Η Αδυναμία της Επαρκούς Τιμωρίας
Επειδή, λοιπόν, ό,τι κι αν κάνετε δεν θα μπορούσατε να τους επιβάλετε την τιμωρία που τους αξίζει, πώς δεν είναι ντροπή για εσάς να παραλείψετε έστω και την παραμικρή τιμωρία που θα ήθελε να τους επιβάλει κανείς; Εμένα μου φαίνεται ότι θα τολμούσε τα πάντα αυτός που τώρα, ενώ οι δικαστές δεν είναι άλλοι παρά τα ίδια τα θύματά του, έχει έρθει για να απολογηθεί μπροστά στους ίδιους τους μάρτυρες της κακίας του. Τόσο πολύ, είτε σας έχει περιφρονήσει είτε έχει στηρίξει τις ελπίδες του σε άλλους.
Οι Υποστηρικτές και η Συγκάλυψη των Εγκλημάτων
Και τα δύο αυτά αξίζει να τα προσέξετε, έχοντας κατά νου ότι ούτε εκείνα τα εγκλήματα θα μπορούσαν να τα κάνουν αν δεν είχαν τη σύμπραξη άλλων, ούτε τώρα θα επιχειρούσαν να έρθουν [στο δικαστήριο] αν δεν πίστευαν ότι θα σωθούν από τους ίδιους τους υποστηρικτές τους. Αυτοί δεν έχουν έρθει για να βοηθήσουν τούτους εδώ, αλλά επειδή νομίζουν ότι θα έχουν οι ίδιοι απόλυτη ασυλία και για όσα έχουν κάνει και για να κάνουν στο μέλλον ό,τι θέλουν, αν εσείς αφήσετε ελεύθερους τους υπαίτιους των μεγαλύτερων κακών.
Αλλά και για τους συνηγόρους τους αξίζει να απορεί κανείς: θα ζητήσουν την αθώωσή τους προβάλλοντας τον εαυτό τους ως έντιμους πολίτες, υποστηρίζοντας δηλαδή ότι η δική τους αρετή αξίζει περισσότερο από την κακία αυτών εδώ; Μακάρι, βέβαια, να ήταν τόσο πρόθυμοι να σώσουν την πόλη, όσο αυτοί εδώ να την καταστρέψουν! Ή θα απολογηθούν επιδεικνύοντας τη ρητορική τους δεινότητα, και θα παρουσιάσουν τα έργα αυτών εδώ ως πολύ σπουδαία; Αλλά κανείς από αυτούς ποτέ δεν επιχείρησε να μιλήσει για τα δίκαιά σας.
Η Υποκρισία των Μαρτύρων Υπεράσπισης
Αξίζει, όμως, να δει κανείς τους μάρτυρες, οι οποίοι, δίνοντας μαρτυρία υπέρ αυτών εδώ, κατηγορούν τον ίδιο τους τον εαυτό. Νομίζουν ότι εσείς έχετε πολύ ασθενή μνήμη και είστε αφελείς, αν πιστεύουν ότι χάρη στο δικό σας πλήθος [των δημοκρατικών] θα σώσουν τους Τριάκοντα χωρίς να διατρέξουν κίνδυνο, ενώ την ίδια στιγμή εξαιτίας του Ερατοσθένη και των συναρχόντων του ήταν επικίνδυνο ακόμη και στην κηδεία των νεκρών να πάει κανείς.
Κι όμως, αυτοί εδώ αν σωθούν, θα μπορούσαν να καταστρέψουν ξανά την πόλη. Εκείνοι, αντίθετα, τους οποίους αυτοί εξόντωσαν, αφού τελείωσε η ζωή τους, δεν μπορούν πια να τιμωρηθούν από τους εχθρούς. Δεν είναι λοιπόν εξοργιστικό το ότι οι φίλοι εκείνων που θανατώθηκαν άδικα χάνονταν μαζί τους, ενώ για αυτούς που κατέστρεψαν την πόλη, θα έρθουν πολλοί στην κηδεία τους, αφού τόσοι πολλοί ετοιμάζονται τώρα να τους βοηθήσουν;
Η Ευθύνη των Δικαστών
Και βέβαια νομίζω ότι είναι πολύ πιο εύκολο να μιλήσετε εσείς για όσα υποφέρατε, παρά να απολογηθούν αυτοί για όσα έχουν κάνει. Λένε, μάλιστα, ότι ο Ερατοσθένης έχει κάνει τα λιγότερα κακά από τους Τριάκοντα, και γι’ αυτό τον λόγο απαιτούν να σωθεί. Το ότι, όμως, έχει διαπράξει τα περισσότερα εγκλήματα εις βάρος σας από όλους τους άλλους Έλληνες, δεν νομίζουν ότι γι’ αυτό πρέπει να θανατωθεί;
Εσείς, λοιπόν, δείξτε ποια γνώμη έχετε για τα πράγματα. Γιατί, αν τον καταδικάσετε, θα γίνει φανερό ότι είστε οργισμένοι με τα πεπραγμένα. Αν όμως τον αθωώσετε, θα φανεί ότι επιθυμείτε τα ίδια έργα με αυτούς εδώ, και δεν θα μπορείτε να πείτε ότι κάνατε όσα σας διέταζαν οι Τριάκοντα. Διότι τώρα κανείς δεν σας αναγκάζει να ψηφίσετε αντίθετα από τη γνώμη σας. Ώστε, σας συμβουλεύω, να μην καταδικάσετε τον ίδιο σας τον εαυτό αθωώνοντάς τους. Και μην νομίζετε ότι η ψήφος σας είναι μυστική. Γιατί θα κάνετε φανερή τη γνώμη σας σε όλη την πόλη.
