Άρης: Ο Θεός του Πολέμου στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία
Ο Άρης, ένας από τους Δώδεκα Θεούς του Ολύμπου, αποτελεί την προσωποποίηση του πολέμου, της αιματοχυσίας, της ωμής βίας και της μάχης σώμα με σώμα. Σε αντίθεση με την ετεροθαλή αδερφή του Αθηνά, η οποία εκπροσωπεί τη στρατηγική και τον δίκαιο πόλεμο, ο Άρης ενσαρκώνει το χαοτικό, καταστροφικό και ανεξέλεγκτο μένος των πολεμικών συγκρούσεων.
Γέννηση και Καταγωγή
Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, ο Άρης είναι γνήσιο τέκνο του Δία και της Ήρας. Η αρχαία βιβλιογραφία επιβεβαιώνει τη γενεαλογία του, καθιστώντας τον έναν από τους λίγους Ολύμπιους θεούς που προέρχονται απευθείας από το βασιλικό ζεύγος του Πανθέου.
Ησίοδος, Θεογονία (στίχοι 921-922): «Ζηνὶ δ’ ἄρ’ Ἥρη τεκοῦσα μιγείσ’ ἐν φιλότητι γείναθ’ Ἥβην καὶ Ἄρηα καὶ Εἰλείθυιαν.»
Απόδοση: «Με τον Δία, λοιπόν, η Ήρα, αφού έσμιξε ερωτικά, γέννησε την Ήβη, τον Άρη και την Ειλείθυια.»
Μια μεταγενέστερη παραλλαγή, που παραδίδεται από τον Οβίδιο (Fasti), αναφέρει πως η Ήρα συνέλαβε τον Άρη χωρίς τη συμμετοχή του Δία, αγγίζοντας ένα μαγικό λουλούδι που της έδωσε η νύμφη Χλωρίδα (Flora), ως απάντηση στη γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία.
Ο Άρης στα Ομηρικά Έπη: Το Μένος και η Βία
Στην Ιλιάδα, ο Άρης παρουσιάζεται συχνά ως άστατος, αιμοδιψής και δειλός όταν τραυματίζεται. Ο Όμηρος δεν διστάζει να τονίσει την αντιπάθεια που έτρεφαν οι άλλοι θεοί, ακόμη και ο ίδιος ο πατέρας του, προς το πρόσωπό του. Ο Δίας, στο Ραψωδία Ε της Ιλιάδας, τον αποκαλεί τον πιο μισητό από όλους τους θεούς.
Όμηρος, Ιλιάδα (Ραψωδία Ε’, στίχος 31): «Ἆρες Ἄρες βροτολοιγέ, μιαιφόνε, τειχεσιπλῆτα…»
Απόδοση: «Άρη, Άρη, εξολοθρευτή των ανθρώπων (βροτών), αιμοσταγή, γκρεμιστή των τειχών…»
Όμηρος, Ιλιάδα (Ραψωδία Ε’, στίχοι 890-891) – Ο λόγος του Δία προς τον Άρη: «ἔχθιστος δέ μοί ἐσσι θεῶν οἳ Ὄλυμπον ἔχουσιν· αἰεὶ γάρ τοι ἔρις τε φίλη πόλεμοί τε μάχαι τε.»
Απόδοση: «Είσαι για μένα ο πιο μισητός από τους θεούς που κατοικούν στον Όλυμπο· γιατί πάντα σου αρέσει η διχόνοια, οι πόλεμοι και οι μάχες.»
Στον Τρωικό Πόλεμο, ο Άρης παίρνει αρχικά το μέρος των Αχαιών, αλλά γρήγορα παρασύρεται από την Αφροδίτη και μάχεται στο πλευρό των Τρώων. Χαρακτηριστικό είναι το επεισόδιο όπου τραυματίζεται από τον θνητό Διομήδη, ο οποίος είχε την καθοδήγηση της Αθηνάς, και επιστρέφει στον Όλυμπο ουρλιάζοντας από τον πόνο.
