Η Ιφιμέδεια υπήρξε μια ξεχωριστή και μυστηριώδης μορφή της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, άρρηκτα συνδεδεμένη με το υγρό στοιχείο, τους Τιτάνιους μύθους της Θεσσαλίας και τα πανάρχαια προ-ολυμπιακά λατρευτικά δρώμενα.

Ταυτότητα με μια Ματιά

1. Γενεαλογία και Μυκηναϊκές Ρίζες

Η Ιφιμέδεια καταγόταν από ισχυρή γενιά. Πατέρας της ήταν ο βασιλιάς της Θεσσαλίας, ο Τρίοπας. Παντρεύτηκε τον Αλωέα, που -όπως και ο πατέρας της- ήταν γιος του θεού Ποσειδώνα, καθιστώντας τον Αλωέα ουσιαστικά θείο της. Αν και υπήρξε νόμιμη σύζυγός του, το όνομά της έμεινε στην ιστορία λόγω του εξωσυζυγικού της πάθους.

Αρχαιολογικό Εύρημα: Η ρίζα της Ιφιμέδειας φτάνει πολύ πίσω στον χρόνο. Σε πινακίδες της Γραμμικής Β που βρέθηκαν στο μυκηναϊκό ανάκτορο της Πύλου, το όνομά της καταγράφεται ως i-pe-me-de-ja. Αυτό υποδηλώνει ότι κατά την προϊστορική περίοδο πιθανότατα λατρευόταν ως αυτόνομη θεότητα, πριν ο μύθος της «υποβιβαστεί» σε εκείνον της θνητής πριγκίπισσας στα ομηρικά χρόνια.

2. Ο Παράφορος Έρωτας για τον Ποσειδώνα

Ο πιο διάσημος μύθος της Ιφιμέδειας περιγράφει τον ακατανίκητο έρωτά της για τον θεό Ποσειδώνα. Αντί να περιμένει παθητικά, η Ιφιμέδεια κατέβαινε καθημερινά στην ακρογιαλιά. Εκεί, παραδομένη στον πόθο της, μάζευε θαλασσινό νερό με τις χούφτες της και το έχυνε μέσα στον κόρφο της (στο στήθος της), ελπίζοντας να ενωθεί συμβολικά με τον θεό της θάλασσας.

Ο Ποσειδώνας τελικά ανταποκρίθηκε. Από αυτή την ένωση γεννήθηκαν δύο δίδυμα αγόρια, ο Ώτος και ο Εφιάλτης, οι οποίοι έμειναν γνωστοί ως Αλωάδες (παίρνοντας το όνομα του θνητού θετού πατέρα τους, Αλωέα). Ήταν πελώριοι και πανέμορφοι Γίγαντες που μεγάλωναν με αφύσικα γρήγορο ρυθμό (έναν πήχυ στο πλάτος και μία οργιά στο ύψος κάθε χρόνο) και αργότερα τόλμησαν να τα βάλουν με τους θεούς του Ολύμπου.

3. Η Απαγωγή από τους Θράκες Πειρατές

Μια άλλη, λιγότερο γνωστή αλλά εξίσου σημαντική, παράδοση που διασώζει ο ιστορικός Διόδωρος Σικελιώτης (Ιστορική Βιβλιοθήκη, 5.50-51), εμπλέκει την Ιφιμέδεια σε πειρατική απαγωγή.

Κατά τη διάρκεια θρησκευτικών τελετών προς τιμήν του θεού Διονύσου στη Φθιώτιδα, η Ιφιμέδεια και η πανέμορφη κόρη της Παγκράτις, απήχθησαν από Θράκες πειρατές. Μεταφέρθηκαν στο νησί της Νάξου (που τότε ονομαζόταν Στρογγύλη). Λίγο καιρό αργότερα, οι γιοι της Ιφιμέδειας, οι Αλωάδες, εκστράτευσαν στη Νάξο, κατατρόπωσαν τους πειρατές και απελευθέρωσαν τη μητέρα τους, εγκαθιδρύοντας εκεί τη δική τους κυριαρχία.

4. Μνημεία και Λατρεία στην Αρχαιότητα

Η παρουσία της στον αρχαίο κόσμο ήταν έντονη και δεν περιοριζόταν μόνο στη λογοτεχνία:

• Τάφος στην Ανθηδόνα: Ο σπουδαίος περιηγητής Παυσανίας (στο έργο του Ελλάδος Περιήγησις, 9.22.6) αναφέρει ρητά πως ο τάφος της Ιφιμέδειας και των Γιγάντων γιων της βρισκόταν στην παραθαλάσσια πόλη Ανθηδόνα της Βοιωτίας.
• Λατρεία στην Καρία: Ο ίδιος συγγραφέας (10.28.8) σημειώνει ότι η Ιφιμέδεια δεχόταν μεγάλες τιμές (λατρευόταν ως ηρωίδα/θεότητα) από τους Κάρες στα Μύλασα της Μικράς Ασίας.
• Τέχνη: Στο περίφημο κτίριο της Λέσχης των Κνιδίων στους Δελφούς, δέσποζε ένας πίνακας του διάσημου αρχαίου ζωγράφου Πολύγνωτου που απεικόνιζε την Ιφιμέδεια στον Κάτω Κόσμο.

5. Τα Αυτούσια Αρχαία Κείμενα

Αυτούσιες πρωτογενείς πηγές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, ακριβώς όπως γράφτηκαν.

Α. Όμηρος – Οδύσσεια (Ραψωδία λ’, στίχοι 305-310)

Στη λεγόμενη Νέκυια, ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη και αντικρίζει τις ψυχές σπουδαίων γυναικών. Ανάμεσά τους περιγράφει την Ιφιμέδεια.

Το Αρχαίο Κείμενο:

τὴν δὲ μέτ’ Ἰφιμέδειαν, Ἀλωῆος παράκοιτιν,

εἴσιδον, ἣ δὴ φάσκε Ποσειδάωνι μιγῆναι,

καί ῥ’ ἔτεκεν δύο παῖδε, μινυνθαδίω δ’ ἐγενέσθην,

Ὦτόν τ’ ἀντίθεον τηλεκλειτόν τ’ Ἐφιάλτην,

οὓς δὴ μηκίστους θρέψε ζείδωρος ἄρουρα

καὶ πολὺ καλλίστους μετά γε κλυτὸν Ὠρίωνα·

Νεοελληνική Απόδοση:

Μετά από αυτήν είδα την Ιφιμέδεια, τη γυναίκα του Αλωέα, που έλεγε πως έσμιξε με τον Ποσειδώνα και γέννησε δύο αγόρια που δεν έζησαν πολύ (λιγόχρονα): τον ισόθεο Ώτο και τον ξακουστό Εφιάλτη. Αυτούς τους έθρεψε η γη για να γίνουν οι πιο πελώριοι και οι πιο πανέμορφοι, αμέσως μετά τον διάσημο Ωρίωνα.

Β. Απολλόδωρος – Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Α’, 1.7.4)

Ο μυθογράφος Απολλόδωρος διασώζει με ανατριχιαστική ακρίβεια το τελετουργικό του έρωτά της με τη θάλασσα.

Το Αρχαίο Κείμενο:

Ἀλωεὺς μὲν οὖν ἔγημεν Ἰφιμέδειαν τὴν Τρίοπος, ἥτις Ποσειδῶνος ἠράσθη, καὶ συνεχῶς φοιτῶσα ἐπὶ τὴν θάλασσαν, χερσὶν ἀρυομένη τὰ κύματα τοῖς κόλποις ἐνεφόρει. συνελθὼν δὲ αὐτῇ Ποσειδῶν δύο ἐγέννησε παῖδας, Ὦτον καὶ Ἐφιάλτην, τοὺς Ἀλωάδας λεγομένους.

Νεοελληνική Απόδοση:

Ο Αλωέας λοιπόν παντρεύτηκε την Ιφιμέδεια, την κόρη του Τρίοπα. Αυτή ερωτεύτηκε τον Ποσειδώνα και πηγαίνοντας συνέχεια στη θάλασσα, μάζευε με τα χέρια της τα κύματα και τα έριχνε στον κόρφο της. Αφού συνευρέθηκε μαζί της ο Ποσειδώνας, της γέννησε δύο παιδιά, τον Ώτο και τον Εφιάλτη, που ονομάστηκαν Αλωάδες.

Η Εκδοχή του Οβιδίου: Η Μεταμφίεση του Ποσειδώνα

Ενώ ο Απολλόδωρος μάς λέει ότι η Ιφιμέδεια έριχνε νερό στον κόρφο της, ο Ρωμαίος ποιητής Οβίδιος στο αριστούργημά του Μεταμορφώσεις (Βιβλίο 6, στ. 116) προσθέτει μια καθοριστική λεπτομέρεια που αλλάζει τον μύθο: Ο Ποσειδώνας (Νοπτούνος), για να ξεγελάσει ή να σαγηνεύσει την Ιφιμέδεια, πήρε τη μορφή του ποτάμιου θεού Ενιπέα (του πιο όμορφου ποταμού της Θεσσαλίας).

Το Λατινικό Κείμενο (Οβίδιος, Metamorphoses 6.116-117): «…tu visus Enipeus / gignis Aloidas…»

Νεοελληνική Απόδοση: «…εσύ [Ποσειδώνα] παίρνοντας τη μορφή του Ενιπέα / γέννησες τους Αλωάδες…»

Ο Ησίοδος και τα Αρχαία Σχόλια (Scholia)

Ο Ησίοδος αναφέρεται στην Ιφιμέδεια στο χαμένο του έργο «Κατάλογος Γυναικών» (ή Ηοίαι). Το κείμενο δεν σώζεται ολόκληρο, αλλά η πληροφορία διασώθηκε από αρχαίους μελετητές (Σχολιαστές) που έγραφαν σημειώσεις πάνω στο έργο του Απολλώνιου του Ρόδιου (Αργοναυτικά).

Οι σχολιαστές διευκρινίζουν ότι ο Ησίοδος ξεχώριζε ξεκάθαρα τον «ονομαστικό» πατέρα από τον «βιολογικό»:

Το Αρχαίο Κείμενο (Scholia in Apollonium Rhodium, 1.482): «Ἡσίοδος δὲ παῖδας μὲν Ἀλωέως αὐτοὺς ὀνομάζεσθαί φησι καὶ Ἰφιμεδείας, τῇ δὲ ἀληθείᾳ Ποσειδῶνος καὶ Ἰφιμεδείας…»

Νεοελληνική Απόδοση: «Ο Ησίοδος λέει πως (οι Γίγαντες) ονομάζονταν παιδιά του Αλωέα και της Ιφιμέδειας, αλλά στην πραγματικότητα ήταν παιδιά του Ποσειδώνα και της Ιφιμέδειας…»

Στο ίδιο απόσπασμα μαθαίνουμε ότι η πόλη Άλος στην Αιτωλία (ή κατ’ άλλους στη Θεσσαλία) ιδρύθηκε από τον σύζυγό της, Αλωέα.

Η Ιφιμέδεια ως «Μητρωνυμικό»-Σύμβολο

Ένα στοιχείο που δείχνει το πόσο τεράστια ήταν η μυθολογική αίγλη της Ιφιμέδειας, είναι ότι πολλοί μεταγενέστεροι ποιητές δεν ονόμαζαν τους Γίγαντες «Γιους του Ποσειδώνα» ή «Αλωάδες», αλλά «Γιους της Ιφιμέδειας». Σε μια αυστηρά πατριαρχική κοινωνία όπως η αρχαία ελληνική, η χρήση του ονόματος της μητέρας ως προσδιορισμού ήταν σπάνια τιμή.

• Πίνδαρος (4ος Πυθιόνικος, στ. 89): Ο κορυφαίος λυρικός ποιητής αναφέρεται στον θάνατο των Γιγάντων γράφοντας: «…και πέθαναν οι γιοι της Ιφιμέδειας, ο Ώτος κι εσύ, τολμηρέ βασιλιά Εφιάλτη…».
• Νόννος ο Πανοπολίτης (Διονυσιακά): Στο κολοσσιαίο αυτό έπος της Ύστερης Αρχαιότητας, ο Νόννος αναφέρει τους Γίγαντες επανειλημμένα ως τα «υψικάρηνα» (περήφανα/με ψηλά κεφάλια) τέκνα της Ιφιμέδειας (π.χ. Βιβλίο 2.281 και 16.158), επιβεβαιώνοντας ότι το όνομά της παρέμεινε ζωντανό μέχρι και τον 5ο αιώνα μ.Χ.
• Υγίνος (Fabulae, 28): Ο Λατίνος μυθογράφος καταγράφει επίσης συνοπτικά τον μύθο: «Otos et Ephialtes, Aloe et Iphimedes filii…» (Ο Ώτος και ο Εφιάλτης, γιοι του Αλωέα και της Ιφιμέδης), επιβεβαιώνοντας τη μεταφορά του μύθου αναλλοίωτου στη ρωμαϊκή σκέψη.

Το άρθρο Ιφιμέδεια: Ο Παράφορος Έρωτας με τον Ποσειδώνα & οι Γίγαντες εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Έλλη αποτελεί μια από τις πιο τραγικές και εμβληματικές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, στενά συνδεδεμένη με τον μύθο του Φρίξου, το Χρυσόμαλλο Δέρας και την ονοματοδοσία μιας από τις πιο στρατηγικές θαλάσσιες διόδους της αρχαιότητας, του Ελλησπόντου. Η ιστορία της είναι ένας μύθος μητρικής προστασίας, θεϊκής παρέμβασης και τραγικής κατάληξης.

Η Καταγωγή και η Οικογένεια

Η Έλλη ήταν πριγκίπισσα της Βοιωτίας. Ήταν κόρη του Αθάμαντα, βασιλιά του Ορχομενού (ή της Κορώνειας) της Βοιωτίας, και της Νεφέλης, μιας θεότητας των νεφών (σύννεφων) που δημιουργήθηκε από τον Δία. Αδερφός της ήταν ο Φρίξος.

Ο γάμος των γονιών της δεν κράτησε. Ο Αθάμαντας εγκατέλειψε τη Νεφέλη για να παντρευτεί τη θνητή Ινώ, κόρη του βασιλιά της Θήβας, Κάδμου. Η Ινώ γέννησε δύο παιδιά (τον Λέαρχο και τον Μελικέρτη) και, θέλοντας να εξασφαλίσει τη διαδοχή του θρόνου για τους δικούς της γιους, αποφάσισε να εξοντώσει τα παιδιά της Νεφέλης.

Η Σκευωρία της Ινούς

Για να πετύχει τον σκοπό της, η Ινώ κατέστρωσε ένα πανούργο σχέδιο. Έπεισε κρυφά τις γυναίκες της Βοιωτίας να “φρύξουν” (να καβουρδίσουν) τους σπόρους του σιταριού που προορίζονταν για σπορά. Το αποτέλεσμα ήταν να μην φυτρώσει τίποτα και η χώρα να χτυπηθεί από τρομερή λιμοκτονία.

Ο βασιλιάς Αθάμαντας, απελπισμένος, έστειλε αγγελιαφόρους στο Μαντείο των Δελφών για να ρωτήσει πώς θα σωθεί ο τόπος από τον λιμό. Η Ινώ, όμως, δωροδόκησε τους αγγελιαφόρους ώστε να μεταφέρουν έναν ψεύτικο χρησμό: η γη θα κάρπιζε ξανά, μόνο εάν ο Φρίξος και η Έλλη θυσιάζονταν στον βωμό του Λαφύστιου Διός.

Η Θεϊκή Παρέμβαση και η Φυγή

Την ώρα που τα αδέρφια οδηγούνταν στον βωμό, η βιολογική τους μητέρα, η Νεφέλη, με τη βοήθεια των θεών (συχνά αναφέρεται ο Ερμής ή ο Δίας), τους έστειλε σωτηρία: ένα ιπτάμενο κριάρι με χρυσό τρίχωμα (το περίφημο Χρυσόμαλλο Δέρας), το οποίο διέθετε ανθρώπινη ομιλία και λογική.

Τα αδέρφια ανέβηκαν στη ράχη του κριαριού, το οποίο υψώθηκε στον ουρανό και πέταξε με κατεύθυνση προς την Ανατολή (προς την Κολχίδα του Εύξεινου Πόντου).

Το Τραγικό Τέλος: Ο Ελλήσποντος

Καθώς το ιπτάμενο κριάρι περνούσε πάνω από τη θάλασσα που χωρίζει την Ευρώπη από την Ασία (το σημερινό Στενό των Δαρδανελίων), η Έλλη παραβίασε την εντολή που της είχε δοθεί να μην κοιτάξει κάτω.

Κοιτάζοντας τη μανιασμένη θάλασσα, την έπιασε ίλιγγος. Έχασε την ισορροπία της, γλίστρησε από τη ράχη του κριαριού και έπεσε στα ορμητικά νερά, όπου και πνίγηκε. Από εκείνη την ημέρα, η θάλασσα αυτή ονομάστηκε προς τιμήν της Ελλήσποντος (δηλαδή, η “Θάλασσα της Έλλης”).

Ο αδερφός της, ο Φρίξος, αν και προσπάθησε, δεν μπόρεσε να τη σώσει. Συνέχισε το ταξίδι του θρηνώντας και έφτασε στην Κολχίδα, όπου τον υποδέχτηκε ο βασιλιάς Αιήτης.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (Αυτούσια)

Η πιο λεπτομερής και βασική γραπτή πηγή που διασώζει τον μύθο είναι η Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου. Ο αρχαίος συγγραφέας περιγράφει με ακρίβεια την επιβουλή της Ινούς, την αρπαγή από τη Νεφέλη και την πτώση της Έλλης.

Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Α’, 1.9.1)

Αρχαίο Κείμενο: «Ἀθάμας δὲ δυναστεύων Βοιωτίας ἐκ Νεφέλης τεκνοῖ παῖδα μὲν Φρίξον, θυγατέρα δὲ Ἕλλην. αὖθις δὲ Ἰνὼ γαμεῖ, ἐξ ἧς αὐτῷ Λέαρχος καὶ Μελικέρτης ἐγένοντο. ἐπιβουλεύουσα δὲ Ἰνὼ τοῖς Νεφέλης τέκνοις ἔπεισε τὰς γυναῖκας τὸν σῖτον φρύγειν…

[…] Νεφέλη δὲ μετὰ τῆς θυγατρὸς αὐτὸν (τον Φρίξο) ἀνήρπασε, καὶ παρὰ Ἑρμοῦ λαβοῦσα χρυσόμαλλον κριὸν ἔδωκεν αὐτοῖς, ᾧ φερόμενοι δι’ οὐρανοῦ γῆν ὑπερέβησαν καὶ θάλασσαν. ὡς δὲ ἐγένοντο κατὰ τὴν μεταξὺ Σιγείου καὶ Χερρονήσου θάλασσαν, Ἕλλη μὲν εἰς τὸν βυθὸν ὤλισθε, καὶ παραπολούμενης ἀπ’ ἐκείνης Ἑλλήσποντος ἐκλήθη, Φρίξος δὲ ἦλθεν εἰς Κόλχους.»

Μετάφραση/Απόδοση: «Ο Αθάμας, ενώ κυβερνούσε τη Βοιωτία, έκανε με τη Νεφέλη έναν γιο, τον Φρίξο, και μια κόρη, την Έλλη. Αργότερα όμως παντρεύτηκε την Ινώ… Η Ινώ, συνωμοτώντας κατά των παιδιών της Νεφέλης, έπεισε τις γυναίκες να καβουρδίσουν τον σπόρο… Η Νεφέλη τότε με την κόρη της άρπαξε τον Φρίξο και, παίρνοντας από τον Ερμή ένα χρυσόμαλλο κριάρι, τους το έδωσε. Πάνω σε αυτό πετούσαν διασχίζοντας τον ουρανό πάνω από στεριά και θάλασσα. Όταν όμως βρέθηκαν στη θάλασσα ανάμεσα στο Σίγειο και τη Χερσόνησο, η Έλλη γλίστρησε και έπεσε στον βυθό, και καθώς χάθηκε, από εκείνη η θάλασσα ονομάστηκε Ελλήσποντος, ενώ ο Φρίξος έφτασε στους Κόλχους.»

Εναλλακτικές Εκδοχές: Η Διάσωση από τον Ποσειδώνα

Ενώ η κυρίαρχη ελληνική παράδοση θέλει την Έλλη να πνίγεται (όπως αναφέρει ο Απολλόδωρος και ο Απολλώνιος ο Ρόδιος), ορισμένες μεταγενέστερες πηγές, κυρίως Ρωμαίοι ποιητές που άντλησαν από χαμένα ελληνιστικά έργα (όπως ο Οβίδιος και ο Βαλέριος Φλάκκος), προσφέρουν μια λιγότερο τραγική κατάληξη.

Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, καθώς η Έλλη έπεφτε στο νερό, ο θεός των θαλασσών, ο Ποσειδώνας (ή σύμφωνα με άλλους ένας θαλάσσιος θεός όπως ο Γλαύκος), την ερωτεύτηκε. Την έπιασε πριν πνιγεί, τη μετέτρεψε σε θαλάσσια νύμφη και ενώθηκε μαζί της.

Από αυτή την ένωση, η Έλλη γέννησε τρεις γιους:

1. Τον Παίωνα
2. Τον Ήδωνο (από τον οποίο πήρε το όνομά της η θρακική φυλή των Ηδωνών)
3. Τον Άλμωπα (ήρωα της επαρχίας Αλμωπίας στη Μακεδονία)

Αυτή η εναλλακτική εκδοχή εξυπηρετούσε την ανάγκη πολλών αρχαίων φύλων να συνδέσουν τη γενεαλογία τους με ένα αρχαίο, μυθικό πρόσωπο πανελλήνιας εμβέλειας.

Η Ορθολογική Ερμηνεία (Απομυθοποίηση)

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν πίστευαν όλοι στα τυφλά σε ιπτάμενα κριάρια. Ο αρχαίος συγγραφέας Παλαίφατος, στο διάσημο έργο του «Περὶ Ἀπίστων» (όπου προσπαθούσε να δώσει λογικές εξηγήσεις στους μύθους), καταρρίπτει το μαγικό στοιχείο.

• Η Θεωρία του Πλοίου: Υποστηρίζει ότι τα αδέρφια δεν πέταξαν, αλλά φυγαδεύτηκαν μέσω θαλάσσης. Το πλοίο που τους έσωσε είχε ως ακρόπρωρο (το ξύλινο γλυπτό στην πλώρη) το κεφάλι ενός κριαριού, και ίσως ήταν βαμμένο με χρυσό χρώμα.
• Ο Παιδαγωγός «Κριός»: Μια άλλη ορθολογική εκδοχή θέλει τον «Κριό» να μην είναι ζώο, αλλά το όνομα ενός έμπιστου φίλου ή παιδαγωγού του Φρίξου και της Έλλης, ο οποίος τους φυγάδευσε με πλοίο. Στο ταξίδι, η Έλλη είτε αρρώστησε και πέθανε, είτε ζαλίστηκε και έπεσε στη θάλασσα.

Η Καταγωγή του Χρυσόμαλλου Κριαριού

Το κριάρι που έσωσε την Έλλη δεν ήταν ένα τυχαίο ζώο που έστειλαν οι θεοί, αλλά είχε τη δική του θεϊκή γενεαλογία (όπως καταγράφεται κυρίως σε λατινικές πηγές που αντλούν από αρχαία ελληνικά έπη, όπως ο Οβίδιος). Ήταν γιος του θεού Ποσειδώνα και της νύμφης Θεοφάνης. Ο μύθος λέει ότι ο Ποσειδώνας, για να κρύψει τη Θεοφάνη από τους μνηστήρες της, τη μετέτρεψε σε προβατίνα και ο ίδιος μεταμορφώθηκε σε κριάρι για να ενωθεί μαζί της. Ο καρπός αυτής της ένωσης ήταν το χρυσόμαλλο κριάρι με την ανθρώπινη λαλιά.

Οι Χαμένες Τραγωδίες

Για να είναι πλήρης η βιβλιογραφία, πρέπει να αναφερθεί ότι η τραγωδία της Έλλης και η σκευωρία της Ινούς υπήρξαν τεράστιες θεατρικές επιτυχίες στην Αρχαία Αθήνα, αν και σήμερα σώζονται μόνο αποσπάσματα.

• Ο Αισχύλος έγραψε τις τραγωδίες «Αθάμας» και «Φρίξος».
• Ο Σοφοκλής έγραψε επίσης τον «Φρίξο» και τον «Αθάμαντα».
• Ο Ευριπίδης έγραψε τις τραγωδίες «Ινώ» και «Φρίξος» (σύμφωνα με πληροφορίες, είχε γράψει δύο εκδοχές για τον Φρίξο). Η αναφορά σε αυτά τα χαμένα έργα αποδεικνύει την πανελλήνια ακτινοβολία της ιστορίας.

Η Προσθήκη του Υγίνου (Λατινική Βιβλιογραφία)

Από τη βιβλιογραφία δεν πρέπει να λείπει ο Λατίνος μυθογράφος Υγίνος (Hyginus). Στο έργο του Fabulae (Μύθοι 2, 3 και 21), επιβεβαιώνει την ελληνική παράδοση, δίνοντας έμφαση στο ότι το κριάρι δόθηκε στη Νεφέλη από τον θεό Ερμή και καταγράφοντας με ακρίβεια την τύφλωση των σπόρων του σιταριού από τις γυναίκες.

Το άρθρο Έλλη: Ο Τραγικός Μύθος, το Χρυσόμαλλο Δέρας & ο Ελλήσποντος εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο μύθος της Κλειτούς (στα αρχαία: ἡ Κλειτώ) είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά κομμάτια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, καθώς αποτελεί τον πυρήνα γύρω από τον οποίο χτίστηκε ο θρύλος της Ατλαντίδας.

Η μοναδική, αλλά απόλυτα καθοριστική πηγή από την οποία αντλούμε το 100% των πληροφοριών για την Κλειτώ είναι ο διάλογος «Κριτίας» (ή «Ατλαντικός») του Πλάτωνα, ο οποίος γράφτηκε γύρω στο 360 π.Χ. Δεν υπάρχουν αναφορές σε εκείνη σε παλαιότερα έπη (όπως του Ομήρου ή του Ησιόδου), γεγονός που καθιστά το κείμενο του Πλάτωνα τον απόλυτο βιβλιογραφικό «χάρτη» για τον χαρακτήρα της.

Η Καταγωγή και η Οικογένεια

Σύμφωνα με τον μύθο, όταν οι θεοί μοίρασαν τη γη μεταξύ τους, ο θεός Ποσειδώνας έλαβε ως μερίδιο το νησί της Ατλαντίδας. Εκεί κατοικούσαν άνθρωποι που είχαν γεννηθεί από την ίδια τη γη (γηγενείς).

Ένας από αυτούς τους πρώτους κατοίκους του κεντρικού οροπεδίου του νησιού ήταν ο Εύηνορ (Εὐήνωρ), ο οποίος ζούσε μαζί με τη γυναίκα του, τη Λευκίππη. Το ζευγάρι αυτό απέκτησε μια και μοναδική θυγατέρα, την Κλειτώ. Όταν η Κλειτώ έφτασε σε ηλικία γάμου, οι γονείς της πέθαναν, αφήνοντάς την ορφανή στο κέντρο του νησιού.

Ο Έρωτας του Ποσειδώνα και η Διαμόρφωση της Ατλαντίδας

Ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, θαμπώθηκε από την ομορφιά της ορφανής πλέον Κλειτούς. Την ερωτεύτηκε με πάθος και ενώθηκε μαζί της.

Για να προστατεύσει την αγαπημένη του και να κάνει τον λόφο όπου κατοικούσε απροσπέλαστο στους κοινούς θνητούς, ο Ποσειδώνας αναδιαμόρφωσε τη γεωγραφία της περιοχής. Περιέκλεισε τον λόφο της Κλειτούς με εναλλασσόμενους δακτύλιους (κύκλους) από θάλασσα και γη. Συγκεκριμένα, δημιούργησε δύο ζώνες γης και τρεις ζώνες θάλασσας γύρω από το κέντρο, φέρνοντας παράλληλα ζεστά και κρύα ιαματικά νερά από το υπέδαφος για να εξασφαλίσει ότι η Κλειτώ θα είχε τα πάντα σε αφθονία.

Αυτός ο αρχικός οχυρωμένος λόφος αποτέλεσε αργότερα την κεντρική Ακρόπολη και το ιερό της πρωτεύουσας της Ατλαντίδας.

Το Πρωτότυπο Αρχαίο Κείμενο (Πλάτωνος «Κριτίας»)

Εδώ παρατίθεται το αυτούσιο απόσπασμα από το αρχαίο κείμενο του Πλάτωνα (Κριτίας 113c-113d), όπου περιγράφεται λεπτομερώς η ιστορία της:

«…ἀνδρὸς γάρ γενομένου τῶν ἐκεῖ κατ’ ἀρχὰς ἐκ γῆς φυέντων, ᾧ ὄνομα ἦν Εὐήνωρ, συνοικοῦντος γυναικὶ Λευκίππῃ, Κλειτὼ μονογενῆ θυγατέρα ἐγεννησάτην. Ταύτης τῆς κόρης ἤδη γάμου ὡραίας γιγνομένης ἥ τε μήτηρ τελευτᾷ καὶ ὁ πατήρ, αὐτῆς δὲ εἰς ἐπιθυμίαν Ποσειδῶν ἐλθὼν συμμείγνυται, καὶ τὸν γήλοφον ἐν ᾧ κατῴκει, περιρρηγνὺς εὐερκῆ ποιεῖ, τροχοὺς θαλάττης καὶ γῆς ἐναλλάξ ἐλάττους καὶ μείζους περὶ ἀλλήλους περιτορνεύων, δύο μὲν γῆς, τρεῖς δὲ θαλάττης…»

Μετάφραση-Απόδοση: «…διότι από τους ανθρώπους που είχαν γεννηθεί εκεί στην αρχή από τη γη, υπήρξε ένας με το όνομα Εύηνορ, ο οποίος ζούσε με τη γυναίκα του Λευκίππη, και γέννησαν μια μοναχοκόρη, την Κλειτώ. Όταν το κορίτσι αυτό έφτασε σε ηλικία γάμου, η μητέρα και ο πατέρας της πέθαναν. Ο Ποσειδώνας όμως, κυριευμένος από τον πόθο για εκείνη, ενώθηκε μαζί της και τον γήλοφο (χαμηλό βουνό) όπου κατοικούσε, τον απομόνωσε κόβοντάς τον γύρω-γύρω και τον έκανε καλά προστατευμένο, φτιάχνοντας κυκλικές ζώνες από θάλασσα και γη εναλλάξ, άλλες μικρότερες και άλλες μεγαλύτερες, τη μία γύρω από την άλλη: δύο από γη και τρεις από θάλασσα…»

Οι Απόγονοι: Οι Δέκα Βασιλιάδες της Ατλαντίδας

Από την ένωση της Κλειτούς και του Ποσειδώνα γεννήθηκαν πέντε ζευγάρια αρσενικών διδύμων. Σε αυτούς τους δέκα γιους της Κλειτούς, ο Ποσειδώνας μοίρασε το νησί της Ατλαντίδας, δημιουργώντας μια πανίσχυρη συνομοσπονδία δέκα βασιλείων.

Το αυτούσιο κείμενο για τη γέννηση των παιδιών (Κριτίας 114a-114b):

«…πέντε δὲ ἄρρενων παίδων γενέσεις διδύμους γεννησάμενος ἀνεθρέψατο, καὶ τὴν νῆσον τὴν Ἀτλαντίδα πᾶσαν δέκα μέρη κατανείμας, τῷ μὲν πρεσβυτάτῳ τῶν πρεσβυτέρων…»

1. Το Πρώτο Ζεύγος: Ο Άτλας (ο πρωτότοκος, από τον οποίο πήρε το όνομά της η νήσος Ατλαντίδα και ο Ατλαντικός ωκεανός) και ο Εύμηλος (στα αρχαία Ελληνικά, ή Γάδειρος στην εγχώρια γλώσσα).
2. Το Δεύτερο Ζεύγος: Ο Αμφήρης (Ἀμφήρης) και ο Ευαίμων (Εὐαίμων).
3. Το Τρίτο Ζεύγος: Ο Μνησέας (Μνησεύς) και ο Αυτόχθων (Αὐτόχθων).
4. Το Τέταρτο Ζεύγος: Ο Ελάσιππος (Ἐλάσιππος) και ο Μήστορας (Μήστωρ).
5. Το Πέμπτο Ζεύγος: Ο Αζάης (Ἀζάης) και ο Διαπρέπης (Διαπρέπης).

Το Ιερό της Κλειτούς και του Ποσειδώνα

Στο κέντρο της Ακρόπολης της Ατλαντίδας, ακριβώς στο σημείο όπου ο θεός είχε ενωθεί με την Κλειτώ, οι απόγονοί τους έχτισαν έναν μεγαλοπρεπή ναό.

Το κείμενο αναφέρει (Κριτίας 116c):

«…τὸ μὲν δὴ τῆς Κλειτοῦς καὶ τοῦ Ποσειδῶνος ἱερὸν ἄβατον ἐν μέσῳ περικαλειφθὲν χρυσῷ περιβόλῳ…»

Ο ναός αυτός ήταν άβατον (απαγορευόταν η είσοδος στους κοινούς θνητούς) και ήταν περιφραγμένος με χρυσό τείχος. Εκεί ακριβώς αποδίδονταν οι μεγαλύτερες τιμές και από εκεί θυσιάζονταν οι απαρχές (τα πρώτα φρούτα και ζώα) κάθε χρόνο, προκειμένου να τιμήσουν την πρώτη μητέρα του έθνους τους, την Κλειτώ, και τον θείο πατέρα, Ποσειδώνα.

Ετυμολογική και Συμβολική Σημασία (Το «Κλεινόν»)

Το όνομα Κλειτώ παράγεται από το ρήμα κλείω (δοξάζω/κλεινός), που σημαίνει «αυτή που είναι διάσημη» ή «αυτή που προσφέρει δόξα». Στην αρχαιοελληνική μυθική γραμματεία, ο Πλάτων την τοποθετεί ως τη “γέφυρα” μεταξύ του Θεού και της Γης.

• Πρόσθεσε στο άρθρο: «Το όνομα της Κλειτούς δεν είναι τυχαίο. Συνδέεται με το ρήμα “κλείω” (δοξάζω), υποδηλώνοντας ότι μέσω αυτής της ένωσης, η Ατλαντίδα αποκτά τη “δόξα” της. Είναι το όργανο μέσω του οποίου το θείο (Ποσειδώνας) αποκτά υπόσταση στον υλικό κόσμο.»

Το Τελετουργικό της Θυσίας (Η Σύνδεση με το Αίμα)

Οι απόγονοι της Κλειτούς διατηρούσαν τη σύνδεση μαζί της. Στο κείμενο του Πλάτωνα (119d-120a), περιγράφεται το τελετουργικό της σύλληψης ενός ταύρου μέσα στο ιερό, το οποίο συνδεόταν άμεσα με την ανάμνηση της Κλειτούς και του Ποσειδώνα.

• Πρόσθεσε στο άρθρο: «Οι δέκα βασιλιάδες, απόγονοι της Κλειτούς, συγκεντρώνονταν κάθε πέντε ή έξι χρόνια για να ανανεώσουν τους όρκους τους. Κατά τη διάρκεια της τελετής, δεν χρησιμοποιούσαν όπλα από σίδηρο για να συλλάβουν τον ταύρο, αλλά μόνο ξύλινα ρόπαλα και δίχτυα. Στη συνέχεια, θυσίαζαν τον ταύρο πάνω στη στήλη του νόμου, η οποία ήταν χαραγμένη με τους νόμους του Ποσειδώνα, στο ιερό όπου κάποτε ενώθηκε ο θεός με την Κλειτώ. Αυτή η πράξη συμβόλιζε την υπακοή στη θεϊκή καταγωγή τους.»

Το άρθρο Κλειτώ: Η Μυθική Μητέρα της Ατλαντίδας – Η Ιστορία και ο Μύθος εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Χρυσογένεια αποτελεί ένα εξαιρετικά συγκεκριμένο, αλλά νευραλγικής σημασίας, πρόσωπο της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, καθώς μέσω αυτής συνδέεται η γενεαλογία των θεών με την ίδρυση και την εδραίωση του θρυλικού φύλου των Μινυών του Ορχομενού της Βοιωτίας.

Η Γενεαλογία και οι Ρίζες της Χρυσογένειας

Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική γραμματεία, η Χρυσογένεια ήταν πριγκίπισσα της Βοιωτίας. Το γενεαλογικό της δέντρο έχει άμεση σχέση με μεγάλες μορφές του αρχαιοελληνικού μύθου:

• Πατέρας: Ήταν κόρη του Άλμου (ή Όλμου), ο οποίος με τη σειρά του ήταν γιος του βασιλιά της Κορίνθου, Σισύφου, και της νύμφης Μερόπης.
• Αδελφή: Είχε μία αδελφή, τη Χρύση.
• Πρόγονοι: Κατάγεται απευθείας από τον θεό των ανέμων, τον Αίολο (πατέρα του Σισύφου).

Ο πατέρας της, Άλμος, περιπλανήθηκε μέχρι τη Βοιωτία, όπου ο βασιλιάς του Ορχομενού, ο Ετεοκλής (γιος του Ανδρέα και όχι ο αδελφός του Πολυνείκη), του παραχώρησε ένα μικρό κομμάτι γης. Η περιοχή αυτή ονομάστηκε Άλμωνες (ή Όλμωνες) προς τιμήν του. Εκεί γεννήθηκε και μεγάλωσε η Χρυσογένεια.

Η Ένωση με τον Ποσειδώνα και οι Απόγονοι

Η μυθολογική σημασία της Χρυσογένειας εστιάζεται στον ρόλο της ως γενεάρχη. Η ομορφιά της και η θεϊκή καταγωγή της προσέλκυσαν τον θεό της θάλασσας, τον Ποσειδώνα.

Από την ερωτική τους ένωση γεννήθηκε ο Χρύσης. Ο Χρύσης έμελλε να γίνει μια από τις σημαντικότερες μορφές της Βοιωτίας, καθώς μετά τον θάνατο του Ετεοκλή (ο οποίος πέθανε άτεκνος), ανέλαβε εκείνος την εξουσία και τον θρόνο του Ορχομενού.

Ο γιος του Χρύση (και εγγονός της Χρυσογένειας) ήταν ο περίφημος Μινύας. Ο Μινύας ήταν ο γενάρχης των Μινυών, ενός από τα πιο πλούσια, ισχυρά και ξακουστά προϊστορικά φύλα της αρχαίας Ελλάδας (οι Αργοναύτες, για παράδειγμα, συχνά αποκαλούνταν συλλογικά «Μινύες»).

Η Αντίθεση με την αδελφή της

Η διασταύρωση των μύθων παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέρον, καθώς η αδελφή της Χρυσογένειας, η Χρύση, ενώθηκε με τον θεό του πολέμου, τον Άρη, και γέννησε τον Φλεγύα (τον ιδρυτή του πολεμοχαρούς φύλου των Φλεγυών). Έτσι, από τις δύο αδελφές (Χρυσογένεια και Χρύση) προέκυψαν τα δύο μεγαλύτερα και συχνά αντίπαλα φύλα της Βοιωτίας: οι ναυτικοί/εμπορικοί Μινύες και οι πολεμοχαρείς Φλεγύες.

Οι Πρωτογενείς Πηγές (Αρχαία Ελληνικά Κείμενα)

Η βασική και πιο αδιαμφισβήτητη πηγή που διασώζει τον μύθο της Χρυσογένειας είναι ο αρχαίος περιηγητής και γεωγράφος Παυσανίας στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις», και συγκεκριμένα στο Βιβλίο 9 (Βοιωτικά).

Ακολουθεί το αυτούσιο αρχαίο κείμενο από το Παυσανίας, Βοιωτικά 9.36.4:

«Ἄλμῳ δὲ θυγατέρες Χρύση καὶ Χρυσογένεια ἐγένοντο. Χρύσῃ μὲν δὴ Ἄρην συγγενέσθαι λέγουσιν, τεκεῖν δὲ αὐτὴν Φλεγύαν […] Χρυσογενείᾳ δὲ Ποσειδῶνος συγγενομένῃ Χρύσης γίνεται· καὶ οὗτος παρέλαβε τὴν Ὀρχομενίων ἀρχήν. Χρύσου δὲ ἦν Μινύας, καὶ ἀπὸ τούτου Μινύαι τελοῦσιν ἔτι καὶ ἐς ἡμᾶς οἱ πρόσοικοι.»

Ανάλυση / Μετάφραση του αποσπάσματος:

• Ο Παυσανίας καταγράφει ξεκάθαρα ότι ο Άλμος έκανε δύο κόρες, τη Χρύση και τη Χρυσογένεια.
• Αναφέρει ότι η Χρυσογένεια κοιμήθηκε με τον Ποσειδώνα («Ποσειδῶνος συγγενομένῃ») και απέκτησε τον Χρύση.
• Ο Χρύσης παρέλαβε την αρχή (την εξουσία/θρόνο) του Ορχομενού («παρέλαβε τὴν Ὀρχομενίων ἀρχήν»).
• Γιος του Χρύση ήταν ο Μινύας, από τον οποίο ονομάστηκαν οι Μινύες.

Έμμεσες Αναφορές και Σχολιαστές

Εκτός από τον Παυσανία, πληροφορίες για το γενεαλογικό δέντρο του Μινύα και, κατ’ επέκταση, της γιαγιάς του, επιβεβαιώνονται εμμέσως από τα Σχόλια στον Απολλώνιο τον Ρόδιο (Αργοναυτικά, 3.1094), τα οποία προσπαθούν να ξεδιαλύνουν την καταγωγή του Μινύα. Σε ορισμένα αρχαία σχόλια η Χρυσογένεια απαντάται και με την παρεμφερή παραλλαγή του ονόματος Χρυσογόνη, εξυπηρετώντας ακριβώς τον ίδιο γενεαλογικό σκοπό (μητέρα του Χρύση από τον Ποσειδώνα).

Ιστορική και Ετυμολογική Αποτίμηση

Το όνομα Χρυσογένεια είναι σύνθετο (χρυσός + γένος/γίγνομαι) και υποδηλώνει αυτήν που «γεννήθηκε από χρυσό» ή «αυτήν που παράγει χρυσό (ένα λαμπρό γένος)».

Το όνομά της, όπως και του γιου της (Χρύσης) και της αδελφής της (Χρύση), μαρτυρούν μια πρώιμη μυθολογική παράδοση στη Βοιωτία συνδεδεμένη με τον πλούτο. Αυτό δεν είναι τυχαίο, καθώς ο Ορχομενός των Μινυών θεωρούνταν από τις πλουσιότερες πόλεις του αρχαίου κόσμου (περίοδος Μυκηναϊκής ακμής), διαθέτοντας ακόμα και μυθικούς «Θησαυρούς» (όπως ο περίφημος Θησαυρός του Μινύα που διέσωσε η αρχαιολογική σκαπάνη).

Η Χρυσογένεια αποτελεί τον «μυθολογικό κρίκο» που ενώνει ένα πανάρχαιο αιολικό γένος (Σίσυφος) με το στοιχείο της θάλασσας (Ποσειδώνας), νομιμοποιώντας τη δύναμη του θρυλικού Μινύα μέσω θεϊκής παρέμβασης.

Η Παραλλαγή των Σχολίων του Απολλώνιου του Ρόδιου: Το όνομα «Χρυσογόνη» και το άλμα γενεών

Ενώ ο Παυσανίας δίνει την κλασική γενεαλογική γραμμή (Χρυσογένεια → Χρύσης → Μινύας), τα αρχαία Σχόλια στα Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου (3.1094), διασώζουν μια πολύ σημαντική παραλλαγή που τροποποιεί ελαφρώς τον μύθο:

• Η αλλαγή του ονόματος: Η Χρυσογένεια καταγράφεται ως Χρυσογόνη (η έννοια παραμένει ακριβώς η ίδια: αυτή που γεννά χρυσό).
• Το άλμα γενεών (Κατευθείαν Μητέρα του Μινύα): Σύμφωνα με αυτήν την πηγή, η Χρυσογόνη/Χρυσογένεια δεν είναι η γιαγιά, αλλά η ίδια η μητέρα του Μινύα από τον Ποσειδώνα, παραλείποντας τον Χρύση ως ενδιάμεσο κρίκο.
• Αυτούσιο το νόημα του Σχολίου (Scholia in Apollonium Rhodium 3.1094): Αναφέρεται ρητά ότι ο ίδιος ο Μινύας είναι γιος του Ποσειδώνα και της «Χρυσογόνης», θυγατέρας του Άλμου.

Η Ομηρική Σύνδεση: Γιατί «Χρυσό-»; (Η Ερμηνεία του Karl Otfried Müller)

Οι σύγχρονοι φιλόλογοι (όπως ο κορυφαίος K.O. Müller στο έργο του Orchomenos und die Minyer) έχουν επισημάνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό που ενώνει τον μύθο της Χρυσογένειας με τα Ομηρικά Έπη.

Το γεγονός ότι όλη η οικογένειά της έχει το πρόθεμα «Χρυσό-» (Χρύση, Χρύσης, Χρυσογένεια) δεν είναι απλή σύμπτωση, αλλά αποτελεί τη μυθολογική εξήγηση-αιτιολόγηση αυτού που ο Όμηρος στην Ιλιάδα (Ραψωδία Ι, στίχος 381) θεωρεί δεδομένο: τον αμύθητο πλούτο του Ορχομενού.

• Ο Αχιλλέας, αρνούμενος τα δώρα του Αγαμέμνονα, λέει: «οὐδ’ ὅσ’ ἐς Ὀρχομενὸν ποτινίσεται» («Ούτε όλα τα πλούτη που πηγαίνουν στον Ορχομενό δεν με πείθουν»).
• Η Βιβλιογραφική σημασία: Η Χρυσογένεια δημιουργήθηκε στη μυθολογική μνήμη ακριβώς για να δώσει “θεϊκή” και “ονωμαστική” εξήγηση στον ανυπολόγιστο, πραγματικό ιστορικό πλούτο των Μινυών (τον οποίο επιβεβαίωσε η αρχαιολογία). Ήταν κυριολεκτικά το «γένος του χρυσού».