Έκκληση προς τους «Εξ Άστεως»
Θέλω, αφού υπενθυμίσω λίγα πράγματα και στις δύο πλευρές, να κατέβω από το βήμα: και σε αυτούς από το Άστυ και σε αυτούς από τον Πειραιά, ώστε να ψηφίσετε έχοντας ως παραδείγματα τις συμφορές που σας βρήκαν εξαιτίας τους. Και πρώτα, όσοι είστε από το Άστυ, σκεφτείτε ότι εξουσιάζεστε τόσο σκληρά από αυτούς, ώστε αναγκαζόσασταν να πολεμάτε ενάντια σε αδέλφια, γιους και συμπολίτες σε έναν τέτοιο πόλεμο, όπου αν νικιόσασταν, θα είχατε ίσα δικαιώματα με τους νικητές, αλλά αν νικούσατε, θα ήσασταν δούλοι αυτών εδώ.
Τους δικούς τους οίκους, αυτοί θα τους έκαναν μεγάλους από την κατάσταση, ενώ εσείς εξαιτίας του μεταξύ σας πολέμου, τους κάνατε μικρότερους. Γιατί δεν θεωρούσαν σωστό να μοιράζονται μαζί σας τα οφέλη, αλλά σας ανάγκαζαν να γίνεστε συνένοχοι στα εγκλήματα, φτάνοντας σε τέτοιο σημείο αλαζονείας, ώστε να νομίζουν ότι θα κερδίσουν την αφοσίωσή σας όχι μεταδίδοντάς σας τα αγαθά, αλλά κάνοντάς σας συμμέτοχους στην ντροπή. Σε ανταπόδοση αυτών, εσείς τώρα που βρίσκεστε σε ασφάλεια, όσο μπορείτε, τιμωρήστε τους και για εσάς τους ίδιους και για εκείνους από τον Πειραιά, αναλογιζόμενοι ότι κυβερνιόσασταν από αυτούς τους αχρείους ανθρώπους, σκεπτόμενοι ότι τώρα συμπολιτεύεστε με άριστους άνδρες, πολεμάτε ενάντια στους εχθρούς και αποφασίζετε για την πόλη, και φέρνοντας στο μυαλό σας τους μισθοφόρους, τους οποίους αυτοί εγκατέστησαν στην Ακρόπολη ως φρουρούς της δικής τους εξουσίας και της δικής σας δουλείας.
Έκκληση προς τους «Εκ Πειραιώς»
Και για εσάς, αν και έχω πολλά ακόμη να πω, αυτά αρκούν. Όσοι πάλι είστε από τον Πειραιά, πρώτα-πρώτα θυμηθείτε τα όπλα σας: ότι δηλαδή, ενώ δώσατε πολλές μάχες σε ξένο έδαφος, δεν σας αφαίρεσαν τα όπλα οι εχθροί, αλλά αυτοί εδώ σε καιρό ειρήνης. Έπειτα, ότι εξοριστήκατε από την πόλη που σας παρέδωσαν οι πατέρες σας, και ενώ ήσασταν εξόριστοι, απαιτούσαν την έκδοσή σας από τις άλλες πόλεις.
Γι’ αυτά τα πράγματα οργιστείτε όπως τότε που ήσασταν εξόριστοι, και θυμηθείτε και τα άλλα κακά που έχετε πάθει από αυτούς: οι οποίοι άλλους τους άρπαζαν από την αγορά και άλλους από τα ιερά με τη βία και τους σκότωναν. Άλλους, αποσπώντας τους από τα παιδιά, τους γονείς και τις γυναίκες τους, τους ανάγκασαν να γίνουν οι ίδιοι φονιάδες του εαυτού τους [δηλαδή να πιουν το κώνειο], και ούτε καν τους άφησαν να τύχουν της νομισμένης ταφής, πιστεύοντας ότι η δική τους εξουσία ήταν πιο στέρεη από την τιμωρία των θεών.
