Λυσίας Κατά Ερατοσθένους (Μέρος 3ο)

Η Εισαγωγή στον Ρόλο του Θηραμένη

φέρε δὴ καὶ περὶ Θηραμένους ὡς ἂν δύνωμαι διὰ βραχυτάτων διδάξω. δέομαι δ᾽ ὑμῶν ἀκοῦσαι ὑπέρ τ᾽ ἐμαυτοῦ καὶ τῆς πόλεως, καὶ μηδενὶ τοῦτο παραστῇ, ὡς Ἐρατοσθένους κινδυνεύοντος Θηραμένους κατηγορῶ. πυνθάνομαι γὰρ ταῦτα ἀπολογήσεσθαι αὐτόν, ὅτι ἐκείνῳ φίλος ἦν καὶ τῶν αὐτῶν ἔργων μετεῖχε. καίτοι σφόδρ᾽ ἂν αὐτὸν οἶμαι μετὰ Θεμιστοκλέους πολιτευόμενον προσποιεῖσθαι πράττειν ὅπως οἰκοδομηθήσεται τὰ τείχη, ὁπότε καὶ μετὰ Θηραμένους ὅπως καθαιρεθήσεται.

Η Σύγκριση της Δράσης του και η Εσφαλμένη Υπεράσπισή του

οὐ γάρ μοι δοκοῦσιν ἴσου ἄξιοι γεγενῆσθαι: ὁ μὲν γὰρ Λακεδαιμονίων ἀκόντων ᾠκοδόμησεν αὐτά, οὗτος δὲ τοὺς πολίτας ἐξαπατήσας καθεῖλε. περιέστηκεν οὖν τῇ πόλει τοὐναντίον ