(Συνέχεια από το 1ο Μέρος: Η κριτική απέναντι στους ποιητές που απέδωσαν ανθρώπινα πάθη στους θεούς δεν σταμάτησε στην Κλασική εποχή, αλλά γιγαντώθηκε μέσα από τις Ελληνιστικές Σχολές, φτάνοντας μέχρι τους Νεοπλατωνικούς της Ύστερης Αρχαιότητας).
ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ & ΣΧΟΛΕΣ (Στωικοί, Επικούρειοι, Κυνικοί, Σκεπτικοί)
ΔΙΟΓΕΝΗΣ Ο ΚΥΝΙΚΟΣ: Ριζοσπαστική Κριτική και Επιστροφή στη Φύση
Η Αμφισβήτηση του Ψεύδους και της Υποκρισίας
Η κριτική του Διογένη του Κυνικού απέναντι στους ποιητές ήταν ριζοσπαστική, προκλητική και άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γενικότερη φιλοσοφία του για την επιστροφή στη φύση, την απόρριψη των κοινωνικών συμβάσεων και την προσπάθειά του να αμφισβητήσει κάθε τι που θεωρούσε ότι βασίζεται στο ψέμα και την υποκρισία.
Οι Βασικοί Λόγοι Καταγγελίας του Ομήρου και του Ησιόδου
Οι λόγοι που κατήγγειλε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ήταν κυρίως: -Η Ηθική Ασυνέπεια: Οι ποιητές παρουσίαζαν τους θεούς να κλέβουν, να μοιχεύουν και να λένε ψέματα. Ο Διογένης θεωρούσε ότι αν η θρησκεία βασίζεται σε τέτοιες ιστορίες, τότε είναι μια «εκπαιδευμένη απάτη» που καταστρέφει το ήθος των ανθρώπων. -Η Απόσπαση από την Πραγματικότητα: Θεωρούσε ότι οι άνθρωποι αναλώνονταν στο να αναλύουν μυθολογικές λεπτομέρειες (π.χ. «τι τραγουδούσαν οι Σειρήνες») αντί να ασχολούνται με την αρετή και την επιβίωση στο παρόν. -Ο Ανθρωπομορφισμός: Χλεύαζε την ιδέα ότι οι θεοί μοιάζουν στους ανθρώπους. Έλεγε χαρακτηριστικά ότι αν τα βόδια είχαν χέρια και μπορούσαν να ζωγραφίσουν, θα έκαναν τους θεούς να μοιάζουν με βόδια.
Οι Βασικοί Άξονες της Σκέψης του
Ακολουθούν οι βασικοί άξονες της σκέψης του: 1. Η ηθική απαξίωση των μύθων Ο Διογένης θεωρούσε παράλογο το να λατρεύονται θεοί που, σύμφωνα με τους ποιητές, διέπρατταν εγκλήματα που στην ανθρώπινη κοινωνία θεωρούνταν ποινικά κολάσιμα. Έλεγε χαρακτηριστικά ότι είναι γελοίο να προσεύχεται κανείς σε θεούς που παρουσιάζονται ως μοιχοί, κλέφτες ή φιλονικούντες. Για τον Διογένη, οι μύθοι αυτοί δεν ήταν απλώς ψέματα, αλλά πηγή διαφθοράς, καθώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τα «παθήματα των θεών» ως δικαιολογία για τα δικά τους ελαττώματα. Για ένα κυνικό φιλόσοφο που πρέσβευε την αρετή και τη ζωή κατά φύσιν, η παρουσίαση των θείων όντων ως υποχείρια των κατώτερων ενστίκτων ήταν παράλογη και επιβλαβής για την κοινωνία.
Η Υποκρισία των Πιστών
Θεωρούσε ανόητο να προσπαθούν οι άνθρωποι να «εξαγοράσουν» την εύνοια των θεών με υλικά αγαθά, ενώ οι ίδιοι παρέμεναν ανήθικοι. Επίσης σχολίασε την υποκρισία των πιστών: Κατέκρινε την αντίφαση των ανθρώπων που ενώ διάβαζαν για τις ατιμίες των θεών στα ποιήματα, τους προσέφεραν θυσίες ζητώντας υγεία ή ευημερία την ίδια στιγμή που οι ίδιοι ζούσαν με τρόπο που έβλαπτε την υγεία τους.