Σύμβολα, Συνοδεία και Επίθετα
Ο Άρης σπάνια πολεμούσε μόνος. Η συνοδεία του στο πεδίο της μάχης ήταν η απόλυτη προσωποποίηση της φρίκης του πολέμου. Τα κύρια πρόσωπα που τον πλαισίωναν ήταν:
- Δείμος (Τρόμος) και Φόβος: Οι δύο γιοι του από την Αφροδίτη.
- Έρις: Η θεά της φιλονικίας (σύμφωνα με τον Όμηρο, αδερφή του).
- Ενυώ: Θεότητα της μάχης και της καταστροφής πόλεων.
Τα ιερά του σύμβολα περιελάμβαναν το δόρυ, το κράνος, την ασπίδα και τον αναμμένο πυρσό. Από το ζωικό βασίλειο, ιερά ζώα του ήταν ο σκύλος, ο αγριόχοιρος και ο γύπας (το πουλί που τρέφεται από τα πτώματα των μαχών).
Επιθετικοί Προσδιορισμοί (Επίθετα)
Μέσα από τη γραμματεία, του αποδίδονται διάφορα επίθετα:
- Βροτολοιγός (αυτός που καταστρέφει ανθρώπους)
- Μιαιφόνος (αυτός που μολύνεται από αίμα / φονιάς)
- Τειχεσιπλήτης (αυτός που γκρεμίζει τα τείχη)
- Ενυάλιος (συνώνυμο της πολεμικής ορμής, συχνά ταυτίζεται με τον ίδιο)
Ο Ομηρικός Ύμνος στον Άρη
Παρότι ο Άρης απεικονίζεται συχνά αρνητικά, στον Ομηρικό Ύμνο εις Άρην (ο οποίος πιθανότατα γράφτηκε αργότερα, με επιρροές από ορφικές διδασκαλίες ή την αστρολογία), βλέπουμε μια διαφορετική, πιο “φιλοσοφημένη” επίκληση του θεού, ως προστάτη του δικαίου και δότη θάρρους.
Ομηρικός Ύμνος εις Άρην (στίχοι 1-5): «Ἆρες ὑπερμενέτα, βρισάρματε, χρυσεοπήληξ, ὀβριμόθυμε, φέρασπι, πολισσόε, χαλκοκορυστά, καρτερόχειρ, ἀμόγητε, δορισθενές, ἕρκος Ὀλύμπου, Νίκης εὐπολέμοιο πάτερ, συναρωγὲ Θέμιστος, ἀντιβίοισι τύραννε, δικαιοτάτων ἀγὲ φωτῶν…»
Απόδοση: «Άρη παντοδύναμε, που βαραίνεις το άρμα, με τη χρυσή περικεφαλαία, μεγαλόψυχε, ασπιδοφόρε, σωτήρα των πόλεων, οπλισμένε με χαλκό, με τα δυνατά χέρια, ακούραστε, δυνατέ στο δόρυ, προστάτη του Ολύμπου, πατέρα της εύστοχης Νίκης, βοηθέ της Θέμιδας (της Δικαιοσύνης), τύραννε των εχθρών, ηγέτη των δίκαιων ανδρών…»
Οι Σημαντικότεροι Μύθοι
1. Ο Παράνομος Έρωτας με την Αφροδίτη
Ο πιο γνωστός μύθος του Άρη είναι η εξωσυζυγική του σχέση με την Αφροδίτη, τη σύζυγο του Ήφαιστου. Ο Ήλιος (που βλέπει τα πάντα) τους αντιλήφθηκε και ειδοποίησε τον Ήφαιστο. Εκείνος κατασκεύασε ένα αόρατο, άθραυστο μεταλλικό δίχτυ πάνω από το κρεβάτι του. Όταν ο Άρης και η Αφροδίτη πλάγιασαν, το δίχτυ έπεσε και τους παγίδευσε. Ο Ήφαιστος κάλεσε όλους τους θεούς να δουν το ντροπιαστικό θέαμα, προκαλώντας τον “άσβεστο γέλωτα” (ομηρικό γέλιο) των θεών (Οδύσσεια, Ραψωδία θ).