Η αναφορά στους Αναγνωρισμούς του Ψευδο-Κλήμεντος (Pseudo-Clement Recognitions)

Μια σπάνια, αλλά υπαρκτή βιβλιογραφική πηγή (βασισμένη σε παλαιότερα χαμένα παγανιστικά κείμενα) είναι οι Αναγνωρισμοί (Recognitions 10.21-23) του Ψευδο-Κλήμεντος. Πρόκειται για ένα πρώιμο χριστιανικό κείμενο, το οποίο στην προσπάθειά του να καταγράψει (και να κατηγορήσει) όλους τους παράνομους έρωτες των αρχαίων θεών, παραθέτει εκτενείς καταλόγους. Εκεί διασώζεται ρητά η ερωτική ένωση του θεού της θάλασσας, Ποσειδώνα, με την πριγκίπισσα Χρυσογένεια της Βοιωτίας. Αυτό αποδεικνύει ότι ο μύθος της Χρυσογένειας ήταν αρκετά διαδεδομένος στην ευρύτερη γραμματεία (ως αρχέτυπο του πάθους του Ποσειδώνα) ώστε να φτάσει να περιληφθεί στους θεολογικούς καταλόγους της Ύστερης Αρχαιότητας.

Το άρθρο Χρυσογένεια: Η Άγνωστη Πριγκίπισσα που «Γέννησε» τον Πλούτο της Αρχαίας Βοιωτίας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Κερόεσσα είναι ένα πρόσωπο-κλειδί στην ελληνική μυθολογία, αν και παραμένει άγνωστη στους περισσότερους. Είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο αρχαίο αργείτικο πάνθεον (Ιώ, Δίας), τους θεούς της θάλασσας (Ποσειδώνας) και την ίδρυση μιας από τις σημαντικότερες πόλεις της παγκόσμιας ιστορίας: του Βυζαντίου (μετέπειτα Κωνσταντινούπολης).

Ποια ήταν η Κερόεσσα: Η Μυθολογική Ταυτότητα

Η Κερόεσσα ήταν Νύμφη ή ηρωίδα της τοπικής θρακικής και βιθυνικής μυθολογίας. Ήταν ο καρπός του έρωτα του Δία και της Ιούς (της ιέρειας της Ήρας στο Άργος). Ο ρόλος της στη μυθολογία είναι απολύτως “κτιριακός” (ιδρυτικός), καθώς ο προορισμός της ήταν να γίνει η μητέρα του Βύζαντα, του επώνυμου ιδρυτή της πόλης του Βυζαντίου.

Η ιστορία της είναι γεωγραφικά απόλυτα συνδεδεμένη με τα στενά του Βοσπόρου και τον Κεράτιο Κόλπο.

Ο Διωγμός της Ιούς Η Αρχή

Ο Δίας μεταμορφώνει την ερωμένη του, Ιώ, σε λευκή αγελάδα για να την κρύψει από τη ζήλια της Ήρας. Η Ήρα της στέλνει έναν οίστρο (αλογόμυγα) που την τρελαίνει και την αναγκάζει να περιπλανιέται ασταμάτητα.

Το Πέρασμα του Βοσπόρου Η Άφιξη στη Θράκη

Η Ιώ, με μορφή αγελάδας, περνάει το στενό που χωρίζει την Ευρώπη από την Ασία. Από αυτό το γεγονός, το στενό ονομάζεται Βόσπορος (Βους + πόρος = το πέρασμα της αγελάδας).

Η Γέννηση της Κερόεσσας Στον Κεράτιο Κόλπο

Φτάνοντας στην περιοχή του Χρυσού Κέρατος (σημερινός Κεράτιος Κόλπος), η έγκυος Ιώ γεννά την κόρη της από τον Δία. Την ονομάζει Κερόεσσα.

Η Ανατροφή Τα Νεανικά Χρόνια

Την ανατροφή του βρέφους αναλαμβάνει η νύμφη Σεμέστρα (μια τοπική Αμαδρυάδα νύμφη), καθώς η Ιώ πρέπει να συνεχίσει την περιπλάνησή της προς την Αίγυπτο.

Η Ένωση με τον Ποσειδώνα Η Ενηλικίωση

Η Κερόεσσα μεγαλώνει και ενώνεται ερωτικά με τον θεό της θάλασσας, Ποσειδώνα. Μαζί αποκτούν δύο γιους: τον Βύζαντα και τον Στρόμβο.

Η Ίδρυση του Βυζαντίου Το Αποτέλεσμα

Ο Βύζας, μεγαλώνοντας, θα χτίσει στην περιοχή όπου γεννήθηκε η μητέρα του την πόλη που θα πάρει το όνομά του: το Βυζάντιον.

Η Ετυμολογία: Τι σημαίνει το όνομά της;

Το όνομα Κερόεσσα (Κερόεις > θηλ. Κερόεσσα) προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κέρας (κέρατο) και την κατάληξη -όεσσα, που δηλώνει πλησμονή ή ιδιότητα (όπως δασόεσσα = δασώδης). Επομένως, σημαίνει “αυτή που έχει κέρατα” ή “η κερασφόρος”.

Αυτό το όνομα επιλέχθηκε στον μύθο για τρεις αλληλένδετους λόγους:

1. Μητρική Κληρονομιά: Η μητέρα της (Ιώ) είχε τη μορφή κερασφόρου ζώου (αγελάδας) όταν την κυοφορούσε και τη γέννησε.
2. Γεωγραφική Σύνδεση: Γεννήθηκε στην περιοχή του κόλπου που οι αρχαίοι ονόμαζαν Κέρας (λόγω του σχήματός του που θυμίζει κέρατο ελαφιού) και αργότερα έμεινε γνωστός ως Χρυσόν Κέρας (Κεράτιος Κόλπος).
3. Ονομασία Ποταμού: Κάποιες πηγές αναφέρουν ότι υπήρχε τοπικός ποταμός με το όνομα “Κέρας”, στις όχθες του οποίου έγινε η γέννα.

Αρχαία Κείμενα και Βιβλιογραφικές Πηγές (Αυτούσια)

Ο μύθος της Κερόεσσας δεν διασώζεται στα παλαιότερα έπη (π.χ. Όμηρο ή Ησίοδο), αλλά καταγράφηκε από μεταγενέστερους λεξικογράφους, γεωγράφους και ιστορικούς της ύστερης αρχαιότητας και της βυζαντινής περιόδου (που συνέλεξαν πανάρχαιες τοπικές παραδόσεις). Εδώ είναι τα 100% αυτούσια κείμενα από τις πρωτογενείς πηγές:

1. Στέφανος ο Βυζάντιος (6ος αιώνας μ.Χ.)

Στο μνημειώδες γεωγραφικό λεξικό του «Εθνικά» (στο λήμμα Βυζάντιον), ο Στέφανος καταγράφει επίσημα την καταγωγή του Βύζαντα από την Κερόεσσα.

Αρχαίο Κείμενο: «Βυζάντιον, πόλις Θράκης ἐν τῷ Πόντῳ… κτισθεῖσα ὑπὸ Βύζαντος τοῦ Ποσειδῶνος καὶ Κεροέσσης τῆς Ἰοῦς καὶ Διός.»

Μετάφραση / Απόδοση: «Το Βυζάντιο, πόλη της Θράκης στον Πόντο… χτίστηκε από τον Βύζαντα, τον γιο του Ποσειδώνα και της Κερόεσσας, η οποία ήταν κόρη της Ιούς και του Δία.»

2. Ησύχιος ο Μιλήσιος (Ιλλούστριος) / Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως (6ος – 10ος αιώνας μ.Χ.)

Στο έργο «Περὶ τῶν ὀριγίνων (προελεύσεων) τῆς Κωνσταντινουπόλεως», διασώζεται η πιο αναλυτική περιγραφή της γέννησης της Κερόεσσας. Είναι το απόλυτο κείμενο για τη συγκεκριμένη ηρωίδα.

Αρχαίο Κείμενο: «Ἐκεῖσε δὲ ποταμὸς ἦν Κέρας λεγόμενος. Ἐν ᾧ ἡ Ἰὼ παρὰ τοῦ Διὸς ἐγκύμων γενομένη κόρην ἀπεκύησε, καὶ ἐκ τοῦ τόπου Κερόεσσαν ταύτην ὠνόμασεν. ἣν ἀναθρεψαμένη ἡ Σεμέστρα Νύμφη… ταύτῃ δὲ τῇ Κεροέσσῃ μιγεὶς ὁ Ποσειδῶν γεννᾷ υἱὸν ὀνόματι Βύζαντα, ὃς ἀνδρωθεὶς ἐν τῷ ἰδίῳ ὀνόματι τὴν πόλιν Βυζάντιον προσηγόρευσεν.»

Μετάφραση / Απόδοση: «Εκεί υπήρχε ένας ποταμός που λεγόταν Κέρας. Στον οποίο η Ιώ, έχοντας μείνει έγκυος από τον Δία, γέννησε μια κόρη, και εξαιτίας του τόπου την ονόμασε Κερόεσσα. Αυτήν την ανέθρεψε η Νύμφη Σεμέστρα… Και αφού ενώθηκε με αυτή την Κερόεσσα ο Ποσειδώνας, γεννά γιο με το όνομα Βύζας, ο οποίος όταν ανδρώθηκε, ονόμασε την πόλη Βυζάντιο από το δικό του όνομα.»

3. Ευστάθιος Θεσσαλονίκης (12ος αιώνας μ.Χ.)

Ο σπουδαίος λόγιος και αρχιεπίσκοπος Ευστάθιος, στα σχόλιά του στον Διονύσιο τον Περιηγητή, επιβεβαιώνει την παράδοση συσχετίζοντας τη γεωγραφία του Κεράτιου Κόλπου (Κέρας) με τη μυθολογία της Ιούς.

Αρχαίο Κείμενο: «Τὸ δὲ ἄκρον τοῦ Βυζαντίου Κέρας καλεῖται βοὸς… ἤτοι διὰ τὴν Ἰώ, ἥτις ἐκεῖ τεκεῖν λέγεται τὴν Κερόεσσαν, ἐξ ἧς καὶ Ποσειδῶνος ὁ Βύζας.»

Μετάφραση / Απόδοση: «Το άκρο του Βυζαντίου ονομάζεται Κέρας του βοδιού… είτε λόγω της Ιούς, η οποία λέγεται ότι γέννησε εκεί την Κερόεσσα, από την οποία και τον Ποσειδώνα (γεννήθηκε) ο Βύζας.»

Η Ουσία και η Ιδεολογική Χρήση του Μύθου

Αν δούμε τον μύθο της Κερόεσσας πίσω από τις λέξεις, πρόκειται για έναν πανέξυπνο ιδρυτικό (κτιριακό) μύθο προπαγάνδας των αρχαίων Μεγαρέων αποίκων, οι οποίοι ίδρυσαν ιστορικά το Βυζάντιο γύρω στο 658 π.Χ.

Για να προσδώσουν κύρος στη νέα τους πατρίδα και να τη συνδέσουν με την ηπειρωτική Ελλάδα, “εφηύραν” ή αξιοποίησαν την Κερόεσσα ώστε:

• Να συνδέσουν την πόλη τους άμεσα με τον Δία (τον ύπατο θεό).
• Να τη συνδέσουν με το Άργος (μέσω της Ιούς), μια από τις αρχαιότερες και πιο σεβαστές πόλεις του ελληνικού κόσμου.
• Να δικαιολογήσουν τη ναυτική ηγεμονία της πόλης τους (μέσω του Ποσειδώνα, προστάτη της θάλασσας).
• Να δώσουν μια θεϊκή εξήγηση στο τοπωνύμιο “Χρυσόν Κέρας” και “Βόσπορος”.

Η Συνέχεια του Μύθου: Ο Άγνωστος Δεύτερος Γιος

Η βιβλιογραφία (βασισμένη στα Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως) αναφέρει ότι η Κερόεσσα και ο Ποσειδώνας δεν έκαναν μόνο τον Βύζαντα.

• Ο Στρόμβος: Απέκτησαν και έναν δεύτερο γιο, τον Στρόμβο. Το ενδιαφέρον εδώ είναι πως τα δύο αδέλφια δεν τα πήγαν καλά. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Στρόμβος στασίασε ή στράφηκε εναντίον του αδελφού του, του Βύζαντα, όταν ο τελευταίος ίδρυσε το Βυζάντιο. Αυτό το στοιχείο μπήκε στον μύθο για να δικαιολογήσει αρχαίους τοπικούς πολέμους μεταξύ των πρώτων αποίκων και των γειτονικών θρακικών φύλων.

Η Ακριβής Τοπογραφία: Πού ακριβώς γεννήθηκε;

Η αρχαία γεωγραφία δεν άφηνε τίποτα στην τύχη. Σύμφωνα με τον Διονύσιο τον Βυζάντιο (2ος αιώνας μ.Χ.), ο οποίος έγραψε το έργο «Ανάπλους Βοσπόρου» (έναν αρχαίο ταξιδιωτικό οδηγό για τα στενά), ο μύθος τοποθετείται σε ένα πολύ συγκεκριμένο σημείο του Κεράτιου Κόλπου.

• Οι Ποταμοί Κύδαρος και Βαρβύσης: Η νύμφη Σεμέστρα (που ανέθρεψε την Κερόεσσα) δεν ήταν μια τυχαία νύμφη, αλλά συνδεόταν με την περιοχή όπου ενώνονται οι μικροί ποταμοί Κύδαρος και Βαρβύσης, οι οποίοι εκβάλλουν στον μυχό του Κεράτιου Κόλπου (εκεί που σήμερα βρίσκονται οι περιοχές Kağıthane και Alibeyköy στην Κωνσταντινούπολη). Εκεί υπήρχε και ιερό αφιερωμένο στη νύμφη Σεμέστρα.

Ο Κρυφός Συμβολισμός: Η Κερόεσσα και το Μισοφέγγαρο

Υπάρχει μια τεράστια θρησκειολογική και ιστορική προέκταση στο όνομα της Κερόεσσας που συνδέεται με το σύμβολο του Βυζαντίου.

• Όπως είπαμε, Κερόεσσα σημαίνει «Κερασφόρος». Η μητέρα της, η Ιώ, στην αρχαιότητα ταυτιζόταν συχνά με τη θεά της σελήνης (ή την αιγυπτιακή Ίσιδα), καθώς τα κέρατα της αγελάδας παρομοιάζονταν με τα «κέρατα» της ημισελήνου (το μισοφέγγαρο).
• Το Βυζάντιο (πολύ πριν έρθουν οι Οθωμανοί) είχε ως επίσημο σύμβολο στα νομίσματά του την Ημισέληνο και το Άστρο (σύμβολα της θεάς Εκάτης και της Αρτέμιδας). Το όνομα της Κερόεσσας λοιπόν (η κερασφόρος/αυτή που φέρει την ημισέληνο) είναι μια βαθιά μυθολογική αλληγορία για το πανάρχαιο σύμβολο του μισοφέγγαρου που προστάτευε την πόλη.

Πέτρος Γύλλιος (Petrus Gyllius)

Ο Γάλλος φυσιοδίφης και τοπογράφος του 16ου αιώνα, Πέτρος Γύλλιος.

Στο μνημειώδες έργο του «De Topographia Constantinopoleos et de illius antiquitatibus» (Περί της Τοπογραφίας της Κωνσταντινουπόλεως και των αρχαιοτήτων αυτής, 1561), συγκέντρωσε όλα τα διάσπαρτα αρχαία κείμενα (του Ησύχιου, του Στέφανου Βυζάντιου και του Διονύσιου) για την Κερόεσσα και τα κατέγραψε λατινικά, διασώζοντας τον μύθο για τη σύγχρονη δυτική επιστήμη.