Τα Δεινά των Επιζώντων και η Τελική Κρίση
Όσοι δε ξεφύγατε τον θάνατο, αφού κινδυνεύσατε σε πολλά μέρη, περιπλανηθήκατε σε πολλές πόλεις και σας έδιωχναν από παντού, έχοντας έλλειψη από τα αναγκαία, άλλοι αφήνοντας τα παιδιά σας στην εχθρική πατρίδα και άλλοι σε ξένη γη, με πολλούς να σας εναντιώνονται, ήρθατε στον Πειραιά. Και ενώ υπήρχαν πολλοί και μεγάλοι κίνδυνοι, φανήκατε γενναίοι άνδρες, και άλλους τους ελευθερώσατε, ενώ άλλους τους επαναφέρατε στην πατρίδα.
Αν, όμως, είχατε σταθεί άτυχοι και είχατε αποτύχει σε αυτά, εσείς οι ίδιοι θα φεύγατε από τον φόβο μήπως πάθετε τέτοια όπως και προηγουμένως, και ούτε ιερά ούτε βωμοί θα σας βοηθούσαν ενώ σας αδικούσαν, εξαιτίας του χαρακτήρα αυτών εδώ – πράγματα δηλαδή που σώζουν ακόμη και αυτούς που αδικούν. Και τα παιδιά σας, όσα ήταν εδώ, θα κακοποιούνταν από αυτούς, ενώ όσα βρίσκονταν σε ξένα μέρη θα γίνονταν δούλοι για μικροχρέη, ελλείψει κάποιου να τα βοηθήσει.
Επίλογος
Αλλά δεν θέλω να μιλάω για το τι θα συνέβαινε στο μέλλον, αφού δεν μπορώ καν να περιγράψω όλα όσα έχουν ήδη πραχθεί από αυτούς. Διότι αυτό δεν είναι έργο ούτε ενός ούτε δύο κατηγόρων, αλλά πολλών.
Όμως, από τη δική μου πλευρά, δεν έχει λείψει καθόλου η προθυμία: και για τα ιερά, τα οποία αυτοί άλλα τα πούλησαν και άλλα μπαίνοντας μέσα τα μόλυναν, και για την πόλη, την οποία την έκαναν μικρή, και για τα νεώρια, τα οποία κατέστρεψαν, και για τους νεκρούς, τους οποίους εσείς, αφού δεν μπορέσατε να τους προστατεύσετε όσο ζούσαν, βοηθήστε τους τώρα που έχουν πεθάνει. Νομίζω ότι εκείνοι μας ακούν και θα μάθουν τι ψηφίσατε, θεωρώντας ότι, όσοι από εσάς τους αθωώσετε, έχετε καταδικάσει τους ίδιους [τους νεκρούς] σε θάνατο, ενώ όσοι τους επιβάλετε τιμωρία, έχετε πάρει εκδίκηση για λογαριασμό τους.
Θα σταματήσω να κατηγορώ. Τα ακούσατε, τα είδατε, τα πάθατε, τον έχετε στα χέρια σας· δικάστε!
Η Αδυναμία της Επαρκούς Τιμωρίας
ἐπειδὴ τοίνυν πάντα ποιοῦντες δίκην παρ᾽ αὐτῶν τὴν ἀξίαν οὐκ ἂν δύναισθε λαβεῖν, πῶς οὐκ αἰσχρὸν ὑμῖν καὶ ἡντινοῦν ἀπολιπεῖν, ἥντινά τις βούλοιτο παρὰ τούτων λαμβάνειν; πᾶν δ᾽ ἄν μοι δοκεῖ τολμῆσαι, ὅστις νυνὶ οὐχ ἑτέρων ὄντων τῶν δικαστῶν ἀλλ᾽ αὐτῶν τῶν κακῶς πεπονθότων, ἥκει ἀπολογησόμενος πρὸς αὐτοὺς τοὺς μάρτυρας τῆς τούτου πονηρίας: τοσοῦτον ἢ ὑμῶν καταπεφρόνηκεν ἢ ἑτέροις πεπίστευκεν.
Οι Υποστηρικτές και η Συγκάλυψη των Εγκλημάτων
ὧν ἀμφοτέρων ἄξιον ἐπιμεληθῆναι, ἐνθυμουμένους ὅτι οὔτ᾽ ἂν ἐκεῖνα ἐδύναντο ποιεῖν μὴ ἑτέρων συμπραττόντων οὔτ᾽ ἂν νῦν ἐπεχείρησαν ἐλθεῖν μὴ ὑπὸ τῶν αὐτοὺς οἰόμενοι σωθήσεσθαι, οἳ οὐ τούτοις ἥκουσι βοηθήσοντες, ἀλλὰ ἡγούμενοι πολλὴν ἄδειαν σφίσιν ἔσεσθαι τῶν τε πεπραγμένων καὶ τοῦ λοιποῦ ποιεῖν ὅ τι ἂν βούλωνται, εἰ τοὺς μεγίστων κακῶν αἰτίους λαβόντες ἀφήσετε.