Η έννοια του «Θείου» κατά τον Διογένη
Παρόλο που κάποιοι τον παρουσίαζαν ως άθεο, η στάση του ήταν μάλλον πανθεϊστική: Πίστευε ότι αν οι θεοί υπάρχουν, θα πρέπει να είναι τέλειοι και να μην έχουν ανάγκη από τίποτα. Πίστευε ότι οι μύθοι των ποιητών απείχαν από την αληθινή φύση (Φύσις). Έλεγε ότι «στους θεούς ανήκουν τα πάντα· οι σοφοί είναι φίλοι των θεών· και μεταξύ φίλων όλα είναι κοινά». Με αυτόν τον συλλογισμό, δικαιολογούσε την αυτάρκειά του: εφόσον ήταν «φίλος των θεών», κατείχε τα πάντα πνευματικά, χωρίς να χρειάζεται υλικά πλούτη. Τα αυτούσια τα συγγράμματα του ίδιου του Διογένη δεν σώζονται (καθώς τα έργα του, όπως οι τραγωδίες και οι διάλογοί του, έχουν χαθεί), αλλά οι απόψεις του διασώθηκαν μέσω του Διογένη Λαέρτιου στο έργο του «Βίοι Φιλοσόφων» (Βιβλίο 6).
ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ: Το Άφθαρτο, το Μακάριο και οι Ψευδείς Αντιλήψεις των Πολλών
Η Αληθινή Φύση του Θεού
“Πρῶτον μὲν τὸν θεὸν ζῷον ἄφθαρτον καὶ μακάριον νομίζων, ὡς ἡ κοινὴ τοῦ θεοῦ νόησις ὑπεγράφη, μηθὲν μήτε τῆς ἀφθαρσίας ἀλλότριον μήτε τῆς μακαριότητος ἀνοίκειον αὐτῷ πρόσαπτε· πᾶν δὲ τὸ φυλάττειν αὐτοῦ δυνάμενον τὴν μετὰ ἀφθαρσίας μακαριότητα περὶ αὐτὸν δόξαζε. Θεοὶ μὲν γὰρ εἰσίν· ἐναργὴς γὰρ αὐτῶν ἐστιν ἡ γνῶσις· οἵους δ’ αὐτοὺς <οἱ> πολλοὶ νομίζουσιν οὐκ εἰσίν· οὐ γὰρ φυλάττουσιν αὐτοὺς οἵους νοοῦσιν. ἀσεβὴς δὲ οὐχ ὁ τοὺς τῶν πολλῶν θεοὺς ἀναιρῶν, ἀλλ’ ὁ τὰς τῶν πολλῶν δόξας θεοῖς προσάπτων. / οὐ γὰρ προλήψεις εἰσὶνὶ ἀλλ’ ὑπολήψεις ψευδεῖς αἱ τῶν πολλῶν ὑπὲρ θεῶν ἀποφάσεις. ἔνθεν αἱ μέγισται βλάβαι [αἴτιαι τοῖς κακοῖς] ἐκ θεῶν ἐπάγονται καὶ ὠφέλειαι. ταῖς γὰρ ἰδίαις οἰκειούμενοι διὰ παντὸς ἀρεταῖς τοὺς ὁμοίους ἀποδέχονται, πᾶν τὸ μὴ τοιοῦτον ὡς ἀλλότριον νομίζοντες.” Επίκουρος [Επιστολή στον Μενοικέα (Διογένης Λαέρτιος, 10. 123-124)]
Η Αληθινή Φύση του Θεού
“Πρώτ’ απ’ όλα να σκέφτεσαι ότι ο θεός είναι ον άφθαρτο και μακάριο, όπως έχει αποτυπωθεί η κοινή ιδέα του θεού, και να μην του προσάπτεις τίποτε ξένο προς την αφθαρσία του, τίποτε αταίριαστο στη μακαριότητα του. Απεναντίας, να πιστεύεις γι’ αυτόν κάθε τι ικανό να διαφυλάξει τη μακαριότητα του, που είναι συνυφασμένη με την αφθαρσία του. Βέβαια, οι θεοί υπάρχουν, διότι η γνώση τους είναι εναργής. Δεν είναι όμως τέτοιοι που πιστεύουν οι πολλοί, γιατί αυτοί δεν τους διατηρούν στο νου τους όπως τους συλλαμβάνουν αρχικά.