2. Η Αιχμαλωσία από τους Αλωάδες
Σύμφωνα με τον Όμηρο (Ιλιάδα, Ε 385-391) και τον Απολλόδωρο, δύο γίγαντες, οι Αλωάδες (Ώτος και Εφιάλτης), κατάφεραν να νικήσουν τον Άρη, να τον αλυσσοδέσουν και να τον κλείσουν μέσα σε ένα χάλκινο πιθάρι. Ο θεός του πολέμου παρέμεινε εκεί παγιδευμένος για 13 μήνες και κόντεψε να πεθάνει. Σώθηκε τελικά χάρη στον Ερμή, ο οποίος πληροφορήθηκε το γεγονός από τη μητριά των Αλωάδων, την Ηερίβοια, και τον απελευθέρωσε.
3. Η Δίκη στον Άρειο Πάγο
Ο Απολλόδωρος (Βιβλιοθήκη 3.14.2) διασώζει τον μύθο για την ονομασία του Άρειου Πάγου στην Αθήνα. Ο γιος του Ποσειδώνα, ο Αλιρρόθιος, αποπειράθηκε να βιάσει την Αλκίππη, την κόρη του Άρη και της Αγλαύρου. Ο Άρης, οργισμένος, σκότωσε τον Αλιρρόθιο. Ο Ποσειδώνας ζήτησε την τιμωρία του και ο Άρης δικάστηκε από τους υπόλοιπους θεούς σε έναν λόφο κοντά στην Ακρόπολη. Ο Άρης αθωώθηκε και από τότε ο λόφος ονομάστηκε Άρειος Πάγος (ο βράχος του Άρη).
Λατρεία και Ιερά
Η λατρεία του Άρη στην Αρχαία Ελλάδα ήταν περιορισμένη συγκριτικά με άλλους θεούς, κυρίως λόγω της αποστροφής των Ελλήνων προς τον τυφλό, ανελέητο πόλεμο.
- Θράκη: Θεωρούνταν η πραγματική “πατρίδα” του. Οι Έλληνες πίστευαν ότι ο Άρης προερχόταν από τους πολεμοχαρείς και άγριους λαούς της Θράκης (εξού και η στενή σχέση του με τη Σπάρτη).
- Σπάρτη: Οι Σπαρτιάτες τον τιμούσαν ιδιαίτερα. Πριν τη μάχη θυσίαζαν σκύλους (ένα αρχαϊκό έθιμο), ενώ υπήρχε και άγαλμα του Άρη «Θηρίτα» (του θηριώδους).
- Θήβα: Η επιρροή του ήταν τεράστια στη Θήβα, καθώς ιδρυτής της πόλης ήταν ο Κάδμος, ο οποίος σκότωσε τον Δράκοντα του Άρη και στη συνέχεια παντρεύτηκε την κόρη του θεού, την Αρμονία. Από τα δόντια του Δράκοντα γεννήθηκαν οι Σπαρτοί, οι πρόγονοι των Θηβαίων.
Ο Ορφικός Ύμνος στον Άρη (Η Μυστικιστική Προσέγγιση)
Ενώ ο Ομηρικός Ύμνος δείχνει τον Άρη ως προστάτη, η Ορφική παράδοση (που συνδέεται με τα Μυστήρια) εστιάζει στην ακατέργαστη, αδάμαστη φύση του. Η προσθήκη αυτή δίνει τεράστιο βάθος στο άρθρο.