ἀλλὰ καὶ τῶν συνερούντων αὐτοῖς ἄξιον θαυμάζειν, πότερον ὡς καλοὶ κἀγαθοὶ αἰτήσονται, τὴν αὑτῶν ἀρετὴν πλείονος ἀξίαν ἀποφαίνοντες τῆς τούτων πονηρίας: ἐβουλόμην μέντ᾽ ἂν αὐτοὺς οὕτω προθύμους εἶναι σῴζειν τὴν πόλιν, ὥσπερ οὗτοι ἀπολλύναι ἢ ὡς δεινοὶ λέγειν ἀπολογήσονται καὶ τὰ τούτων ἔργα πολλοῦ ἄξια ἀποφανοῦσιν. ἀλλ᾽ οὐχ ὑπὲρ ὑμῶν οὐδεὶς αὐτῶν οὐδὲ τὰ δίκαια πώποτε ἐπεχείρησεν εἰπεῖν.
Η Υποκρισία των Μαρτύρων Υπεράσπισης
ἀλλὰ τοὺς μάρτυρας ἄξιον ἰδεῖν, οἳ τούτοις μαρτυροῦντες αὑτῶν κατηγοροῦσι, σφόδρα ἐπιλήσμονας καὶ εὐήθεις νομίζοντες ὑμᾶς εἶναι, εἰ διὰ μὲν τοῦ ὑμετέρου πλήθους ἀδεῶς ἡγοῦνται τοὺς τριάκοντα σώσειν, διὰ δὲ Ἐρατοσθένην καὶ τοὺς συνάρχοντας αὐτοῦ δεινὸν ἦν καὶ τῶν τεθνεώτων ἐπ᾽ ἐκφορὰν ἐλθεῖν.
καίτοι οὗτοι μὲν σωθέντες πάλιν ἂν δύναιντο τὴν πόλιν ἀπολέσαι: ἐκεῖνοι δέ, οὓς οὗτοι ἀπώλεσαν, τελευτήσαντες τὸν βίον πέρας ἔχουσι τῆς παρὰ τῶν ἐχθρῶν τιμωρίας. οὐκ οὖν δεινὸν εἰ τῶν μὲν ἀδίκως τεθνεώτων οἱ φίλοι συναπώλλυντο, αὐτοῖς δὲ τοῖς τὴν πόλιν ἀπολέσασι δήπου ἐπ᾽ ἐκφορὰν πολλοὶ ἥξουσιν, ὁπότε βοηθεῖν τοσοῦτοι παρασκευάζονται;
Η Ευθύνη των Δικαστών
καὶ μὲν δὴ πολλῷ ῥᾷον ἡγοῦμαι εἶναι ὑπὲρ ὧν ὑμεῖς ἐπάσχετε ἀντειπεῖν, ἢ ὑπὲρ ὧν οὗτοι πεποιήκασιν ἀπολογήσασθαι. καίτοι λέγουσιν ὡς Ἐρατοσθένει ἐλάχιστα τῶν τριάκοντα κακὰ εἴργασται, καὶ διὰ τοῦτο αὐτὸν ἀξιοῦσι σωθῆναι: ὅτι δὲ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων πλεῖστα εἰς ὑμᾶς ἐξημάρτηκεν, οὐκ οἴονται χρῆναι αὐτὸν ἀπολέσθαι;
ὑμεῖς δὲ δείξατε ἥντινα γνώμην ἔχετε περὶ τῶν πραγμάτων. εἰ μὲν γὰρ τούτου καταψηφιεῖσθε, δῆλοι ἔσεσθε ὡς ὀργιζόμενοι τοῖς πεπραγμένοις: εἰ δὲ ἀποψηφιεῖσθε, ὀφθήσεσθε τῶν αὐτῶν ἔργων ἐπιθυμηταὶ τούτοις ὄντες, καὶ οὐχ ἕξετε λέγειν ὅτι τὰ ὑπὸ τῶν τριάκοντα προσταχθέντα ἐποιεῖτε: νυνὶ μὲν γὰρ οὐδεὶς ὑμᾶς ἀναγκάζει παρὰ τὴν ὑμετέραν γνώμην ψηφίζεσθαι. ὥστε συμβουλεύω μὴ τούτων ἀποψηφισαμένους ὑμῶν αὐτῶν καταψηφίσασθαι. μηδ᾽ οἴεσθε κρύβδην τὴν ψῆφον εἶναι φανερὰν γὰρ τῇ πόλει τὴν ὑμετέραν γνώμην ποιήσετε.