Ο Πραγματικός Ασεβής και οι Πλάνες των Πολλών
Ασεβής μάλιστα δεν είναι εκείνος που αρνείται τους θεούς των πολλών, αλλά αυτός που αποδίδει στους θεούς τις δοξασίες των πολλών. / Διότι οι γνώμες των πολλών για τους θεούς δεν είναι προλήψεις αλλά ψευδείς αντιλήψεις, σύμφωνα με τις οποίες οι θεοί στέλνουν και τις συμφορές και τα ωφελήματα. Οι άνθρωποι, καθώς είναι εξοικειωμένοι διαρκώς με τις δικές τους αρετές, αποδέχονται τους όμοιους τους και θεωρούν ξένο κάθε τι το διαφορετικό.”
ΖΗΝΩΝ Ο ΚΙΤΙΕΥΣ: Ο Θεός ως Λογική Φωτιά και η Ασέβεια των Μύθων
Η Απόρριψη των Παθών και των Ανθρώπινων Μορφών
Ο Ζήνων πίστευε ότι η απόδοση ανθρώπινων μορφών και παθών στους θεούς είναι αποτέλεσμα άγνοιας. Στις διδασκαλίες του τόνιζε ότι:
-Ο Θεός είναι μια λογική φωτιά (πυρ τεχνικόν) που διέπει το σύμπαν και είναι απαλλαγμένος από κάθε ηθικό ελάττωμα.
-Οι γνώμες των ποιητών που παρουσιάζουν τους θεούς να μάχονται ή να εξαπατούν ο ένας τον άλλον είναι αντίθετες προς τη φύση του θείου και τη λογική τάξη του κόσμου.
-Στο έργο “Περὶ Ποιητικῆς Ἀκροάσεως” ο Ζήνων τόνισε ότι οι μύθοι του Ομήρου και του Ησιόδου περιέχουν «ασέβεια» όταν αποδίδουν στους θεούς πράξεις που θα θεωρούνταν εγκληματικές για τους ανθρώπους.
-Σύμφωνα με τον Κικέρωνα στο “De natura deorum” (Περί της φύσεως των θεών) ο Ζήνων κατήγγειλε ότι οι ποιητές παρουσίαζαν τους θεούς με πάθη όπως οργή, φθόνο και μοιχεία.
-Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο (Βίοι φιλοσόφων), ο Ζήνων στο πρωιμότερο και πιο ριζοσπαστικό του έργο, την «Πολιτεία», υποστήριζε ότι οι θεοί δεν έχουν ανάγκη από θυσίες ή ανθρωπόμορφα αγάλματα, καθώς η φύση τους είναι καθαρά πνευματική και λογική.
-Ο Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλοσόφων, Βιβλίο 7) αναφέρει ότι ο Ζήνων θεωρούσε πως οι ποιητές, διαφθείρουν το ήθος των νέων παρουσιάζοντας τους θεούς με ανθρώπινες αδυναμίες.
ΧΡΥΣΙΠΠΟΣ: Οι Μάχες των Θεών ως Αλλότριες της Θείας Φύσης
Η Καταγγελία των Θεϊκών Πολέμων
«…ἔτι δὲ τὰς τῶν θεῶν μάχας καὶ στάσεις καὶ ἔριδας, ἃς οἱ ποιηταὶ διεξίασι, παντάπασιν ἀλλότρια εἶναι τῆς τῶν θεῶν φύσεως.» Το κείμενο αυτό αναφέρεται από τον Πλούταρχο στο απόσπασμα: (SVF II, 1077). «…επιπλέον, οι μάχες, στάσεις και οι έριδες των θεών που διηγούνται οι ποιητές, είναι εντελώς ξένες προς τη φύση των θεών.» Ο Χρύσιππος επέκρινε τους ποιητές που παρουσίαζαν τους θεούς να μάχονται ή να υποφέρουν, θεωρώντας αυτές τις περιγραφές ανάξιες του θείου. Καταγγέλλει ως «τεράστια ψεύδη» τις ποιητικές αναφορές σε θεϊκούς πολέμους και τραυματισμούς, υποστηρίζοντας ότι οι θεοί είναι απαθείς και μακάριοι. Στο έργο του Πλουτάρχου «Περὶ Στωικῶν ἐναντιωμάτων», καταγράφεται η αντίδραση του Χρυσίππου στις ομηρικές περιγραφές.