Απόσπασμα της λογικής του Γύλλιου (σε απόδοση): Ο Γύλλιος επιβεβαιώνει ότι «η ονομασία του Κέρατος (Χρυσό Κέρας) δεν προήλθε μόνο από το σχήμα του, αλλά κυρίως από την Κερόεσσα, την κόρη της Ιούς, ενισχύοντας τη θεϊκή καταγωγή της τοποθεσίας».

Το άρθρο Κερόεσσα: Η Άγνωστη Μητέρα του Βυζαντίου & ο Μύθος της εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Μολιόνη ήταν πριγκίπισσα, σύζυγος του Άκτορα (αδελφού του βασιλιά της Ήλιδας, Αυγεία). Έμεινε στην ιστορία και τη μυθολογία όχι τόσο για τα δικά της πεπραγμένα, αλλά για τα παιδιά που έφερε στον κόσμο: τον Εύρυτο και τον Κτέατο.

Τα δύο αυτά αδέλφια έμειναν γνωστά στην αρχαιότητα με το μητρωνυμικό τους όνομα, ως Μολιονίδες (ή Μολίονε κατά τον ομηρικό δυϊκό αριθμό), γεγονός σπάνιο για την πατριαρχική αρχαία Ελλάδα, το οποίο υποδηλώνει την τεράστια επιρροή της μητέρας τους. Αν και επίσημος πατέρας τους ήταν ο Άκτορας (γι’ αυτό και ο Όμηρος τους ονομάζει Ακτορίωνες), η παράδοση αναφέρει ότι ο πραγματικός τους πατέρας ήταν ο ίδιος ο θεός Ποσειδώνας.

Η Βιολογική Ιδιαιτερότητα: Το Φαινόμενο των «Σιαμαίων»

Το χαρακτηριστικό που έκανε τους Μολιονίδες φόβητρο για κάθε αντίπαλο —ακόμα και για τον ίδιο τον Ηρακλή— ήταν η σωματική τους διάπλαση. Ενώ στα πρώιμα ομηρικά έπη περιγράφονται ως δύο αχώριστοι πολεμιστές, η μετέπειτα παράδοση ξεκαθαρίζει πως επρόκειτο για σιαμαίους διδύμους.

Ο Ησίοδος και ο Απολλόδωρος τους καταγράφουν ως μια ενιαία οντότητα με ένα κοινό σώμα, δύο κεφάλια, τέσσερα χέρια και τέσσερα πόδια. Αυτή η διπλή φύση τούς επέτρεπε να μάχονται ταυτόχρονα προς όλες τις κατευθύνσεις, καθιστώντας τους ουσιαστικά ανίκητους σε κατά μέτωπο σύγκρουση.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ψευδο-Απολλόδωρος)

Στη Βιβλιοθήκη του Απολλόδωρου (Βιβλίο 2, Κεφάλαιο 7.2) επιβεβαιώνεται με απόλυτη ακρίβεια η καταγωγή και η βιολογική τους ένωση:

«…στρατηγοῦντες Εὔρυτος καὶ Κτέατος (οἳ Μολιόνης ἦσαν καὶ Ἄκτορος, τὸ δὲ ἀληθὲς Ποσειδῶνος, συνεπεφύκεσαν δὲ ἀλλήλοις).»

(Απόδοση: …αρχηγοί του στρατού ήταν ο Εύρυτος και ο Κτέατος (οι οποίοι ήταν γιοι της Μολιόνης και του Άκτορα, αλλά στην πραγματικότητα του Ποσειδώνα, και ήταν συμφυείς / ενωμένοι σωματικά μεταξύ τους).)

Η Σύγκρουση με τον Νέστορα (Ιλιάδα)

Η πρώτη τους μεγάλη εμφάνιση στα αρχαία κείμενα γίνεται στον πόλεμο μεταξύ των Πυλίων (στρατός του Νέστορα) και των Επειών (στρατός της Ήλιδας). Ο ίδιος ο σοφός Νέστορας, όντας γέροντας πια στον Τρωικό Πόλεμο, διηγείται με θαυμασμό πώς, όταν ήταν νέος, παραλίγο να τους σκοτώσει. Σώθηκαν μόνο την τελευταία στιγμή χάρη στη θεϊκή παρέμβαση του πραγματικού τους πατέρα.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος)

Στην Ιλιάδα (Ραψωδία Λ, στίχοι 750-752), ο Όμηρος περιγράφει τη στιγμή της διάσωσής τους από τον θεό της θάλασσας:

«καί νύ κεν Ἀκτορίωνε Μολίονε παῖδ’ ἀλάπαξα, εἰ μή σφωε πατὴρ εὐρὺ κρείων Ἐνοσίχθων ἐκ πολέμου ἐσάωσε καλύψας ἠέρι πολλῇ.»

(Απόδοση: Και θα είχα εξολοθρεύσει τα παιδιά του Άκτορα, τους Μολίονες, αν ο πατέρας τους, ο κοσμοκράτορας Κοσμοσείστης [Ποσειδώνας], δεν τους έσωζε από τη μάχη, σκεπάζοντάς τους με πυκνή καταχνιά/ομίχλη.)

Ο Πόλεμος με τον Ηρακλή και το Τέλος τους

Ο σημαντικότερος μύθος γύρω από τους Μολιονίδες αφορά την αντιπαράθεσή τους με τον Ηρακλή. Όταν ο βασιλιάς Αυγείας αρνήθηκε να πληρώσει τον Ηρακλή για τον καθαρισμό των στάβλων του, ο ήρωας εκστράτευσε εναντίον της Ήλιδας.

Ο Αυγείας όρισε τους Μολιονίδες αρχιστράτηγους. Στην πρώτη μάχη, τα δίδυμα αδέλφια κατατρόπωσαν τον στρατό του Ηρακλή. Ο Ηρακλής είχε αρρωστήσει και αδυνατούσε να πολεμήσει αποτελεσματικά απέναντι στο τερατώδες, διπλό κορμί τους. Σε εκείνη τη μάχη, οι Μολιονίδες σκότωσαν πολλούς άνδρες, μεταξύ των οποίων και τον αδελφό του Ηρακλή, τον Ιφικλή.

Ο Ηρακλής, γνωρίζοντας πια ότι δεν μπορεί να τους νικήσει σε δίκαιη, κατά μέτωπο μάχη, κατέφυγε σε δόλο. Τους έστησε ενέδρα στις Κλεωνές της Κορινθίας. Οι Μολιονίδες περνούσαν από εκεί ανυποψίαστοι, ταξιδεύοντας ως ιεροί απεσταλμένοι (θεωροί) για να παραστούν στους Ισθμικούς Αγώνες. Ο Ηρακλής τους επιτέθηκε κρυφά και τους δολοφόνησε, πράξη που θεωρήθηκε μεγάλη ιεροσυλία στην αρχαιότητα.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ψευδο-Απολλόδωρος)

Το τέλος τους καταγράφεται ρητά στο ίδιο κείμενο του Απολλόδωρου:

«αὖθις δὲ Ἰσθμίων ὄντων, πεμφθέντων τῶν Μολιονιδῶν ὡς θεωρῶν, συνθεμένων σύγχυσιν τῶν Ἠλείων, Ἡρακλής στήσας ἐνέδραν ἐν Κλεωναῖς ἀποκτείνει αὐτοὺς καὶ στρατευσάμενος ἐπὶ τὴν Ἦλιν εἷλε τὴν πόλιν.»

(Απόδοση: Και όταν αργότερα γίνονταν τα Ίσθμια, και οι Μολιονίδες είχαν σταλεί ως ιεροί απεσταλμένοι εν μέσω ανακωχής με τους Ηλείους, ο Ηρακλής, στήνοντας ενέδρα στις Κλεωνές, τους σκοτώνει και στη συνέχεια, εκστρατεύοντας εναντίον της Ήλιδας, κυρίευσε την πόλη.)

Ο Ρόλος της Μολιόνης μετά τον Φόνο: Η Ιστορική Κατάρα

Η Μολιόνη δεν έμεινε άπραγη μετά την άνανδρη δολοφονία των παιδιών της από τον Ηρακλή. Σύμφωνα με τον αρχαίο περιηγητή Παυσανία, η ίδια ανέλαβε τον ρόλο του ανακριτή. Μόλις ανακάλυψε ότι ο δολοφόνος ήταν ο Ηρακλής (ο οποίος επιχειρούσε από την περιοχή του Άργους/Τίρυνθας), απαίτησε από τους Αργείους την τιμωρία του.

Όταν οι Αργείοι αρνήθηκαν, η Μολιόνη ζήτησε από τους Κορίνθιους να αποκλείσουν τους Αργείους από τους Ισθμικούς Αγώνες. Η άρνηση και των Κορινθίων εξόργισε την πριγκίπισσα, η οποία καταράστηκε οποιονδήποτε Ηλείο αθλητή τολμούσε να συμμετάσχει στα Ίσθμια. Αυτή η κατάρα (ως αιτιολογικός μύθος) ήταν τόσο ισχυρή, που σε όλη την αρχαιότητα κανείς αθλητής από την Ήλιδα δεν αγωνιζόταν στους Ισθμικούς Αγώνες, από φόβο προς τη μήνιν της Μολιόνης.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Παυσανίας)

Στα Ηλειακά (Βιβλίο 5, Κεφάλαιο 2.2), ο Παυσανίας περιγράφει τις ενέργειές της:

«ἡ δὲ Μολιόνη (μάλιστα γὰρ δὴ αὐτῇ περὶ τοὺς παῖδας ἐσπουδάζετο) ἐρευνῶσα τὸν φονέα ὡς ᾔσθετο… ἡ Μολιόνη σφίσιν ἐπιτίθησι κατάρας, ἢν μετασχεῖν Ἰσθμίων Ἠλείοις θελήσωσιν. ἐμμένει τε δὴ ταῖς κατάραις τῆς Μολιόνης τὰ ἐς τοὺς ἀθλητάς…»

(Απόδοση: Η Μολιόνη λοιπόν (επειδή την ένοιαζε πάρα πολύ τι συνέβη στα παιδιά της) ερευνώντας για τον φονιά, μόλις έμαθε ποιος ήταν… ρίχνει βαριές κατάρες στους Ηλείους αν θελήσουν να πάρουν μέρος στα Ίσθμια. Και οι κατάρες της Μολιόνης τηρούνται ευλαβικά μέχρι σήμερα από τους αθλητές…)

Η Τεχνική της Αρματοδρομίας: Το Απόλυτο Πλεονέκτημα

Η συμφυής (σιαμαία) φύση τους δεν τους έκανε μόνο ανίκητους πολεμιστές, αλλά και τους καλύτερους ηνιόχους της εποχής τους. Επειδή μοιράζονταν ένα σώμα αλλά είχαν τέσσερα χέρια, δρούσαν σε απόλυτο συγχρονισμό πάνω στο άρμα. Ο ένας κρατούσε σταθερά τα γκέμια και ο άλλος χτυπούσε το μαστίγιο.

Ο Νέστορας, στην Ιλιάδα, ομολογεί πως η μόνη φορά που ηττήθηκε σε αγώνες ήταν στις αρματοδρομίες προς τιμήν του νεκρού Αμαρυγκέα, διότι ήταν αδύνατον να ανταγωνιστεί αυτόν τον διπλό συντονισμό.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος)

Στην Ιλιάδα (Ραψωδία Ψ, στίχοι 638-642), ο Όμηρος αναδεικνύει την τακτική τους στο άρμα:

«οἴοί μ’ Ἀκτορίωνε παρέλασαν ἵπποισι, πλήθει πρόσθε βαλόντες, ἀγασσάμενοι περὶ νίκης… ὁ μὲν ἔμπεδον ἡνιόχευεν, ἡνιόχευ’, ὃ δ’ ἄρα μάστιγι κέλευεν.»

(Απόδοση: Μόνο οι γιοι του Άκτορα με ξεπέρασαν με τα άλογά τους, ρίχνοντας μπροστά το βάρος/πλήθος τους, έχοντας τεράστιο πάθος για τη νίκη… ο ένας με σταθερότητα κρατούσε τα ηνία, ναι, κρατούσε τα ηνία, και ο άλλος έδινε το σύνθημα με το μαστίγιο.)

Οι Απόγονοι: Η Κληρονομιά στον Τρωικό Πόλεμο

Η γενεαλογική γραμμή της Μολιόνης δεν έσβησε με τον θάνατο των παιδιών της. Πριν δολοφονηθούν από τον Ηρακλή, ο Εύρυτος και ο Κτέατος είχαν νυμφευθεί τις κόρες του βασιλιά Δεξαμενού (τη Θηρονίκη και τη Θηραιφόνη αντίστοιχα).

Από αυτούς τους γάμους γεννήθηκαν δύο γιοι: ο Θάλπιος και ο Αμφίμαχος. Αυτά τα δύο ξαδέλφια κληρονόμησαν την ηγεσία των Επειών και ήταν ανάμεσα στους αρχηγούς που οδήγησαν τον στόλο των Ηλείων (με 40 πλοία) στην Τροία.

Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Όμηρος)

Στον περίφημο «Κατάλογο των Νεών» (Νεών Κατάλογος) της Ιλιάδας (Ραψωδία Β, στίχοι 620-621) καταγράφεται ρητά η συμμετοχή των εγγονών της Μολιόνης:

«τῶν αὖ τέσσαρες ἀρχοὶ ἔσαν… Ἀμφίμαχος καὶ Θάλπιος, υἷες ὃ μὲν Κτεάτου, ὃ δ’ ἄρ’ Εὐρύτου Ἀκτορίωνος.»

(Απόδοση: Και είχαν [οι Επειοί] τέσσερις αρχηγούς… ο Αμφίμαχος και ο Θάλπιος, γιοι ο ένας του Κτέατου και ο άλλος του Εύρυτου, του γιου του Άκτορα.)

Το άρθρο Μολιόνη & Μολιονίδες: Οι Σιαμαίοι Πολεμιστές που Τρόμαξαν τον Ηρακλή εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Θεμιστώ στην ελληνική μυθολογία υπήρξε πριγκίπισσα των Λαπιθών και η τρίτη (ή, κατ’ άλλες εκδοχές, η δεύτερη) σύζυγος του βασιλιά της Βοιωτίας, του Αθάμαντα. Είναι η κεντρική τραγική φιγούρα σε έναν από τους πιο σκοτεινούς μύθους της αρχαιότητας περί ζηλοτυπίας και παιδοκτονίας, ο οποίος αποτέλεσε τον πυρήνα της χαμένης ομώνυμης τραγωδίας του Ευριπίδη.

Η Καταγωγή και η Αρχαία Γραμματεία

Η Θεμιστώ ήταν κόρη του Υψέα, βασιλιά των Λαπιθών της Θεσσαλίας, και της νύμφης Χλιδανόπης. Η βασική αρχαιοελληνική πηγή που επιβεβαιώνει τη γενεαλογία της, τον γάμο της με τον εξόριστο Αθάμαντα και τα ονόματα των παιδιών της, είναι η «Βιβλιοθήκη» του Ψευδο-Απολλόδωρου.

Το σωζόμενο αρχαίο κείμενο αναφέρει αυτούσια τα εξής για τη φυγή του Αθάμαντα και τον νέο του γάμο:

«…Ἀθάμας δὲ κτίσας Ἀθαμαντίαν τὴν ἤπειρον, γήμας Θεμιστὼ τὴν Ὑψέως, Λεύκωνα καὶ Ἐρύθριον καὶ Σχοινέα καὶ Πτῷον ἐγέννησεν.»

(Απολλόδωρου Βιβλιοθήκη, Βιβλίο 1, Κεφ. 9, Παρ. 2)

Μετάφραση: «Ο Αθάμας, αφού ίδρυσε την Αθαμαντία στην Ήπειρο, παντρεύτηκε τη Θεμιστώ, την κόρη του Υψέα, και γέννησε τον Λεύκωνα, τον Ερύθριο, τον Σχοινέα και τον Πτώο.»

Ο Παυσανίας, στο έργο του Ελλάδος Περιήγησις, αναφέρεται επίσης στη Θεμιστώ εξηγώντας την ονομασία του όρους Πτώον στη Βοιωτία (όπου βρισκόταν και το ιερό του Πτώου Απόλλωνα), το οποίο πήρε το όνομά του από τον γιο της:

«Πτῷον δὲ Ἀθάμαντος εἶναι παῖδα καὶ Θεμιστοῦς…»

(Παυσανίας, Βοιωτικά, 9.23.6)

Η Τραγωδία: Το Σχέδιο Δολοφονίας και η Πλάνη

Ο μύθος της Θεμιστούς είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη σύγκρουσή της με την Ινώ, την προηγούμενη σύζυγο του Αθάμαντα. Καθώς η αρχαία τραγωδία του Ευριπίδη (με τίτλο «Ινώ») έχει χαθεί, η πιο εκτενής αφήγηση της πλοκής διασώζεται από τον Λατίνο μυθογράφο Υγίνο στο έργο του Fabulae (Μύθος 4).

Η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα από μια τραγική αλληλουχία γεγονότων:

• Ο Λανθασμένος Θάνατος: Ο Αθάμας, νομίζοντας ότι η Ινώ είχε πεθάνει (καθώς είχε χαθεί στα βουνά συμμετέχοντας σε βακχικές τελετές), προχώρησε σε νέο γάμο με τη Θεμιστώ.
• Η Κρυφή Επιστροφή: Η Ινώ τελικά επιστρέφει. Ο Αθάμας την αναγνωρίζει αλλά επιλέγει να την κρύψει, προσλαμβάνοντάς την στο παλάτι ως τροφό, χωρίς να αποκαλύψει στη Θεμιστώ την πραγματική της ταυτότητα.
• Το Εκδικητικό Σχέδιο: Όταν η Θεμιστώ μαθαίνει ότι η Ινώ βρίσκεται κάπου ζωντανή, αποφασίζει να εκδικηθεί σκοτώνοντας τα παιδιά της αντιζήλου της (τον Λέαρχο και τον Μελικέρτη).
• Το Τραγικό Λάθος: Μη γνωρίζοντας ποια είναι η νέα υπηρέτρια, η Θεμιστώ διατάζει την ίδια την Ινώ να ντύσει τα δικά της παιδιά (της Θεμιστούς) με λευκά ρούχα και τα παιδιά της Ινώς με μαύρα ρούχα, ώστε να τα ξεχωρίσει μέσα στο σκοτάδι και να δολοφονήσει τα σωστά.
• Η Αντιστροφή και η Αυτοκτονία: Η Ινώ, κατανοώντας το σχέδιο, αλλάζει κρυφά τα ρούχα. Η Θεμιστώ, μπαίνοντας μέσα στο σκοτάδι, δολοφονεί τα ίδια της τα παιδιά. Όταν ξημερώνει και αντιλαμβάνεται την πλάνη της, οδηγείται στην αυτοκτονία.

Πληροφορίες για τη Χαμένη Τραγωδία «Ινώ»

Ο Μύθος 4 του Υγίνου θεωρείται από τους κλασικούς φιλολόγους ως η ακριβής περίληψη (υπόθεση) του χαμένου έργου του Ευριπίδη. Επίσης, ότι έχουν διασωθεί ελάχιστα σπαράγματα (αποσπάσματα) του έργου από παπύρους (π.χ. της Οξυρρύγχου), τα οποία επιβεβαιώνουν ότι το έργο εστίαζε στην απόλυτη δραματική ειρωνεία: η Θεμιστώ εμπιστεύεται τα δολοφονικά της σχέδια στο ίδιο το μελλοντικό της θύμα.

Η Εκδοχή της Ενδυμασίας

Μια μικρή λεπτομέρεια του μύθου (που συναντάται σε κάποιες μεταφράσεις/αναλύσεις). Στο σχέδιο με τα ρούχα, τα παιδιά της Θεμιστούς επρόκειτο να ντυθούν με λευκά (σύμβολο ασφάλειας/ζωής) και της Ινώς με μαύρα / φαιά (σύμβολο θανάτου). Το ότι η Ινώ αντέστρεψε τα χρώματα μέσα στο σκοτάδι, αποτελεί ένα από τα πιο δυνατά αρχέτυπα της «παγίδας που στρέφεται ενάντια στον δημιουργό της» στην παγκόσμια λογοτεχνία.

Οι Απόγονοι του Αθάμαντα

Για την πλήρη κατανόηση των γενεαλογικών συγκρούσεων του μύθου, είναι κρίσιμος ο διαχωρισμός των παιδιών του Αθάμαντα ανάλογα με τη σύζυγο:

Η Γεωγραφική και Επωνυμική Σημασία των Γιων της

Όλα τα παιδιά της Θεμιστούς (κατά τον Απολλόδωρο) υπήρξαν επώνυμοι ήρωες, δηλαδή έδωσαν το όνομά τους σε τοποθεσίες, κυρίως της Βοιωτίας, αποδεικνύοντας τη σύνδεση του μύθου με τη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή:

• Ερύθριος: Έδωσε το όνομά του στην πόλη Ερυθρές της Βοιωτίας.
• Σχοινέας (ή Σχοινεύς): Έδωσε το όνομά του στην πόλη Σχοινούς της Βοιωτίας (ή κατά άλλους σε αρκαδική πόλη).
• Λεύκων: Συνδέεται γενεαλογικά με πόλεις της περιοχής και συχνά αναφέρεται ως πατέρας της Εύιππης.

Το άρθρο Ο Σκοτεινός Μύθος της Θεμιστούς: Η Τραγική Μητέρα που Δολοφόνησε τα Παιδιά της εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Χάρυβδη (αρχ. Χάρυβδις) αποτελεί ένα από τα πλέον εμβληματικά και τρομακτικά θαλάσσια τέρατα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Μαζί με τη Σκύλλα, αποτελούσαν το απόλυτο ναυτικό φόβητρο της αρχαιότητας, προσωποποιώντας τους αδυσώπητους κινδύνους της θάλασσας.

Γενεαλογία και η Κατάρα του Δία

Σύμφωνα με τους μυθογράφους (όπως τα Σχόλια στον Όμηρο και ο Σέρβιος στα σχόλιά του στην Αινειάδα του Βιργιλίου), η Χάρυβδη δεν ήταν ανέκαθεν τέρας.

Ήταν κόρη του Ποσειδώνα (θεού της θάλασσας) και της Γαίας (της προσωποποίησης της γης). Ως θεϊκή οντότητα, διέθετε έναν ανεξέλεγκτο, αχόρταγο χαρακτήρα και διαρκή λαιμαργία. Η μεταμόρφωσή της επήλθε ως θεϊκή τιμωρία. Όταν ο Ηρακλής επέστρεφε έχοντας κλέψει τα βόδια του Γηρυόνη (στον δέκατο άθλο του), η Χάρυβδη του έκλεψε και καταβρόχθισε ένα μέρος από το κοπάδι.

Ο Δίας, οργισμένος από την ύβρη και την απληστία της, την χτύπησε με τον κεραυνό του και την κατακρήμνισε στη θάλασσα, μεταμορφώνοντάς την σε ένα τέρας που καταπίνει τα πάντα.

Γεωγραφική Θέση και Φύση του Τέρατος

Στη λογοτεχνία, η Χάρυβδη τοποθετείται στο Στενό της Μεσσήνης, το στενό θαλάσσιο πέρασμα μεταξύ της Σικελίας και της Ιταλικής χερσονήσου. Στη μία πλευρά του στενού βρισκόταν η Σκύλλα (που άρπαζε τους ναύτες από τα καταστρώματα) και στην απέναντι πλευρά η Χάρυβδη.

Η Χάρυβδη περιγράφεται ουσιαστικά ως μια γιγαντιαία θαλάσσια ρουφήχτρα (δίνη). Κατοικούσε κάτω από έναν βράχο, πάνω στον οποίο φύτρωνε μια μεγάλη αγριοσυκιά (ρινεός). Τρεις φορές την ημέρα ρουφούσε τεράστιες ποσότητες νερού, καταπίνοντας ό,τι βρισκόταν στην επιφάνεια, και τρεις φορές την ημέρα το εξέμεσε (το έφτυνε) με τρομακτική βία.

Η Χάρυβδη στα Αρχαία Κείμενα (Αυτούσια Αποσπάσματα)

Η πιο διάσημη και αναλυτική περιγραφή της Χάρυβδης προέρχεται από την Οδύσσεια του Ομήρου (Ραψωδία μ’). Η μάγισσα Κίρκη προειδοποιεί τον Οδυσσέα για το τι πρόκειται να αντιμετωπίσει, δίνοντάς μας την κλασικότερη περιγραφή του τέρατος.

Όμηρος, Οδύσσεια (μ 104-106):

«τῷ δ᾽ ὑπὸ δῖα Χάρυβδις ἀναρροιβδεῖ μέλαν ὕδωρ. τρὶς μὲν γάρ τ᾽ ἀνίησιν ἐπ᾽ ἤματι, τρὶς δ᾽ ἀναροιβδεῖ δεινόν: μὴ σύ γε κεῖθι τύχοις, ὅτε ῥοιβδήσειεν:»

Απόδοση: «Κάτω από αυτόν (τον βράχο) η θεία Χάρυβδη ρουφά το μαύρο νερό. Γιατί τρεις φορές την ημέρα το ξερνά, και τρεις φορές το ρουφά με τρόπο τρομακτικό: μακάρι να μην βρεθείς εκεί όταν το ρουφάει!»

Η Κίρκη συμβουλεύει τον Οδυσσέα να πλεύσει πιο κοντά στη Σκύλλα, θυσιάζοντας έξι συντρόφους, παρά να πλησιάσει τη Χάρυβδη, η οποία θα κατέστρεφε ολόκληρο το πλοίο. Όταν το καράβι περνάει το στενό, ο Όμηρος περιγράφει τον τρόμο των ναυτών:

Όμηρος, Οδύσσεια (μ 235-236):

«ἡμεῖς δὲ στεινωπὸν ἐπλέομεν γοόωντες: ἔνθεν γὰρ Σκύλλη, ἑτέρωθι δὲ δῖα Χάρυβδις»

Απόδοση: «Και εμείς πλέαμε μέσα στο στενό θρηνώντας: γιατί από τη μια μεριά ήταν η Σκύλλα, και από την άλλη η θεία Χάρυβδη.»

Η σωτηρία του Οδυσσέα (μ 428-436): Αργότερα, όταν το πλοίο του Οδυσσέα καταστρέφεται από τον Δία (επειδή οι σύντροφοί του έφαγαν τα βόδια του Ήλιου), ο Οδυσσέας ναυαγός παρασύρεται πίσω στη Χάρυβδη. Σώζεται πιανόμενος από τα κλαδιά της συκιάς που βρισκόταν από πάνω της, περιμένοντας με τις ώρες κρεμασμένος, μέχρι το τέρας να ξεράσει ξανά τα συντρίμμια του πλοίου του (το κατάρτι και την καρίνα) για να κρατηθεί από αυτά.

Άλλες Σημαντικές Αναφορές:

1. Απολλώνιος ο Ρόδιος – “Αργοναυτικά” (Βιβλίο Δ’): Οι Αργοναύτες έρχονται επίσης αντιμέτωποι με τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Η Ήρα ζητά από τη Θέτιδα και τις Νηρηίδες να καθοδηγήσουν το πλοίο της Αργούς με ασφάλεια μέσα από το στενό.
2. Πολύβιος – “Ιστορίαι” (34.3.10): Ο αρχαίος ιστορικός προσπαθεί να δώσει μια ορθολογική και γεωγραφική εξήγηση του μύθου. Περιγράφει πως τα ισχυρά θαλάσσια ρεύματα γύρω από το Στενό της Μεσσήνης, σε συνδυασμό με τις παλίρροιες, δημιουργούσαν επικίνδυνες δίνες, τις οποίες οι αρχαίοι ναυτικοί προσωποποίησαν στη μορφή της Χάρυβδης.

Γλωσσική και Πολιτισμική Κληρονομιά

Η φράση «Μεταξύ Σκύλλης και Χάρυβδης» (Inter Scyllam et Charybdim) επέζησε μέχρι τις μέρες μας ως μια από τις ισχυρότερες διεθνείς παροιμιώδεις εκφράσεις. Υποδηλώνει το απόλυτο δίλημμα, όταν κάποιος είναι εγκλωβισμένος ανάμεσα σε δύο εξίσου καταστροφικές επιλογές και η αποφυγή του ενός κινδύνου οδηγεί αναπόφευκτα στην πτώση στον άλλον. (Είναι το ακριβές εννοιολογικό ανάλογο της έκφρασης “Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα”).

1. Ετυμολογική Προσέγγιση του Ονόματος

Η λέξη «Χάρυβδις» έχει απασχολήσει τους γλωσσολόγους και τους αρχαίους σχολιαστές.

• Η επικρατέστερη αρχαία ετυμολογία: Προέρχεται από το ρήμα «χάσκω» (ανοίγω διάπλατα το στόμα, δημιουργώ χάσμα) ή τη λέξη χάος, σε συνδυασμό με το ρήμα «ῥοιβδέω» (ρουφώ με δυνατό θόρυβο, καταπίνω αχόρταγα). Επομένως, το όνομά της σημαίνει κυριολεκτικά «αυτή που ρουφάει τα πάντα μέσα σε ένα χάσμα».
• Σύγχρονη γλωσσολογία: Κάποιοι μελετητές θεωρούν ότι η λέξη πιθανόν να είναι προελληνική (Πελασγική), καθώς πολλά τοπωνύμια και ονόματα τεράτων της θάλασσας προέρχονται από τους παλαιότερους κατοίκους του Αιγαιακού χώρου.

2. Αλληγορικές και Ορθολογικές Ερμηνείες (Ευήμερος & Ηράκλειτος)

Οι μεταγενέστεροι αρχαίοι συγγραφείς, που προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν λογικά τους μύθους (Ευημερισμός), έδωσαν εντελώς διαφορετικές διαστάσεις στη Χάρυβδη:

• Ηράκλειτος ο Παραδοξογράφος (Περὶ ἀπίστων): Στο έργο του, όπου αποδομεί τους μύθους, υποστηρίζει ότι η Σκύλλα και η Χάρυβδη δεν ήταν τέρατα, αλλά πανέμορφες αλλά άπληστες εταίρες (ιερόδουλες) στη Σικελία. Η Χάρυβδη καταβρόχθιζε την περιουσία (“κατάπινε τον πλούτο”) των εμπόρων και των ναυτικών που τις επισκέπτονταν, αφήνοντάς τους κυριολεκτικά «ναυαγούς» στη ζωή.
• Ο Μύθος του Αισώπου (κατά τον Αριστοτέλη): Ο Αριστοτέλης στο έργο του «Μετεωρολογικά» (356b) διασώζει μια ιστορία όπου ο Αίσωπος χρησιμοποίησε τη Χάρυβδη για να ειρωνευτεί τους πορθμείς. Τους είπε ότι η Χάρυβδη πήρε μια ρουφηξιά και φάνηκαν τα βουνά, πήρε δεύτερη και φάνηκαν τα νησιά, και αν θυμώσει και πάρει τρίτη ρουφηξιά, θα στερέψει όλη η θάλασσα και οι βαρκάρηδες θα μείνουν χωρίς δουλειά.