Έκκληση προς τους «Εξ Άστεως»
βούλομαι δὲ ὀλίγα ἑκατέρους ἀναμνήσας καταβαίνειν, τούς τε ἐξ ἄστεως καὶ τοὺς ἐκ Πειραιῶς, ἵνα τὰς ὑμῖν τούτων γεγενημένας συμφορὰς παραδείγματα ἔχοντες τὴν ψῆφον φέρητε. καὶ πρῶτον μὲν ὅσοι ἐξ ἄστεώς ἐστε, σκέψασθε ὅτι ὑπὸ τούτων οὕτω σφόδρα ἤρχεσθε, ὥστε ἀδελφοῖς καὶ ὑέσι καὶ πολίταις ἠναγκάζεσθε πολεμεῖν τοιοῦτον πόλεμον, ἐν ᾧ ἡττηθέντες μὲν τοῖς νικήσασι τὸ ἴσον ἔχετε, νικήσαντες δ᾽ ἂν τούτοις ἐδουλεύετε.
καὶ τοὺς ἰδίους οἴκους οὗτοι μὲν ἂν ἐκ τῶν πραγμάτων μεγάλους ἐκτήσαντο, ὑμεῖς δὲ διὰ τὸν πρὸς ἀλλήλους πόλεμον ἐλάττους ἔχετε: συνωφελεῖσθε μὲν γὰρ ὑμᾶς οὐκ ἠξίουν, συνδιαβάλλεσθαι δ᾽ ἠνάγκαζον, εἰς τοσοῦτον ὑπεροψίας ἐλθόντες ὥστε οὐ τῶν ἀγαθῶν κοινούμενοι πιστοὺς ὑμᾶς ἐκτῶντο, ἀλλὰ τῶν ὀνειδῶν μεταδιδόντες εὔνους ᾤοντο εἶναι. ἀνθ᾽ ὧν ὑμεῖς νῦν ἐν τῷ θαρραλέῳ ὄντες, καθ᾽ ὅσον δύνασθε, καὶ ὑπὲρ ὑμῶν αὐτῶν καὶ ὑπὲρ τῶν ἐκ Πειραιῶς τιμωρήσασθε, ἐνθυμηθέντες μὲν ὅτι ὑπὸ τούτων πονηροτάτων ὄντων ἤρχεσθε, ἐνθυμηθέντες δὲ ὅτι μετ᾽ ἀνδρῶν νῦν ἀρίστων πολιτεύεσθε καὶ τοῖς πολεμίοις μάχεσθε καὶ περὶ τῆς πόλεως βουλεύεσθε, ἀναμνησθέντες δὲ τῶν ἐπικούρων, οὓς οὗτοι φύλακας τῆς σφετέρας ἀρχῆς καὶ τῆς ὑμετέρας δουλείας εἰς τὴν ἀκρόπολιν κατέστησαν.
Έκκληση προς τους «Εκ Πειραιώς»
καὶ πρὸς ὑμᾶς μὲν ἔτι πολλῶν ὄντων εἰπεῖν τοσαῦτα λέγω. ὅσοι δ᾽ ἐκ Πειραιῶς ἐστε, πρῶτον μὲν τῶν ὅπλων ἀναμνήσθητε, ὅτι πολλὰς μάχας ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ μαχεσάμενοι οὐχ ὑπὸ τῶν πολεμίων ἀλλ᾽ ὑπὸ τούτων εἰρήνης οὔσης ἀφῃρέθητε τὰ ὅπλα, ἔπειθ᾽ ὅτι ἐξεκηρύχθητε μὲν ἐκ τῆς πόλεως, ἣν ὑμῖν οἱ πατέρες παρέδοσαν, φεύγοντας δὲ ὑμᾶς ἐκ τῶν πόλεων ἐξῃτοῦντο.
ἀνθ᾽ ὧν ὀργίσθητε μὲν ὥσπερ ὅτ᾽ ἐφεύγετε, ἀναμνήσθητε δὲ καὶ τῶν ἄλλων κακῶν ἃ πεπόνθατε ὑπ᾽ αὐτῶν, οἳ τοὺς μὲν ἐκ τῆς ἀγορᾶς τοὺς δ᾽ ἐκ τῶν ἱερῶν συναρπάζοντες βιαίως ἀπέκτειναν, τοὺς δὲ ἀπὸ τέκνων καὶ γονέων καὶ γυναικῶν ἀφέλκοντες φονέας αὑτῶν ἠνάγκασαν γενέσθαι καὶ οὐδὲ ταφῆς τῆς νομιζομένης εἴασαν τυχεῖν, ἡγούμενοι τὴν αὑτῶν ἀρχὴν βεβαιοτέραν εἶναι τῆς παρὰ τῶν θεῶν τιμωρίας.