ΚΛΕΑΝΘΗΣ: Ο Ύμνος εις Δία
Ο Διαχωρισμός του Θείου από τις Πράξεις των Κακών
«οὐδέ τι γίγνεται ἔργον ἐπὶ χθονὶ σοῦ δίχα, δαῖμον… πλὴν ὁπόσα ῥέζουσι κακοὶ σφετέραισιν ἀνοίαις». Κλεάνθης: «Ύμνος εις Δία» «Τίποτα δεν γίνεται στη γη χωρίς εσένα, θεέ… εκτός από όσα διαπράττουν οι κακοί μέσα στην ανοησία τους». Ο Κλεάνθης, στον περίφημο ύμνο του, διαχωρίζει την αληθινή φύση του θείου από τις πράξεις των «κακών» (φαύλων) ανθρώπων, υπονοώντας την πλάνη όσων αποδίδουν στο θείο την αταξία.
ΠΑΝΑΙΤΙΟΣ Ο ΡΟΔΙΟΣ: Τα Τρία Είδη Θεολογίας
Οι Μυθικές Επινοήσεις Ενάντια στην Αξιοπρέπεια των Αθανάτων
«Ονομάζουν μυθικό το είδος που χρησιμοποιούν κυρίως οι ποιητές. Σε αυτό υπάρχουν πολλά πλάσματα [επινοήσεις] ενάντια στην αξιοπρέπεια και τη φύση των αθανάτων. Διότι σε αυτό εμφανίζεται ένας θεός να γεννιέται από το κεφάλι, άλλος από τον μηρό, άλλος από σταγόνες αίματος. Σε αυτό οι θεοί παρουσιάζονται να κλέβουν, να μοιχεύουν και να υπηρετούν ανθρώπους.» Παναίτιος (Αυγουστίνος, De Civitate Dei, VI, 5).
Οι Συνέπειες των Ψευδών Μύθων και η Διάκριση της Αλήθειας
Ο Παναίτιος υποστήριζε ότι με τους ψεύτικους μύθους των ποιητών έχουμε: -Προσβολή της Θεότητας: Οι ποιητές απέδιδαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα (κλοπή, μοιχεία, φθόνο), κάτι που είναι λογικά αδύνατο για όντα που είναι από τη φύση τους τέλεια και αγαθά. -Παιδαγωγική βλάβη: Αυτές οι ιστορίες δίδασκαν στους ανθρώπους ότι η ανηθικότητα είναι αποδεκτή, αφού ακόμη και οι θεοί την ασκούν. -Διάκριση Αλήθειας: Διαχώριζε τις: «Φυσική θεολογία» (αυτό που πραγματικά είναι ο Θεός σύμφωνα με τη λογική και τη φιλοσοφία). «Πολιτική θεολογία» (οι λατρείες που συντηρούν την κοινωνική συνοχή). «Ποιητική-Μυθική θεολογία», την οποία θεωρούσε επινόηση των ποιητών, απλή ψυχαγωγία ή επικίνδυνη δεισιδαιμονία και πάντως ψευδή και πνευματικά επιζήμια.
ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ: Ο Θεός ως Πηγή Ορθού Λόγου
Η Κριτική στις «Διατριβαί» και η Απόρριψη του Ανθρωπομορφισμού
Ο Επίκτητος ασκεί έντονη κριτική στους ποιητές (όπως ο Όμηρος και οι τραγικοί) κυρίως μέσα στο έργο του «Διατριβαί» (ή Διαλέξεις), το οποίο κατέγραψε ο μαθητής του Αρριανός. Ο Επίκτητος άσκησε κριτική στον τρόπο με τον οποίον οι ποιητές παρουσίαζαν τους θεούς: -Απόρριψη του Ανθρωπομορφισμού: Πίστευε ότι ο θεός (το θείον) είναι η πηγή του ορθού λόγου και της πρόνοιας, επομένως είναι άτοπο να του αποδίδονται ανθρώπινα πάθη, αδυναμίες ή ανήθικες πράξεις. -Κριτική στους μύθους: Θεωρούσε ότι οι ποιητικές περιγραφές που παρουσιάζουν τους θεούς να συγκρούονται, να ζηλεύουν ή να εξαπατούν, δίνουν λανθασμένα πρότυπα στους ανθρώπους. -Πρότυπα Αρετής: Για τον Επίκτητο οι θεοί είναι το απόλυτο πρότυπο αρετής και ευμένειας. Ο Φιλόσοφος οφείλει να διδάσκει ότι οι θεοί είναι αγαθοί και προνοούν για το σύμπαν, παροτρύνοντας τους ανθρώπους να τους μοιάσουν στην ηθική τελειότητα και όχι να δικαιολογούν τα δικά τους ελαττώματα μέσω των μύθων.
