους και ανθρώπινους, κάτι που αντίκειται στην ιδανική παιδεία της καλοσύνης και της αλήθειας για τους μελλοντικούς φύλακες της πόλης. Στο κείμενο, ο Σωκράτης προτείνει τη λογοκρισία των μύθων, επιμένοντας ότι οι θεοί είναι ηθικά τέλειοι και καλοί, και οι ήρωες πρέπει να αποτελούν πρότυπα αρετής.

Το Βιβλίο ΙΙ: Ο Θεός ως Αιτία Μόνο του Καλού

Βασικά αποσπάσματα και κριτική στην «Πολιτεία» (Βιβλίο II & III): -Στο Βιβλίο ΙΙ (π.χ. 377b-378d): Ο Σωκράτης αρχίζει να εξετάζει την παιδεία των φυλάκων. Επικρίνει τους ποιητές που παρουσιάζουν τους θεούς να είναι η αιτία του κακού και να πράττουν πράγματα αντίθετα με τη φύση τους (π.χ., Ολύμπιος πατέρας να πνίγει γιο). -«Οὐκοῦν πρῶτον μέν, ὦ Γλαύκων, ἀρχόμενοι τῶν ἀναγκαιοτάτων περί τε θεῶν ἀληθείας λέγωμεν… ὅτι μὲν ὁ θεὸς ἀγαθὸς καὶ τὸ ὄν κατὰ φύσιν ἀγαθόν…» (Δεν πρέπει πρώτα, Γλαύκων, στην αρχή των αναγκαιοτέρων, να μιλήσουμε για την αλήθεια περί των θεών… ότι ο θεός είναι αγαθός και το όν κατά φύση αγαθό…). -Επιμένει ότι ο θεός είναι η αιτία του καλού και όχι του κακού, και δεν αλλάζει μορφές για να ξεγελάσει ή να πει ψέματα.

Το Βιβλίο ΙΙΙ: Τα Λάθος Πρότυπα των Ηρώων

-Στο Βιβλίο ΙΙΙ (π.χ. 392b-d): Η κριτική επεκτείνεται στους ήρωες. Κατακρίνει τον Όμηρο που παρουσιάζει τους ήρωες να θρηνούν ή να φοβούνται τον θάνατο, να εκδηλώνουν πάθη και να αθετούν όρκους, κάτι που δεν πρέπει να διδάσκονται οι νέοι που θα κυβερνήσουν. -«Οὐκοῦν ἀναγκάζομεν, ὦ φίλε, μὴ μόνον τοὺς ποιητὰς ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀκούοντας αὐτοὺς πείθεσθαι ὡς οὐδὲν ἐκείνοις οὐδὲν ἄτοπον οὐδὲ καινὸν οὐδὲ πρῶτον φαίνεται ἐπὶ θεοῖς τε καὶ ἀνθρώποις συμβαῖνον, ὅταν τις θάνατον φοβῆται καὶ ὀδύρηται καὶ ἄλλους μιμῆται τοιούτους» (Δεν πρέπει, φίλε, να αναγκάζουμε, όχι μόνο τους ποιητές αλλά και τους ακροατές τους, να πείθονται ότι τίποτα παράλογο ή καινούργιο δεν φαίνεται να συμβαίνει σε θεούς και ανθρώπους όταν κάποιος φοβάται τον θάνατο και θρηνεί και μιμείται τέτοιους;).

Τα Ψεύδη του Ομήρου και του Ησιόδου

Ένα ακόμα κείμενο στο οποίο καταγγέλει τους ποιητές (ότι έγραψαν ψέματα για τις μάχες και τις κακίες των θεών), βρίσκεται στην Πολιτεία (Βιβλίο Β’, 377e-378a), όπου ο Σωκράτης λέει: «…οἷον εἰπὼν ὁ ποιητής, καὶ οὐ καλῶς ἐψεύσατο… ὅσα Ὅμηρός τε καὶ Ἡσίοδος ἡμῖν ἐλεγέτην…». «Όπως αυτά που είπαν οι ποιητές, και μάλιστα είπαν άσχημα ψέματα… αυτά που μας είπαν ο Όμηρος και ο Ησίοδος…».

ΠΛΑΤΩΝ: Η Κριτική στους Ποιητές και η Αληθινή Ουσία του Θείου

Η Λανθασμένη Απεικόνιση των Θεών

«Ὅταν εἰκάζῃ τις κακῶς [οὐσίαν] τῷ λόγῳ, περὶ θεῶν τε καὶ ἡρώων οἷοί εἰσιν, ὥσπερ γραφεὺς μηδὲν ἐοικότα γράφων οἷς ἂν ὅμοια βουληθῇ γράψαι». Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’, 377η ìε -378ε) «Όταν κάποιος παρουσιάζει λανθασμένα την ουσία των θεών και των ηρώων με τον λόγο, δηλαδή τους περιγράφει με τρόπο που δεν τους ταιριάζει, τότε είναι σαν ένας ζωγράφος που ζωγραφίζει κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που θέλει να απεικονίσει, δηλαδή κάτι που δεν έχει καμία ομοιότητα με το αληθινό πρότυπο».