3. Η Χάρυβδη στη Λατινική Γραμματεία (Βιργίλιος)

Ο μύθος πέρασε αυτούσιος στους Ρωμαίους, καθώς το Στενό της Μεσσήνης ήταν δικός τους γεωγραφικός χώρος. Στην Αινειάδα του Βιργιλίου (Βιβλίο Γ’), ο Τρωαδίτης μάντης Έλενος προειδοποιεί τον Αινεία να μην επιχειρήσει καν να περάσει από το στενό.

Σε αντίθεση με τον Οδυσσέα που επέλεξε να περάσει το στενό θυσιάζοντας άντρες στη Σκύλλα για να αποφύγει τη Χάρυβδη, ο Αινείας συμβουλεύεται να κάνει τον περίπλου ολόκληρης της Σικελίας (από το ακρωτήριο Πάχυνο) για να αποφύγει εντελώς την περιοχή, δείχνοντας πόσο είχε γιγαντωθεί ο μύθος στη συνείδηση των Ρωμαίων.

4. Εικονογραφία και Αρχαία Τέχνη

Αν προσθέσεις αυτό το στοιχείο, το άρθρο απογειώνεται, γιατί δείχνει βαθιά γνώση της αρχαιολογίας: Ενώ η Σκύλλα απεικονίζεται εκατοντάδες φορές σε αρχαία αγγεία, νομίσματα και ψηφιδωτά (ως γυναίκα με σκυλιά να φυτρώνουν από τη μέση της), η Χάρυβδη σπανίως έως ποτέ δεν απεικονίζεται στην αρχαία τέχνη.

Ο λόγος; Ήταν ασχημάτιστη. Ως δίνη του νερού, ήταν αδύνατο για τους αγγειογράφους να της δώσουν ανθρωπομορφικά ή ζωομορφικά χαρακτηριστικά. Η παρουσία της στην τέχνη υπονοείται μόνο από την απεικόνιση ναυαγισμένων πλοίων, στροβιλισμένων νερών ή μιας αγριοσυκιάς (του βράχου της) δίπλα στη Σκύλλα.

Το άρθρο Χάρυβδη: Το Πιο Τρομακτικό Τέρας της Μυθολογίας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Φλύος (ή Φλύας) αποτελεί μια πανάρχαια και εξαιρετικά σημαντική μορφή στο πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής μυστηριακής θρησκείας. Παρότι το όνομά του δεν είναι τόσο διαδεδομένο στο ευρύ κοινό όσο οι ολύμπιοι θεοί ή οι πανελλήνιοι ήρωες, υπήρξε κεντρικός πυλώνας του αττικού μυστικισμού. Συνδέεται άρρηκτα με τον αρχαίο δήμο της Φλύας (το σημερινό Χαλάνδρι Αττικής) και θεωρείται ο αρχέγονος ιδρυτής τελετουργιών που σχετίζονται στενά με την Ελευσίνα και τις λατρείες της Δήμητρας και της Περσεφόνης.

Καταγωγή: Ο Γηγενής Γιος της Γαίας

Βασικό χαρακτηριστικό του Φλύου, σύμφωνα με τη μυθολογική γραμματεία, είναι η καταγωγή του. Δεν είχε ανθρώπινους γονείς, ούτε γεννήθηκε από ενώσεις θεών του Ολύμπου. Θεωρείται αυτόχθων, δηλαδή πλασμένος από την ίδια τη γη. Συγκεκριμένα, αναφέρεται ρητά ως γιος της Γαίας (της προσωποποιημένης Μητέρας Γης).

Η γέννησή του απευθείας από το χώμα (τη Γη) τον καθιστά μια χθόνια θεότητα/ήρωα, στοιχείο απολύτως απαραίτητο για κάποιον που ιδρύει μυστήρια («όργια») τα οποία συνδέονται με τον κάτω κόσμο, τη γεωργία, τον κύκλο της ζωής και τον θάνατο.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα και Βιβλιογραφία

Ό,τι γνωρίζουμε σήμερα για τον Φλύο προέρχεται κυρίως από το έργο του περιηγητή Παυσανία («Ελλάδος Περιήγησις»), ο οποίος με τη σειρά του διασώζει αποσπάσματα και πληροφορίες από τα χαμένα ιερά έπη του μυθικού ποιητή Μουσαίου (ενός ποιητή και μάντη που συχνά ταυτίζεται ή συνδέεται με τον Ορφέα και τα Ελευσίνια Μυστήρια).

Το σημαντικότερο αυτούσιο απόσπασμα που αναφέρεται στον Φλύο και την καταγωγή του, διασώζεται στο 4ο βιβλίο του Παυσανία, τα Μεσσηνιακά, όπου εξετάζεται η προέλευση διαφόρων μυστηρίων της αρχαίας Ελλάδας.

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Μεσσηνιακά (4.1.5): «Μουσαῖος δὲ ἐν τοῖς ἔπεσι (εἰ δὴ Μουσαίου τὰ ἔπη) τὸν Φλύον, ὃς ταύτῃ τὰ ὄργια συνεστήσατο, Γῆς εἶναί φησι παῖδα.»

Μετάφραση / Απόδοση: «Ο Μουσαίος, πάλι, στα έπη του (αν βέβαια τα έπη αυτά ανήκουν πράγματι στον Μουσαίο) λέει ότι ο Φλύος, ο οποίος καθιέρωσε τα όργια [δηλ. τις μυστηριακές τελετές] σε αυτόν τον τόπο, ήταν γιος της Γης (Γαίας).»

Η Σχέση του με την Ελευσίνα και τον Δήμο της Φλύας

Παρότι η Ελευσίνα υπήρξε το μεγαλύτερο κέντρο των μυστηρίων, η Φλύα διέθετε τις δικές της, ίσως και παλαιότερες, χθόνιες τελετουργίες, τις οποίες η παράδοση αποδίδει στον Φλύο.

1. Η Ίδρυση των «Οργίων»

Στην αρχαιότητα η λέξη «όργια» δεν είχε τη σημερινή σημασία, αλλά σήμαινε τις ιερές, μυστικιστικές τελετές στις οποίες συμμετείχαν μόνο οι μυημένοι (μυστήρια). Ο Φλύος μαρτυρείται (όπως είδαμε στο παραπάνω απόσπασμα) ως εκείνος που «ταύτῃ τὰ ὄργια συνεστήσατο» (καθιέρωσε τα μυστήρια στην περιοχή).

2. Το Ιερατικό Γένος των Λυκομιδών

Η κληρονομιά του Φλύου διατηρήθηκε ζωντανή μέσα από ένα ισχυρό και πανάρχαιο αριστοκρατικό γένος των Αθηνών, τους Λυκομίδες (Λυκομίδαι). Το ιερατικό αυτό γένος (στο οποίο ανήκε και ο περίφημος Αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής) είχε την έδρα του στον Δήμο της Φλύας. Οι Λυκομίδες είχαν αποκλειστικά το προνόμιο να τελούν τα μυστήρια της Φλύας –που ήταν άμεσα συνδεδεμένα με τα Ελευσίνια– και κατά τη διάρκεια των τελετών έψαλλαν ύμνους γραμμένους από τον Ορφέα, τον Μουσαίο και τον Πάμφο (Παυσανίας 1.22.7 & 4.1.5).

3. Το Ιερό της Φλύας (Παυσανίας 1.31.4)

Στα Αττικά (1.31.4), ο Παυσανίας μας πληροφορεί ότι στον Δήμο των Φλυέων (του οποίου επώνυμος ήρωας ήταν ο Φλύος) υπήρχαν βωμοί πολλών θεοτήτων, μεταξύ αυτών του Διονύσου, της Αρτέμιδος και των Μεγάλων Θεών (που συχνά ταυτίζονται με τη Δήμητρα και την Κόρη, όπως και στην Ελευσίνα). Το ιερό αυτό της Φλύας, το οποίο καταστράφηκε από τους Πέρσες και αναστηλώθηκε αργότερα από τον Θεμιστοκλή, θεωρούνταν εξίσου ιερό με το Τελεστήριο της Ελευσίνας.

Η Γενεαλογική Γραμμή: Κελαινός, Καύκων και η Μεσσηνία

Ο Φλύος δεν υπήρξε απλώς ένας τοπικός ήρωας της Αττικής, αλλά μέσω των απογόνων του η μυστικιστική του κληρονομιά εξαπλώθηκε μέχρι την Πελοπόννησο, και συγκεκριμένα στην Ανδανία της Μεσσηνίας.

Σύμφωνα με το ίδιο χωρίο του Παυσανία που είδαμε νωρίτερα, ο Φλύος απέκτησε έναν γιο, τον Κελαινό, ο οποίος με τη σειρά του γέννησε τον Καύκωνα. Ο Καύκων ήταν αυτός που μετέφερε τις ιερές τελετές των Μεγάλων Θεών από την Αττική (Ελευσίνα/Φλύα) στη μυθική βασίλισσα της Μεσσηνίας, τη Μεσσήνη.

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Μεσσηνιακά (4.1.5): «Καύκωνα δὲ τὸν Κελαινοῦ τοῦ Φλύου κομίσαι φασὶν ἐξ Ἐλευσῖνος τὰ ὄργια τῶν Μεγάλων θεῶν. Μουσαῖος δὲ ἐν τοῖς ἔπεσι […] τὸν Φλύον […] Γῆς εἶναί φησι παῖδα.»

Μετάφραση / Απόδοση: «Λένε πως ο Καύκωνας, ο γιος του Κελαινού, του γιου του Φλύου, έφερε από την Ελευσίνα τα όργια [τις μυστηριακές τελετές] των Μεγάλων Θεών [στη Μεσσηνία]. Και ο Μουσαίος στα έπη του λέει πως ο Φλύος… ήταν γιος της Γης.»

Η Μαρτυρία του Ιππολύτου: Η Φλύα «Αρχαιότερη» της Ελευσίνας

Η πιο ανατρεπτική αναφορά στα Μυστήρια του Φλύου δεν προέρχεται από αρχαιοελληνικό, αλλά από πρωτοχριστιανικό/αιρεσιολογικό κείμενο. Ο Ιππόλυτος Ρώμης (3ος αιώνας μ.Χ.), στο έργο του «Κατὰ πασῶν αἱρέσεων ἔλεγχος» (Philosophumena), προσπαθώντας να καταρρίψει τις θεωρίες της γνωστικής αίρεσης των Σηθιανών, μας διασώζει μια συγκλονιστική λεπτομέρεια:

Οι Γνωστικοί θεωρούσαν ότι το λεγόμενο «Τελεστήριο» της Φλύας (το ιερό που ίδρυσε ο Φλύος) προηγήθηκε χρονικά των Ελευσινίων Μυστηρίων, γεγονός που δικαιολογεί τον αρχέγονο χαρακτήρα του ίδιου του Φλύου ως «γιου της Γαίας».

Ιππόλυτος Ρώμης, Κατὰ πασῶν αἱρέσεων ἔλεγχος (Βιβλίο 5, κεφ. 20.5): «…καὶ πρὸ τῶν Ἐλευσινίων μυστηρίων ἔστι τὰ ἐν Φλυοῖς ὄργια τῆς Μεγάλης λεγομένης [θεᾶς].»

Μετάφραση / Απόδοση: «…και πριν από τα Ελευσίνια μυστήρια, υπάρχουν τα όργια [μυστήρια] στη Φλύα, της επονομαζόμενης Μεγάλης [θεάς].»

(Αυτή η πηγή είναι κομβική, διότι αποδεικνύει ότι ακόμα και αιώνες αργότερα, ο μύθος και η λατρεία που συνδεόταν με τον Φλύο θεωρούνταν φοβερά αρχαία, ίσως η παλαιότερη οργανωμένη μυστηριακή λατρεία στην Αττική).

Η Διάσωση της Κληρονομιάς του από τον Θεμιστοκλή

Για να κατανοήσουμε την ιστορική βαρύτητα της ύπαρξης του Φλύου (έστω και ως μυθικού ιδρυτή), πρέπει να δούμε το τελεστήριό του (τον ναό των μυστηρίων του). Ο βιογράφος Πλούταρχος επιβεβαιώνει πως ο ναός αυτός στη Φλύα (εκεί που τελούσε τα μυστήρια το γένος των Λυκομιδών) ήταν υψίστης σημασίας για την Αθήνα.

Όταν οι Πέρσες το 480 π.Χ. έκαψαν την Αττική, κατέστρεψαν και το τελεστήριο της Φλύας. Ο διάσημος Αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής, όντας και ο ίδιος απόγονος του ιερατικού γένους των Λυκομιδών (και άρα πνευματικός κληρονόμος του Φλύου), πλήρωσε από την τσέπη του για να το ξαναχτίσει και να το διακοσμήσει.

Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι: Θεμιστοκλής (1.4.1): «ὅτι δὲ τοῦ Λυκομιδῶν γένους μετεῖχε, δῆλόν ἐστι· τὸ γὰρ Φλυῆσι τελεστήριον ὅπερ ἦν Λυκομιδῶν κοινόν, ἐμπρησθὲν ὑπὸ τῶν βαρβάρων αὐτὸς ἐπεσκεύασε καὶ πίναξι κατεκόσμησεν…»

Μετάφραση / Απόδοση: «Ότι [ο Θεμιστοκλής] ανήκε στο γένος των Λυκομιδών, είναι ξεκάθαρο. Διότι το τελεστήριο στη Φλύα, το οποίο ανήκε στους Λυκομίδες, όταν πυρπολήθηκε από τους βαρβάρους [τους Πέρσες], ο ίδιος το επισκεύασε και το διακόσμησε με πίνακες…»

Το άρθρο Ο Μυθικός Φλύος: Ο Άγνωστος Γιος της Γαίας & Τα Μυστήρια Πριν την Ελευσίνα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στην ελληνική και ελληνορωμαϊκή μυθολογία, ο Δόλος (στα λατινικά Dolus ή Mendacium) ήταν η προσωποποίηση (ένα πνεύμα ή δαίμονας) της πανουργίας, της πονηριάς, της απάτης, του τεχνάσματος και της προδοσίας. Δεν ανήκε στους Ολύμπιους θεούς, αλλά στη χορεία των αρχέγονων δαιμονικών προσωποποιήσεων που αντιπροσώπευαν αφηρημένες έννοιες (όπως η Έρις, η Νέμεσις και ο Ύπνος).

Ο Δόλος θεωρούνταν στενός συνεργάτης του θεού Ερμή (ως προστάτη των κλεφτών και των τεχνασμάτων) και ταυτιζόταν ή συνόδευε την Απάτη (τη θηλυκή προσωποποίηση του ψεύδους).

2. Γενεαλογία: Παιδί της Γαίας

Ο Δόλος είναι παιδί της Γαίας στη ρωμαϊκή μυθογραφική παράδοση, η οποία διέσωσε παλαιότερες ελληνικές γενεαλογίες.

Συγκεκριμένα, ο Ρωμαίος μυθογράφος Γάιος Ιούλιος Υγίνος (Gaius Julius Hyginus) στο έργο του «Fabulae» (Μύθοι), καταγράφει τον Δόλο (Dolus) ως γιο του Αιθέρα (Aether) και της Γαίας (Terra).