Ο Άνθρωπος ως Ηθοποιός και το Ηθικό Σφάλμα της Τραγωδίας
Στο βιβλίο του “Εγχειρίδιον” (Κεφάλαιο 17) υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι ηθοποιός σε ένα δράμα που γράφει ο Θεός (ή η Φύση) και οφείλει να παίζει καλά τον ρόλο του, σε αντίθεση με τους τραγικούς ήρωες που “καταγγέλλονται” έμμεσα επειδή μεμψιμοιρούν για τη μοίρα τους. Συνοπτικά, ο Επίκτητος δεν καταγγέλλει τη λογοτεχνική αξία των ποιητών, αλλά το ηθικό τους περιεχόμενο.
ΚΑΡΝΕΑΔΗΣ: Η Λογική Αναίρεση του Ανθρωπομορφισμού
Η Ασυμβατότητα της Τελειότητας με τα Πάθη
Ως κορυφαίος εκπρόσωπος του Ακαδημαϊκού Σκεπτικισμού, άσκησε έντονη κριτική στους ποιητές χρησιμοποιώντας τη λογική για να αναδείξει τις αντιφάσεις στις ανθρώπινες αναπαραστάσεις του θείου. Υποστήριξε ότι η απόδοση παθών και ελαττωμάτων στους θεούς από τους ποιητές ήταν λογικά ασυνεπής και προσέβαλε την έννοια της θείας τελειότητας.
Η Κριτική στους Ποιητές και τις Αρετές της Αδυναμίας
-Κριτική στους ποιητές (Όμηρο και Ησίοδο): Θεωρούσε παράλογη την τάση των ποιητών να αποδίδουν πάθη στους θεούς και ελαττώματα όπως ο φθόνος, η οργή, η απάτη. -Αμφισβήτηση της Ανθρωπομορφικής τελειότητας: Ο Καρνεάδης υποστήριξε ότι αν οι θεοί είναι πράγματι τέλειοι, δεν μπορούν να διαθέτουν αρετές που προκύπτουν από ανθρώπινες αδυναμίες. Για παράδειγμα, αν ο θεός είναι αθάνατος και παντοδύναμος, η έννοια της “ανδρείας” είναι για αυτόν άκυρη, αφού δεν μπορεί να διατρέξει κίνδυνο ή να φοβηθεί.
Οι Ιστορικές Πηγές των Επιχειρημάτων του
Οι απόψεις του σχετικά με τη θεότητα και την κριτική των ανθρωπομορφικών μύθων παρουσιάζονται εκτενώς στην ακόλουθη πηγή, όπου μπορούμε να βρούμε “απηχήσεις” του λόγου του: Κικέρων, De Natura Deorum (Περί της φύσεως των θεών). Στο 3ο Βιβλίο αυτού του έργου, ο Κικέρων παρουσιάζει τον Γάιο Κόττα (που εκπροσωπεί τις απόψεις της Ακαδημίας και του Καρνεάδη) να αναιρεί τις θέσεις των Στωικών. Εκεί ο Καρνεάδης χρησιμοποιεί τη λογική για να δείξει ότι αν οι θεοί έχουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά ή πάθη (όπως παρουσιάζονται από τους ποιητές), τότε παύουν να είναι αθάνατοι ή τέλειοι. Επίσης τα επιχειρήματα αυτά του Καρνεάδη αναπαράγονται με μεγάλη ακρίβεια στο Βιβλίο 9 του Σέξτου Εμπειρικού “Προς Μαθηματικούς”.
ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ: Η Ασέβεια της Απόδοσης Παθών
Οι Γεννητοί Θεοί και τα Πάθη
«…φασὶ δὲ οἱ περὶ τὸν Ξενοφάνην ὅτι ἀσεβοῦσιν οἱ λέγοντες γεννητοὺς τοὺς θεούς· […] ὁμοίως δὲ καὶ οἱ πάθη τοῖς θεοῖς προσάπτοντες». «…λένε όσοι συμφωνούν με τον Ξενοφάνη, ότι ασεβούν όσοι λένε ότι οι θεοί γεννήθηκαν. Ομοίως (ασεβούν) όσοι προσάπτουν στους θεούς πάθη». Ο Σέξτος ο Εμπειρικός ήταν Έλληνας φιλόσοφος που έζησε το 160-210 μ.Χ. και ήταν εκπρόσωπος του Σκεπτικισμού.
ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ & ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ
ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΤΥΑΝΕΥΣ: Η Τέλεια Φύση του Θείου και ο Νέος Τρόπος Λατρείας
Η Διαφθορά της Ευσέβειας από τους Ποιητές
Ο Απολλώνιος ο Τυανεύς ασκούσε δριμεία κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο. Θεωρούσε ανήθικο να αποδίδονται στους θεούς ανθρώπινα πάθη, όπως η μοιχεία, η κλοπή και οι έριδες, υποστηρίζοντας πως η θεία φύση είναι τέλεια και απαλλαγμένη από ελαττώματα. Πίστευε ότι το Θείο είναι από τη φύση του Αγαθό και Τέλειο. Υποστήριζε ότι οι ποιητές όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος «διέφθειραν» την ευσέβεια των ανθρώπων, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι οι θεοί έχουν ανάγκη από θυσίες ή ότι συμμετέχουν σε ανθρώπινες μικρότητες.
Ο «Λόγος», η Σιωπή και η Απόρριψη της Αλληγορίας
Η προσέγγισή του ήταν περισσότερο μεταρρυθμιστική και ασκητική. Δεν ήθελε απλώς να απαγορεύσει τα κείμενα των ποιητών, αλλά να διδάξει έναν νέο τρόπο λατρείας (χωρίς αναίμακτες θυσίες, με σιωπή και καθαρή σκέψη), θεωρώντας ότι η αληθινή επαφή με το θείο γίνεται μέσω του “Λόγου” και όχι μέσω των μύθων. Στο θέμα των μύθων των ποιητών ο Απολλώνιος ήταν απόλυτος: θεωρούσε ότι η απόδοση ελαττωμάτων στους θεούς, ακόμα και ως αλληγορία, ήταν προσβλητική.
Το «Δεσμωτήριο» του Ουρανού (Η Μαρτυρία του Φιλοστράτου)
Τις απόψεις του τις γνωρίζουμε κυρίως μέσα από το έργο του Φλαβίου Φιλοστράτου, «Τα ες τον Τυανέα Απολλώνιον» (3ος αι. μ.Χ.), όπου ο συγγραφέας παραθέτει διαλόγους και επιστολές του φιλοσόφου.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα στο πρωτότυπο, όπου ο Απολλώνιος επικρίνει τους ποιητές (και συγκεκριμένα τον Όμηρο και τον Ησίοδο) για τον τρόπο που παρουσίασαν τους θεούς, βρίσκεται στο Βιβλίο 4, Κεφάλαιο 40. Εκεί, ο Απολλώνιος συνομιλεί με έναν ραψωδό και καταγγέλλει την επίδραση των ποιητών στην ηθική των ανθρώπων:
«Οἱ μὲν δὴ ποιηταὶ […] οὐκ ἐῶσιν ὑγιᾶ τὰ τῶν θεῶν εἶναι· μοιχούς τε γὰρ αὐτοὺς ἀποφαίνουσι καὶ δεσμώτας καὶ πιπρασκομένους καὶ στασιάζοντας πρὸς ἀλλήλους, ὥσπερ δὲ ἐν δεσμωτηρίῳ τῷ Οὐράνῳ καθεῖρξαν αὐτούς.»