Η Διαστρέβλωση της Θείας Φύσης και η Παιδεία των Νέων

Ο Πλάτωνας υποστηρίζει ότι οι ποιητές αφηγούμενοι μύθους για τους θεούς που περιέχουν ψέματα, διαμάχες, κακίες, πάθη και ανήθικες πράξεις, δίνουν κακά πρότυπα στους νέους και διαστρεβλώνουν την αλήθεια για τη θεία φύση. Ο Πλάτωνας εκφράζει έντονα αυτή την άποψη στην Πολιτεία, κυρίως στα Βιβλία Β’ (377e-378e) και Γ’ (391c κ.ε.), όπου αναλύει την παιδεία των φύλακων-ηρώων και απορρίπτει μύθους του Ομήρου που παρουσιάζουν τους θεούς να πράττουν ψευδή, ανήθικα ή παθιασμένα πράγματα, θεωρώντας τα επιβλαβή για την ηθική ανάπτυξη των νέων και ως διαστρέβλωση της θείας φύσης.

Οι Βασικοί Κανόνες για τους Μύθους στην Πολιτεία

Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι: -Οι θεοί πρέπει να παρουσιάζονται ως τέλειοι, αγαθοί και αμετάβλητοι. -Οι ποιητές δεν πρέπει να λένε ψέματα για τους θεούς (μύθους ψευδείς) ή να τους παρουσιάζουν να διαπράττουν κακές πράξεις, φθόνο, πάθη, διαμάχες ή να εξαπατούν ο ένας τον άλλον. -Τέτοιες αφηγήσεις αποτελούν κακή μιμητική (μίμηση) και διδάσκουν κακές συμπεριφορές, καθώς οι νέοι μιμούνται τους ήρωες και θεούς που εξιδανικεύουν. -Είναι απαραίτητο να λογοκρίνονται οι μύθοι ώστε να ευθυγραμμίζονται με την αλήθεια για την καλή φύση των θεών και να προάγουν την αρετή.

Η Καταδίκη των Μύθων περί Ενδοοικογενειακής Βίας των Θεών

«Πρῶτον μὲν δὴ, ἦν δ’ ἐγὼ, τὸ μέγιστον καὶ περὶ τῶν μεγίστων ψεῦδος ὁ] εἰπὼν οὐ καλῶς ἐψεύσατο, ὡς Οὐρανός τε εἰργάσατο ἅ φησι δρᾶσαι αὐτὸν Ἡσίοδος , ὅ τε αὖ Κρόνος ὡς ἐτιμωρήσατο αὐτόν. τὰ δὲ δὴ Κρόνου ἔργα καὶ πάθη ὑπὸ τοῦ υἱέος, οὐδ’ ἂν εἰ ἦν ἀληθῆ». Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’ (378a-b). Εδώ καταδικάζει τις μυθολογικές αφηγήσεις για τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο και τις συγκρούσεις μεταξύ των θεών ως ψευδείς αφηγήσεις και ως ανήθικα πρότυπα.

Ο Θεός ως Αποκλειστικό Αίτιο του Αγαθού (Όχι του Κακού)

«μὴ περιοπτέον… λέγοντος ὡς “θεὸς μὲν αἰτίαν φύει βροτοῖς, ὅταν κακῶσαι δῶμα παμπήδην θέλῃ”. […] ἀλλὰ ἐάν τις ποιῇ ἐν οἷς ταῦτα τὰ ἰαμβεῖα ἔνεστι… ἐατέον λέγειν ὡς θεοῦ ἔργα ταῦτα, καὶ οὐ λυσιτελοῦντα αὐτοῖς.» Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’, 380c) Εδώ τίθεται ο κανόνας ότι ο θεός, όντας αγαθός, δεν μπορεί να είναι η αιτία του κακού, καταρρίπτοντας την ποίηση που παρουσιάζει τους θεούς να προκαλούν συμφορές. Δηλαδή απορρίπτει την ιδέα ότι ο θεός επινοεί τη δυστυχία για τους θνητούς.

«[…] μὴ πάντων αἴτιον τὸν θεὸν ἀλλὰ τῶν ἀγαθῶν». Πλάτων (Πολιτεία, 380c). «[…] ο θεός δεν είναι αίτιος για όλα, παρά μόνο για τα αγαθά». Ο Πλάτων επαναλαμβάνει εδώ ότι ο θεός, όντας αγαθός, δεν μπορεί να είναι αίτιος κακών, καταρρίπτοντας τις ποιητικές περιγραφές.