Τα Δεινά των Επιζώντων και η Τελική Κρίση
ὅσοι δὲ τὸν θάνατον διέφυγον, πολλαχοῦ κινδυνεύσαντες καὶ εἰς πολλὰς πόλεις πλανηθέντες καὶ πανταχόθεν ἐκκηρυττόμενοι, ἐνδεεῖς ὄντες τῶν ἐπιτηδείων, οἱ μὲν ἐν πολεμίᾳ τῇ πατρίδι τοὺς παῖδας καταλιπόντες, οἱ δ᾽ ἐν ξένῃ γῇ, πολλῶν ἐναντιουμένων ἤλθετε εἰς τὸν Πειραιᾶ. πολλῶν δὲ καὶ μεγάλων κινδύνων ὑπαρξάντων ἄνδρες ἀγαθοὶ γενόμενοι τοὺς μὲν ἠλευθερώσατε, τοὺς δ᾽ εἰς τὴν πατρίδα κατηγάγετε.
εἰ δὲ ἐδυστυχήσατε καὶ τούτων ἡμάρτετε, αὐτοὶ μὲν ἂν δείσαντες ἐφεύγετε μὴ πάθητε τοιαῦτα οἷα καὶ πρότερον, καὶ οὔτ᾽ ἂν ἱερὰ οὔτε βωμοὶ ὑμᾶς ἀδικουμένους διὰ τοὺς τούτων τρόπους ὠφέλησαν, ἃ καὶ τοῖς ἀδικοῦσι σωτήρια γίγνεται: οἱ δὲ παῖδες ὑμῶν, ὅσοι μὲν ἐνθάδε ἦσαν, ὑπὸ τούτων ἂν ὑβρίζοντο, οἱ δ᾽ ἐπὶ ξένης μικρῶν ἂν ἕνεκα συμβολαίων ἐδούλευον ἐρημίᾳ τῶν ἐπικουρησόντων.
Επίλογος
ἀλλὰ γὰρ οὐ τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι βούλομαι λέγειν, τὰ πραχθέντα ὑπὸ τούτων οὐ δυνάμενος εἰπεῖν. οὐδὲ γὰρ ἑνὸς κατηγόρου οὐδὲ δυοῖν ἔργον ἐστίν, ἀλλὰ πολλῶν. ὅμως δὲ τῆς ἐμῆς προθυμίας οὐδὲν ἐλλέλειπται, ὑπέρ τε τῶν ἱερῶν, ἃ οὗτοι τὰ μὲν ἀπέδοντο τὰ δ᾽ εἰσιόντες ἐμίαινον, ὑπέρ τε τῆς πόλεως, ἣν μικρὰν ἐποίουν, ὑπέρ τε τῶν νεωρίων, ἃ καθεῖλον, καὶ ὑπὲρ τῶν τεθνεώτων, οἷς ὑμεῖς, ἐπειδὴ ζῶσιν ἐπαμῦναι οὐκ ἐδύνασθε, ἀποθανοῦσι βοηθήσατε.
οἶμαι δ᾽ αὐτοὺς ἡμῶν τε ἀκροᾶσθαι καὶ ὑμᾶς εἴσεσθαι τὴν ψῆφον φέροντας, ἡγουμένους, ὅσοι μὲν ἂν τούτων ἀποψηφίσησθε, αὐτῶν θάνατον κατεψηφισμένους ἔσεσθαι, ὅσοι δ᾽ ἂν παρὰ τούτων δίκην λάβωσιν, ὑπὲρ αὐτῶν τιμωρίας πεποιημένους.
παύσομαι κατηγορῶν. ἀκηκόατε, ἑωράκατε, πεπόνθατε, ἔχετε: δικάζετε.
Γλωσσάρι
1. Δικανική Ορολογία & Κρίση
- δίκην λαμβάνω (παρά τινος): τιμωρώ κάποιον (κυριολεκτικά: παίρνω ικανοποίηση από κάποιον).
- καταψηφίζομαί (τινος): καταδικάζω (κάποιον). Στο κείμενο συναντάται στους τύπους καταψηφιεῖσθε (μέλλοντας) και κατεψηφισμένους ἔσεσθαι.
- ἀποψηφίζομαί (τινος): αθωώνω (κάποιον). Στο κείμενο: ἀποψηφιεῖσθε, ἀποψηφισαμένους.
- οἱ συνεροῦντες (μετοχή μέλλοντα του ρήματος συνηγορῶ): αυτοί που πρόκειται να μιλήσουν υπέρ τους, οι συνήγοροι υπεράσπισης.