«Οι ποιητές […] δεν επιτρέπουν στην εικόνα των θεών να παραμένει υγιής· διότι τους παρουσιάζουν:
και τους έχουν κλείσει μέσα στον Ουρανό σαν να είναι δεσμωτήριο (φυλακή).»
ως μοιχούς,
ως δέσμιους (φυλακισμένους),
και ως πωλούμενους και
και ως στασιάζοντες (να φιλονικούν) ο ένας εναντίον του άλλου,
Η Σύγκριση με τον Αίσωπο και ο Απαθής Νους
Άλλο σχετικό απόσπασμα (Βιβλίο 5, Κεφάλαιο 14): Σε άλλο σημείο, ο Απολλώνιος συγκρίνει τους μύθους του Αισώπου με εκείνους των ποιητών, λέγοντας για τον Όμηρο και τον Ησίοδο: «Οἱ μὲν οὖν ποιηταί, παρ’ οἷς ὁ μῦθος ἤνθησεν, αὐτοὺς τοὺς θεοὺς ἐκδιαιτῶσιν […] ὡς δὲ ἀδελφῶν μιγνυμένων ἀλλήλοις, καὶ ὡς κλεπτόντων τε καὶ βιαζομένων.» Εδώ καταγγέλλει ότι οι ποιητές «διαφθείρουν» (εκδιαιτῶσιν) τη φύση των θεών, παρουσιάζοντάς τους να συνευρίσκονται με αδέλφια, να κλέβουν και να ασκούν βία. Ο Απολλώνιος πίστευε ότι: -Η ποίηση διαφθείρει τον λαό: Όταν ο απλός άνθρωπος ακούει ότι ο Δίας είναι μοιχός, νομίζει ότι μπορεί και ο ίδιος να πράττει το ίδιο χωρίς τύψεις. -Το Θείο είναι Απαθές: Για τον Απολλώνιο, ο Θεός είναι καθαρός Νους και δεν μπορεί να έχει ανθρώπινα «πάθη» (θυμό, ζήλια, σωματική επιθυμία).
ΠΛΩΤΙΝΟΣ: Ο Θεός υπεράνω Πάθους
Η Χρήση Εικόνων και το Απαθές Έν
«…ὅθεν δὴ καὶ οἱ μῦθοι, εἴπερ θεοὺς αἰνίττονται, οὐχ οἷοί εἰσιν οἱ θεοὶ λέγουσιν, ἀλλὰ δι’ εἰκόνων τὴν φύσιν αὐτῶν ἐνδείκνυνται…» Πλωτίνος ( Εννεάς III.5.8 ). «…γι’ αυτό και οι μύθοι, αν πράγματι υπονοούν τους θεούς, δεν λένε πώς είναι οι θεοί στην πραγματικότητα, αλλά μέσω εικόνων υποδεικνύουν τη φύση τους…». Ο Πλωτίνος τονίζει ότι ο Θεός (το Έν) είναι υπεράνω κάθε πάθους και μορφής, και η απόδοση ανθρωπίνων χαρακτηριστικών αποτελεί πλάνη.
ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ: Το Παράλογο των Θεϊκών Μαχών
Η Αλληγορική Ερμηνεία και η Καταγγελία της Ασέβειας
«…ἄτοπον γὰρ θεοὺς μάχεσθαι καὶ θεοὺς ὑπὸ ἀνθρώπων τιτρώσκεσθαι… ταῦτα δὲ οἱ ποιηταὶ μυθικώτερον ἐξήνεγκαν…». «…είναι άτοπο (παράλογο) οι θεοί να μάχονται και οι θεοί να τραυματίζονται από ανθρώπους… αυτά όμως οι ποιητές τα παρουσίασαν με τρόπο μυθικό…». Αν και οι Νεοπλατωνικοί ήταν αυστηροί στην κριτική τους εναντίον των μύθων που έπλασαν οι ποιητές, θεωρούσαν ότι οι ποιητές χρησιμοποιούσαν αυτές τις «απρεπείς» εικόνες ως αλληγορίες για βαθύτερες φυσικές ή μεταφυσικές αλήθειες, τις οποίες μόνο ο φιλόσοφος μπορεί να αποκωδικοποιήσει. Ο Πορφύριος προσπάθησε να ερμηνεύσει αλληγορικά τα «ελαττώματα» που απέδιδε ο Όμηρος στους θεούς, καταγγέλλοντας ταυτόχρονα την επιφανειακή ανάγνωση που οδηγεί στην ασέβεια.