Ορφικός Ύμνος 65 (Άρεως), στίχοι 1-4: «Ἄρρηκτε, ὀμβριμόθυμε, μιαιφόνε, τειχεσιπλῆτα, Ἄρες ἄναξ, ὁπλόδουπε, φόνῳ πεπαλαγμένε αἰεί, αἵματι ἀνδροφόνῳ χαίρων, πολεμόκλονε, φρικτέ, ὃς ποθέεις ξίφεσίν τε καὶ ἔγχεσιν αἷμα μολῦναι·»
Απόδοση: «Αδάμαστε, μεγαλόψυχε, αιμοσταγή, γκρεμιστή των τειχών, βασιλιά Άρη, που αντηχούν τα όπλα σου, βουτηγμένε πάντα στον φόνο, που χαίρεσαι με το αίμα των νεκρών, ταραχοποιέ του πολέμου, φρικτέ, που ποθείς με ξίφη και με δόρατα να μολύνεις το αίμα·»
Οι Απόγονοι του Άρη (Πέραν του Τρόμου)
Αναφέραμε τον Φόβο και τον Δείμο, αλλά ο Άρης είχε μια εκτενέστατη γενεαλογία που περιλαμβάνει μυθικά έθνη και τέρατα. Πρέπει να προστεθεί μια υποενότητα:
- Οι Αμαζόνες: Ο Άρης θεωρείται ο γενάρχης του μυθικού έθνους των πολεμιστριών Αμαζόνων (μέσω της νύμφης Αρμονίας ή της Οτρήρης). Κόρες του ήταν η διάσημη Πενθεσίλεια (που σκοτώθηκε από τον Αχιλλέα) και η Ιππολύτη (της οποίας τη ζώνη πήρε ο Ηρακλής).
- Έρως και Αντέρως: Σε μεταγενέστερες παραδόσεις (Σιμωνίδης, Νόννος), ο Έρωτας και ο Αντέρωτας (η αμοιβαία αγάπη ή η εκδίκηση του ανεκπλήρωτου έρωτα) θεωρούνται καρποί του πάθους του με την Αφροδίτη.
- Κύκνος και Διομήδης (ο Θράκας): Σκληροτράχηλοι γιοι του που αντιμετώπισαν (και ηττήθηκαν από) τον Ηρακλή.
Η Αλληγορική & Φιλοσοφική Ερμηνεία (Εμπεδοκλής)
Για να ανέβει το ακαδημαϊκό επίπεδο του άρθρου, πρέπει να αναφέρουμε πώς είδαν τον Άρη οι αρχαίοι φιλόσοφοι. Στην προσωκρατική φιλοσοφία του Εμπεδοκλή, το σύμπαν διέπεται από δύο αντίρροπες δυνάμεις: τη Φιλότητα (Αγάπη/Αφροδίτη), που ενώνει τα στοιχεία, και το Νείκος (Έριδα/Άρης), που τα χωρίζει και τα διασπά. Έτσι, ο Άρης παύει να είναι απλώς ένας “κακός” θεός και μετατρέπεται σε μια απαραίτητη κοσμική δύναμη αλλαγής και ανακύκλωσης της ύλης στο σύμπαν.
Η Διαφορά με τον Ρωμαϊκό “Mars” (Μαρς)
Πολλοί αναγνώστες ταυτίζουν λανθασμένα τον Άρη με τον Μαρς. Είναι απαραίτητη μια σύντομη παράγραφος διευκρίνισης: Σε αντίθεση με τον ελληνικό Άρη, που συχνά περιφρονείτο για την αγριότητά του, ο ρωμαϊκός Mars ήταν ένας από τους σπουδαιότερους και πιο σεβαστούς θεούς της Ρώμης. Δεν ήταν μόνο θεός του πολέμου, αλλά και προστάτης της γεωργίας και πατέρας των ιδρυτών της Ρώμης (Ρωμύλος και Ρώμος). Αυτό δείχνει την πολιτισμική διαφορά μεταξύ Ελλήνων (που δόξαζαν τη στρατηγική της Αθηνάς) και Ρωμαίων (που δόξαζαν την επεκτατική πολεμική ισχύ).