- ἄδεια: ατιμωρησία, ασυλία, ασφάλεια.
- κρύβδην (επίρρημα): κρυφά, μυστικά (αναφέρεται στη μυστική ψηφοφορία).
2. Ουσιαστικά & Επίθετα
- ἡντινοῦν (αιτ. θηλ. της αντωνυμίας ὅστισοῦν): οποιαδήποτε (δίκη/τιμωρία).
- εὐήθης: ο αφελής, ο ανόητος, ο εύπιστος (στο κείμενο: εὐήθεις).
- ἐπιλήσμων: αυτός που ξεχνά εύκολα, ο αμνήμων (στο κείμενο: ἐπιλήσμονας).
- ἐκφορά: η μεταφορά του νεκρού στον τάφο, η κηδεία.
- ὑπεροψία: η αλαζονεία, η υπεροπτική συμπεριφορά.
- ἐπίκουροι: οι μισθοφόροι, οι φρουροί (εδώ εννοεί τη σπαρτιατική φρουρά που στήριζε τους Τριάκοντα).
- νεώρια: οι ναύσταθμοι, οι εγκαταστάσεις επισκευής και φύλαξης πλοίων.
3. Ρήματα & Εκφράσεις
- ἀπολιπεῖν (απαρέμφατο του ἀπολείπω): να παραλείψετε, να αφήσετε.
- κακῶς πεπονθότων (μετοχή παρακειμένου του πάσχω): αυτοί που έχουν υποφέρει, τα θύματα.
- καταπεφρόνηκεν (παρακείμενος του καταφρονέῶ): έχει περιφρονήσει.
- πεπίστευκεν (παρακείμενος του πιστεύω): έχει στηριχθεί, έχει εναποθέσει τις ελπίδες του (σε άλλους).
- συνδιαβάλλεσθαι (απαρέμφατο του συνδιαβάλλομαι): να γίνεστε συνένοχοι, να μοιράζεστε τη δυσφήμιση / τη ρετσινιά.
- ἐξῃτοῦντο (παρατατικός του ἐξαιτοῦμαι): ζητούσαν την έκδοσή σας (από άλλες πόλεις).
- ἐπαμῦναι (απαρέμφατο αορίστου του ἐπαμύνω): να βοηθήσετε, να συντρέξετε.
4. Ιστορικοί / Πολιτικοί Όροι
- οἱ ἐξ ἄστεως: Οι δημοκρατικοί πολίτες που παρέμειναν στην πόλη της Αθήνας (το “Άστυ”) κατά την περίοδο της τυραννίας των Τριάκοντα.
- οἱ ἐκ Πειραιῶς: Οι δημοκρατικοί που εξορίστηκαν, κατέφυγαν στον Πειραιά, οργανώθηκαν και τελικά ανέτρεψαν τους Τριάκοντα Τυράννους (με αρχηγό τον Θρασύβουλο).
- καλοὶ κἀγαθοί: Εδώ χρησιμοποιείται ειρωνικά. Παραδοσιακά σήμαινε τους “έντιμους και σωστούς” πολίτες, αλλά συχνά ήταν ο αυτοπροσδιορισμός των ολιγαρχικών.
Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα (παράγραφοι 84-100), που αποτελεί τον επίλογο του λόγου «Κατά Ερατοσθένους», ο Λυσίας ξεδιπλώνει όλη τη ρητορική του δεινότητα. Ο στόχος του δεν είναι πλέον να αποδείξει την ενοχή του Ερατοσθένη –αυτό το έχει κάνει στο κύριο μέρος– αλλά να εξασφαλίσει την καταδίκη του, διεγείροντας το θυμό των δικαστών και αποκλείοντας κάθε περιθώριο επιείκειας.
Η ρητορική του στρατηγική βασίζεται σε πέντε κεντρικούς άξονες:
1. Διχοτόμηση και Ενοποίηση του Ακροατηρίου (Το ισχυρότερο επιχείρημα)
Ο Λυσίας γνωρίζει ότι το δικαστήριο αποτελείται από δύο ομάδες με διαφορετικά βιώματα κατά τον εμφύλιο: αυτούς που έμειναν στην πόλη («ἐξ ἄστεως») και αυτούς που εξορίστηκαν («ἐκ Πειραιῶς»). Η ιδιοφυής κίνησή του είναι ότι απευθύνεται ξεχωριστά στην κάθε ομάδα, όχι για να τις διχάσει, αλλά για να αποδείξει ότι και οι δύο υπήρξαν θύματα των Τριάκοντα:
- Προς τους «ἐξ ἄστεως»: Τους υπενθυμίζει ότι οι Τριάκοντα δεν τους θεώρησαν ποτέ πραγματικούς συμμάχους. Τους ανάγκασαν να πολεμήσουν αδέλφια και γιους, τους έκαναν συνενόχους στα εγκλήματα («συνδιαβάλλεσθαι δ᾽ ἠνάγκαζον») και θα τους υποδούλωναν αν νικούσαν.