ΠΡΟΚΛΟΣ: Η Απόρριψη των Παθών και το Σφάλμα της Τραγικής Ποίησης
Οι Αλλοτριωμένοι από τη Μακαριότητα Μύθοι
«…ἀλλὰ μὴν καὶ τοὺς περὶ θεῶν μύθους, οἳ στάσεις αὐτοῖς καὶ μάχας καὶ τρώσεις καὶ δεσμοὺς καὶ ἀσελγείας καὶ ὅλως πάθη παντοδαπὰ προσάπτουσιν, ὡς ἀλλοτρίους τῆς τῶν θεῶν μακαριότητος καὶ ἀτρέπτου καὶ ἀπαθοῦς οὐσίας ἀποπέμπεται…». Πρόκλος (Εἰς τὴν Πολιτείαν Πλάτωνος ὑπόμνημα). «…αλλά βέβαια και τους μύθους για τους θεούς, που τους αποδίδουν στάσεις (επαναστάσεις), μάχες, τραυματισμούς, δεσμά, ασέλγειες και γενικά κάθε λογής πάθη, τους απορρίπτει ως ξένους προς τη μακαριότητα των θεών και την άτρεπτη και απαθή ουσία τους…».
Το Σφάλμα των Τραγικών
«[…] αἱ μὲν οὖν τραγικαὶ ποιήσεις […] πολλὴν τὴν περὶ τοὺς θεούς ἐμφαίνουσι πλημμέλειαν». «Οι τραγικές ποιήσεις εμφανίζουν μεγάλο σφάλμα σε ό,τι αφορά τους θεούς». Πρόκλος (Εἰς τὴν Πολιτείαν Πλάτωνος ὑπόμνημα). Ο Πρόκλος αφιερώνει μεγάλο μέρος του έργου του στην υπεράσπιση της πλατωνικής εκδίωξης των ποιητών, εξηγώντας ότι οι ποιητικές αναπαραστάσεις θεών που μάχονται, μοιχεύουν ή θρηνούν είναι ανάρμοστες για την αληθινή φύση του θείου.
ΥΠΑΤΙΑ Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΗ: Το Θείο ως «Απλούν»
Η Επικινδυνότητα της Κυριολεξίας των Επών
Η Υπατία επέκρινε την ανθρωπομορφική απεικόνιση των θεών, θεωρώντας ότι οι ποιητές όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδιδαν λανθασμένα ταπεινά ανθρώπινα πάθη στο Θείο. Πίστευε ότι ο Θεός ήταν μια τέλεια, αμετάβλητη και αφηρημένη οντότητα που υπερέβαινε τις ανθρώπινες αδυναμίες. Η φιλοσοφική θέση της Υπατίας ήταν ότι το Θείο είναι «Απλούν» (απλό), τέλειο και απαθές. Το να αποδίδεις στον Δία ή στην Ήρα ανθρώπινα χαρακτηριστικά (ζήλια, εκδίκηση) αποτελεί ασέβεια και λογικό σφάλμα. Πίστευε ότι η κυριολεκτική ερμηνεία των επών ήταν επικίνδυνη για τον απλό λαό, γιατί παρουσίαζε ανήθικα πρότυπα ως θεϊκά.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Οι σπουδαιότεροι Έλληνες φιλόσοφοι καταγγέλουν τους ποιητές Όμηρο και Ησίοδο για το ότι έγραψαν ακατάλληλους μύθους για τους θεούς. Να σημειώσουμε ότι συμφωνούν με την ανάγκη να υπάρχουν μύθοι και αυτοί οι μύθοι να έχουν συμβολικό περιεχόμενο. Διαφωνούν όμως με ένα σωρό μύθους που έπλασαν οι συγκεκριμένοι ποιητές. Θεωρούν ότι οι μύθοι θα έπρεπε να είναι αντάξιοι των θεών οι οποίοι πρέπει να περιγράφονται ως οντότητες τέλειες και αμετάβλητες, πλήρεις αγαθότητος, φιλότητος, δικαιοσύνης και αρετής.
🔙 Επιστροφή στο Μέρος 1ο Η Αγαθή Φύση των Θεών