Η Απόρριψη των Θεομαχιών και ο Κίνδυνος της Αλληγορίας

«[…] Ἥρας δὲ δεσμοὺς ὑπὸ ὑέος καὶ Ἡφαίστου ῥίψεις ὑπὸ πατρός, μέλλοντος τῇ μητρὶ τυπτομένῃ ἀμυνεῖν, καὶ θεομαχίας ὅσας Ὅμηρος πεποίηκεν οὐ παραδεκτέον εἰς τὴν πόλιν […] ὁ γὰρ νέος οὐχ οἷός τε κρίνειν ὅτι τε ὑπόνοια καὶ ὃ μή». Πλάτων, Πολιτεία (378b – 378d) «[…] τους δεσμούς της Ήρας από τον γιο της και τις εκτινάξεις του Ηφαίστου από τον πατέρα του… και τις μάχες μεταξύ των θεών που έπλασε ο Όμηρος, δεν πρέπει να τα δεχτούμε στην πόλη… γιατί ο νέος δεν είναι σε θέση να διακρίνει τι είναι αλληγορία και τι όχι». Εδώ καταγγέλλει συγκεκριμένα τις μυθολογικές μάχες και τις ίντριγκες μεταξύ των θεών (π.χ. τον δεσμό του Ήφαιστου ή τις μάχες των θεών στον Όμηρο).

ΔΙΟΤΙΜΑ Η ΜΑΝΤΙΝΕΙΑ:

Η Διοτίμα από τη Μαντινεία, στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ασκεί κριτική στις ανθρωπομορφικές απεικονίσεις των θεών. Υποστηρίζει ότι η θεότητα είναι αγαθή και τέλεια, επομένως οι μύθοι που αποδίδουν στους θεούς πάθη, αντιζηλίες ή κακίες είναι ψευδείς και παραπλανητικοί. Εκεί, στο “Συμπόσιο”, η Διοτίμα κάνει μια πολύ βαθιά παρατήρηση: Ανατρέπει την άποψη του Αγάθωνα (που βασιζόταν στους μύθους των ποιητών), αποδεικνύοντας ότι οι θεοί δεν μπορεί να έχουν ελλείψεις ή κακά. Εδώ η Διοτίμα θέτει τη φιλοσοφική βάση: Οι θεοί είναι τέλειοι (μακάριοι). Και οτιδήποτε έχει “ελάττωμα” ή “έλλειψη” δεν μπορεί να είναι θεϊκό. Ένα χαρακτηριστικό σημείο όπου η Διοτίμα “διορθώνει” την εικόνα των θεών είναι στο Συμπόσιο (202c – 202d).

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Η Απόρριψη των Μύθων και η Έλλειψη Λογικής

Η Απαξίωση των Μυθολογικών Εξηγήσεων

«Περὶ τῶν μυθικῶς σοφιζομένων οὐκ ἄξιον μετὰ σπουδῆς σκοπεῖν». Αριστοτέλης (Μετά τα Φυσικά, Βιβλίο Β’ ή Βιβλίο III, 1000a). Δηλώνει ρητά ότι «δεν αξίζει τον κόπο να εξετάζει κανείς σοβαρά όσα λέγονται από εκείνους που σοφίζονται μύθους», καθώς οι εξηγήσεις τους δεν βασίζονται σε αποδείξεις αλλά σε φανταστικά σχήματα. Ο Αριστοτέλης ασκεί κριτική και «καταγγέλλει» τους ποιητές που ασχολήθηκαν με τη μυθολογία, κυρίως στο έργο του «Μετά τα Φυσικά» (ιδιαίτερα στο Βιβλίο Β’ ή Βιβλίο III, 1000a).

Οι Αντιφάσεις των Ποιητών: Το Παράλογο της Θεϊκής Τροφής

Μεταξύ άλλων, μιλάει για τις αντιφάσεις και τα παράλογα πολλών μύθων. Για παράδειγμα αναφέρει την αντίφαση του γεγονότος ότι ενώ οι θεοί είναι αθάνατοι, οι ποιητές έχουν γράψει ότι χρειάζονται τροφές όπως το νέκταρ και την αμβροσία για να διατηρήσουν την αθανασία τους: «θεοὺς γὰρ ποιοῦντες τὰς ἀρχὰς καὶ ἐκ θεῶν γεγονέναι, τὰ μὴ γευσάμενα τοῦ νέκταρος καὶ τῆς ἀμβροσίας θνητὰ γενέσθαι φασίν, δῆλον ὡς ταῦτα τὰ ὀνόματα γνώριμα λέγοντες αὑτοῖς· καίτοι περὶ αὐτῆς τῆς προσφορᾶς τῶν αἰτίων τούτων ὑπὲρ ἡμᾶς εἰρήκασιν· εἰ μὲν γὰρ χάριν ἡδονῆς αὐτῶν θιγγάνουσιν, οὐθὲν αἴτια τοῦ εἶναι τὸ νέκταρ καὶ ἡ ἀμβροσία, εἰ δὲ τοῦ εἶναι, πῶς ἂν εἶεν ἀΐδιοι δεόμενοι τροφῆς». Έτσι επισημαίνει την έλλειψη λογικής σε συγκεκριμένες μυθολογικές κατασκευές.

➡️ Διαβάστε στο Μέρος 2ο Η Αγαθή Φύση των Θεών Ελληνιστική, Ρωμαϊκή Εποχή & Νεοπλατωνισμός