- Προς τους «ἐκ Πειραιῶς»: Χτυπά τη χορδή της προσφυγιάς. Τους θυμίζει την αρπαγή των όπλων, τον διωγμό από την πατρίδα, τις δολοφονίες συγγενών και την αδυναμία να θάψουν τους νεκρούς τους. Συμπέρασμα: Ανεξάρτητα από το πού βρισκόταν ο κάθε δικαστής στον εμφύλιο, έχει προσωπικό λόγο να μισεί τον Ερατοσθένη.
2. Πρόληψη και Αναίρεση της Υπεράσπισης (Προκατάληψη)
Ο Λυσίας προλαβαίνει τα επιχειρήματα που πρόκειται να χρησιμοποιήσει η πλευρά του Ερατοσθένη (ή οι μάρτυρες υπεράσπισης) και τα αποδομεί:
- Το επιχείρημα του «μικρότερου κακού»: Οι συνήγοροι θα πουν ότι ο Ερατοσθένης έκανε τα λιγότερα εγκλήματα από τους Τριάκοντα. Ο Λυσίας αντιστρέφει τη λογική: Ακόμα και τα “λιγότερα” εγκλήματα ενός Τυράννου είναι απείρως περισσότερα από αυτά οποιουδήποτε άλλου Έλληνα. Άρα, αξίζει τον θάνατο.
- Επίθεση στο Ήθος των μαρτύρων: Στηλιτεύει την υποκρισία όσων θα έρθουν να υπερασπιστούν τον κατηγορούμενο, λέγοντας ότι, αν τον αθωώσουν, προσβάλλουν τους νεκρούς που οι Τριάκοντα δεν άφησαν καν να κηδευτούν.
3. Η Μεταβίβαση της Ευθύνης (Ο εκβιασμός της Συνείδησης)
Για να αποτρέψει κάθε πιθανότητα αθώωσης, ο ρήτορας ταυτίζει την ψήφο των δικαστών με την πολιτική τους ταυτότητα.
- Θέτει ένα αμείλικτο δίλημμα: Αν τον καταδικάσετε, δείχνετε την οργή σας για τα πεπραγμένα. Αν τον αθωώσετε, γίνεστε συνένοχοι («ὀφθήσεσθε τῶν αὐτῶν ἔργων ἐπιθυμηταὶ τούτοις ὄντες»).
- Τους υπενθυμίζει ότι τώρα είναι ελεύθεροι να ψηφίσουν. Αν αθωώσουν τον Ερατοσθένη, δεν θα μπορούν να δικαιολογηθούν ότι το έκαναν υπό το κράτος φόβου, όπως γινόταν επί Τυραννίας.
4. Επίκληση στο Συναίσθημα (Πάθος)
Ο λόγος βρίθει από συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις και εικόνες. Η μνήμη είναι το κύριο εργαλείο του Λυσία. Χρησιμοποιεί επανειλημμένα προστακτικές όπως ἀναμνήσθητε (θυμηθείτε), σκέψασθε (σκεφτείτε), ἐνθυμηθέντες (βάζοντας στο μυαλό σας). Ξυπνά μνήμες ρημαγμένων σπιτιών, αταφικών νεκρών (ύψιστη ιεροσυλία για τους αρχαίους) και μολυσμένων ιερών, μετατρέποντας τη δίκη από νομική διαδικασία σε ιερή εκδίκηση.
5. Το Ρητορικό Κρεσέντο (Ο Επίλογος του Επιλόγου)
Το απόσπασμα κλείνει με μια από τις διασημότερες φράσεις της αρχαίας ελληνικής γραμματείας:
«ἀκηκόατε, ἑωράκατε, πεπόνθατε, ἔχετε: δικάζετε.» (Ακούσατε, είδατε, πάθατε, τον έχετε στα χέρια σας: δικάστε).
Από ρητορική άποψη, εδώ έχουμε:
- Ασύνδετο σχήμα: Απουσία συνδέσμων που δίνει ρυθμό, ταχύτητα και κοφτή, δραματική ένταση.
- Κλιμάκωση (Τετράκωλο): Περνάει από την ακοή (ακούσατε) στην όραση (είδατε), στο προσωπικό βίωμα (πάθατε) και καταλήγει στην απόλυτη κυριαρχία επί του θύτη (τον έχετε στα χέρια σας).
- Απότομη παύση: Μετά την ανάλυση των δεινών, ο ρήτορας σταματά απότομα, ρίχνοντας όλο το βάρος της απόφασης στους δικαστές.