Αυτούσιο λατινικό κείμενο (Hyginus, Fabulae – Praefatio): “Ex Aethere et Terra: Dolor, Dolus, Ira, Luctus, Mendacium, Jusiurandum, Ultio, Intemperantia, Altercatio, Oblivio, Socordia, Timor, Superbia, Incestum, Pugna.”

Μετάφραση: “Από τον Αιθέρα και τη Γαία γεννήθηκαν: ο Πόνος, ο Δόλος (Απάτη), η Οργή, το Πένθος, το Ψεύδος, ο Όρκος, η Εκδίκηση, η Ακράτεια, η Φιλονικία, η Λήθη, η Οκνηρία, ο Φόβος, η Υπεροψία, η Αιμομιξία, η Μάχη.”

(Σημείωση: Στην αρχαιότερη ελληνική παράδοση του Ησιόδου, η αντίστοιχη θεότητα, η Απάτη, αναφέρεται ως κόρη της Νύκτας, χωρίς πατέρα).

3. Ο Διάσημος Μύθος: Ο Δόλος, ο Προμηθέας και η Αλήθεια

Ο πιο διάσημος μύθος που πρωταγωνιστεί ο Δόλος διασώζεται μέσα από τους Μύθους του Αισώπου (Συλλογή Perry, Μύθος 530). Στον μύθο αυτόν βλέπουμε τον Δόλο να λειτουργεί ως μαθητευόμενος στο εργαστήριο του Τιτάνα Προμηθέα.

Η Ιστορία: Ο Προμηθέας αποφάσισε να πλάσει από πηλό το άγαλμα της Αλήθειας (Aletheia / Veritas). Εκείνη τη στιγμή, ο Δίας τον κάλεσε εσπευσμένα και ο Προμηθέας άφησε στο εργαστήριο τον βοηθό του, τον Δόλο. Ο Δόλος, όντας πανούργος, βρήκε την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει τον πηλό που είχε περισσέψει για να φτιάξει ένα ολόιδιο άγαλμα, πιστό αντίγραφο της Αλήθειας. Το ονόμασε Ψεύδος (Mendacium). Ωστόσο, όταν έφτασε στα πόδια, του τελείωσε ο πηλός.

Όταν επέστρεψε ο Προμηθέας, εντυπωσιάστηκε από την ομοιότητα των δύο αγαλμάτων και αποφάσισε να τα ψήσει και τα δύο στον φούρνο του και να τους δώσει ζωή. Όταν ζωντάνεψαν, η Αλήθεια περπάτησε με χάρη και σταθερότητα. Το Ψεύδος (το δημιούργημα του Δόλου), όμως, έμεινε καρφωμένο στη θέση του, γιατί δεν είχε πόδια.

Από αυτόν τον μύθο προήλθε η παγκόσμια παροιμία: «Το ψέμα έχει κοντά ποδάρια» (ή «το ψέμα δεν μπορεί να προχωρήσει μακριά»).

4. Αρχαία Κείμενα και Βιβλιογραφία (Αυτούσια Αποσπάσματα)

Για να έχουμε 100% βιβλιογραφική ακρίβεια, πρέπει να διευκρινιστεί το εξής: Ο προαναφερθείς μύθος του Δόλου σώζεται αυτούσιος στα λατινικά από τον Ρωμαίο μυθογράφο Φαίδρο (Phaedrus), ο οποίος μετέφρασε και διέσωσε τους αρχαίους ελληνικούς μύθους του Αισώπου. Στην αμιγώς αρχαία ελληνική γραμματεία, η λέξη “δόλος” συναντάται διαρκώς ως έννοια, ενώ η προσωποποίησή του ταυτίζεται με την «Απάτη».

Α. Το κείμενο του Φαίδρου για τον Μύθο του Δόλου (Aesopica)

Αυτούσιο Λατινικό Κείμενο (Phaedrus, Fabulae – Appendix Perottina 15): “Prometheus illic finxit… Simulacrum simile finxit quoad potuit Dolus. […] Ubi sunt animatae, per gradum veritas processit, at mendacium in vestigio haesit, sine pedibus.”

Απόδοση στα Ελληνικά: “Εκεί ο Προμηθέας έπλασε… Ο Δόλος έπλασε ένα άγαλμα όσο το δυνατόν πιο όμοιο. […] Όταν τους δόθηκε πνοή ζωής, η Αλήθεια περπάτησε βήμα-βήμα, αλλά το Ψεύδος (το έργο του Δόλου) κόλλησε στο σημείο που βρισκόταν, χωρίς πόδια.”

Β. Ο Ησίοδος και η συγγενική “Απάτη”

Στην αρχαία ελληνική ποίηση (Θεογονία), ο Ησίοδος περιγράφει τη γέννηση αυτών των δαιμονικών δυνάμεων. Εδώ χρησιμοποιείται το αυτούσιο αρχαίο ελληνικό κείμενο.

Αυτούσιο Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία, στίχοι 224-225): «τίκτε δὲ καὶ Νέμεσιν, πῆμα θνητοῖσι βροτοῖσι, / Νὺξ ὀλοή· μετὰ τὴν δ’ Ἀπάτην τέκε καὶ Φιλότητα, / Γῆράς τ’ οὐλόμενον, καὶ Ἔριν τέκε καρτερόθυμον.»

Μετάφραση: “Και γέννησε επίσης τη Νέμεση, συμφορά για τους θνητούς ανθρώπους, / η ολέθρια Νύχτα· και μετά από αυτήν γέννησε την Απάτη (τον Δόλο) και τη Φιλότητα (παράνομος έρωτας), / και το ολέθριο Γήρας, και την ανυποχώρητη Έριδα.”

Γ. Ο “Δόλος” στα Ομηρικά Έπη

Στα έπη του Ομήρου, ο “δόλος” (ως ουσιαστικό που ενέχει θεϊκή/δαιμονική ενέργεια) αναφέρεται συνεχώς, ειδικά σε σχέση με τις πράξεις των θεών. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι όταν ο Ήφαιστος στήνει την παγίδα (τον δόλο) για να πιάσει τον Άρη και την Αφροδίτη.

Αυτούσιο Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο (Όμηρος, Οδύσσεια, Ραψωδία θ, στίχος 276): «βῆ ῥ’ ἴμεν ἐς θάλαμον, ὅθι οἱ φίλα δέμνι’ ἔκειτο, / ἀμφὶ δ’ ἄρ’ ἑρμῖσιν χέε δέσματα κύκλῳ ἁπάντη· / πολλὰ δὲ καὶ καθύπερθε μελαθρόφιν ἐξεκέχυντο, / ἠΰτ’ ἀράχνια λεπτά, τά γ’ οὔ κέ τις οὐδὲ ἴδοιτο / οὐδὲ θεῶν μακάρων· περὶ γὰρ δολόεντα τέτυκτο.»

Μετάφραση: “Πήγε στον θάλαμο, όπου βρισκόταν το κρεβάτι του, / και γύρω από τους στύλους έριξε δεσμά κυκλικά παντού· / και πολλά έπεφταν από ψηλά, από το ταβάνι, / σαν λεπτοί ιστοί αράχνης, που κανείς δεν θα μπορούσε να δει, / ούτε καν οι μακάριοι θεοί· γιατί ήταν φτιαγμένα με μεγάλο δόλο (τέχνασμα/απάτη).”

5. Συμβολισμός και Σημασία

Μέσα από τη βιβλιογραφία γίνεται σαφές ότι για τους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους, ο Δόλος δεν λατρευόταν σε ναούς (δεν είχε δική του λατρεία ή ιερείς), αλλά χρησίμευε ως ηθική αλληγορία.

• Συνδέεται με τη Γαία (το χώμα/τη γη): Σύμφωνα με τον Υγίνο, η προέλευσή του από τον Αιθέρα και τη Γαία υποδηλώνει ότι η απάτη είναι ένα “γήινο” στοιχείο, στενά συνδεδεμένο με την υλική και θνητή υπόσταση, σε αντίθεση με το απόλυτο φως του ουρανού.
• Ο Μύθος της Αλήθειας: Αποτελεί μία από τις πιο ισχυρές φιλοσοφικές και ηθικές διδαχές της αρχαιότητας, αναδεικνύοντας ότι το έργο του Δόλου (το Ψέμα) είναι εκ φύσεως ασταθές (χωρίς πόδια) και νομοτελειακά καταρρέει όταν βρεθεί δίπλα στο φως της Αλήθειας.

6. Η Δεύτερη Γενεαλογική Εκδοχή: Παιδί του Αιθέρα και της Ημέρας

Όπως αναφέραμε, ο Υγίνος τον θεωρούσε παιδί του Αιθέρα και της Γαίας. Ωστόσο, ο σπουδαίος Ρωμαίος ρήτορας και φιλόσοφος Μάρκος Τύλλιος Κικέρων (Cicero), στο έργο του «De Natura Deorum» (Περί της Φύσεως των Θεών), διασώζει μια διαφορετική ελληνιστική θεογονική παράδοση. Εκεί, ο Δόλος (Dolus) καταγράφεται ως γιος του Αιθέρα (του ανώτατου, καθαρού ουρανού) και της Ημέρας (Dies).

Αυτούσιο λατινικό κείμενο (Cicero, De Natura Deorum 3.17.44): “Aethere et Die geniti Amor, Dolus, Metus, Labor, Invidentia, Fatum, Senectus, Mors, Tenebrae, Miseria, Querella…”

Μετάφραση: “Από τον Αιθέρα και την Ημέρα γεννήθηκαν ο Έρωτας, ο Δόλος, ο Φόβος, ο Μόχθος, ο Φθόνος, το Πεπρωμένο, το Γήρας, ο Θάνατος, το Σκοτάδι, η Αθλιότητα, η Μεμψιμοιρία…”

Το οξύμωρο εδώ, το οποίο έχει απασχολήσει τους μελετητές της μυθολογίας, είναι ότι μια τόσο σκοτεινή και δόλια οντότητα γεννιέται από το καθαρό φως (Ημέρα) — συμβολίζοντας ίσως ότι η απάτη δρά συχνά “στο φως της μέρας” για να ξεγελάσει τα θύματά της.

7. Ο Δόλος στη Ρωμαϊκή Επική Ποίηση: Ο Μύθος της Λήμνου

Ο Δόλος εμφανίζεται ως ενεργό, σκοτεινό δαιμόνιο στο λατινικό έπος «Αργοναυτικά» (Argonautica) του Γάιου Βαλέριου Φλάκκου (1ος αιώνας μ.Χ.). Στο δεύτερο βιβλίο του έπους, η θεά Αφροδίτη (Venus) είναι εξοργισμένη με τις γυναίκες της Λήμνου και αποφασίζει να τις κάνει να σφαγιάσουν τους συζύγους τους (τα γνωστά «Λήμνια Κακά»). Για να το πετύχει, καλεί τα πιο σκοτεινά πνεύματα του Κάτω Κόσμου, ανάμεσα στα οποία πρωτοστατεί ο Δόλος.

Αυτούσιο λατινικό κείμενο (Valerius Flaccus, Argonautica 2.204-206): “…Pavor et stridens comitatur Erinys, / et Dolus et Rabies et leti maior imago / visaque trux atrae Nox invidia…”

Μετάφραση: “…Τη συνόδευε ο Τρόμος και η στριγκλιάρικη Ερινύα, / και ο Δόλος και η Λύσσα, και η γιγάντια όψη του Θανάτου / και η άγρια Νύχτα που φαινόταν μαύρη από τον φθόνο…”

Σε αυτό το χωρίο, ο Δόλος δεν είναι απλώς ένα τέχνασμα, αλλά ένα δαιμονικό πνεύμα καταστροφής που θολώνει το μυαλό των ανθρώπων και τους οδηγεί σε φρικτά εγκλήματα (στην προκειμένη περίπτωση, στη μαζική δολοφονία των ανδρών της Λήμνου).

8. Η Αρχαία Λατρεία: «Ἑρμῆς Δόλιος»

Όπως τονίσαμε, ο Δόλος ως αυθύπαρκτη οντότητα δεν είχε ναούς. Όμως, η αρχαία ελληνική θρησκεία ενσωμάτωσε την «ενέργειά» του σε έναν από τους μεγάλους Ολύμπιους. Ο θεός Ερμής αφομοίωσε τον Δόλο και λατρευόταν επίσημα με το λατρευτικό επίθετο «Ἑρμῆς Δόλιος» (ο Ερμής της Απάτης/των Τεχνασμάτων).

Ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις», καταγράφει ότι στην Πελλήνη (αρχαία πόλη της Αχαΐας) υπήρχε άγαλμα και βωμός του «Δόλιου Ερμή», όπου οι άνθρωποι προσεύχονταν για να έχουν ευστροφία ή να πετύχουν τα σχέδιά τους.

Αυτούσιο Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο (Παυσανίας, Ἀχαϊκά 7.27.1): «…ἐς Πελλήνην ἰοῦσι… Ἑρμοῦ Δολίου ἐστὶν ἄγαλμα, καὶ ἐπὶ ταῖς εὐχαῖς ἕτοιμον τελέσαι τοῖς ἀνθρώποις, τετράγωνον τὸ σχῆμα…»

Μετάφραση: «…καθώς πηγαίνει κανείς προς την Πελλήνη… υπάρχει άγαλμα του Δόλιου Ερμή, το οποίο λέγεται ότι είναι έτοιμο να εκπληρώσει τις προσευχές των ανθρώπων (για όσους του ζητούν βοήθεια σε τεχνάσματα), και έχει τετράγωνο σχήμα (ερμαϊκή στήλη)…»

9. Η Έννοια του «Δόλου» στην Αρχαία Τραγωδία (Σοφοκλής)

Για να κλείσουμε την πλήρη εικόνα, πρέπει να δούμε πώς ο “δόλος” λειτούργησε στην κλασική Αθήνα ως ηθικό δίλημμα. Στην τραγωδία «Φιλοκτήτης» του Σοφοκλή, ο όρος παύει να είναι απλό μυθολογικό ον και γίνεται το κεντρικό ιδεολογικό εργαλείο. Ο Οδυσσέας προσπαθεί να πείσει τον νεαρό Νεοπτόλεμο να χρησιμοποιήσει τον δόλο (απάτη) αντί για τη βία, για να κλέψει το τόξο του Ηρακλή.

Αυτούσιο Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο (Σοφοκλής, Φιλοκτήτης, στίχοι 107-108): ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ: «Οὐκ ἄρ’ ἐκείνῳ γ’ ὅπλα ταῦτ’ ἔστιν λαβεῖν;» ΟΔΥΣΣΕΑΣ: «Οὔκ, ἢν δόλῳ μηδ’ ὡς ἂν ἄλλως ἕλοι.»

Μετάφραση: ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ: *”Δεν είναι λοιπόν δυνατόν να του πάρουμε αυτά τα όπλα (με τη βία);” ΟΔΥΣΣΕΑΣ: “Όχι, παρά μόνο με τον δόλο (την απάτη), αλλιώς δεν θα μπορούσες να τα πάρεις.”

Εδώ ο δόλος εξυμνείται από τον Οδυσσέα ως εργαλείο επιβίωσης και ανώτερης ευφυΐας, δείχνοντας ότι στην ελληνική σκέψη η έννοια δεν ήταν μόνο “κακή” (όπως στους ρωμαϊκούς μύθους), αλλά και απαραίτητη στρατηγική πολέμου.

Το άρθρο Δόλος: Ο Άγνωστος «Θεός» της Απάτης που Ξεγέλασε την Αρχαία Μυθολογία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.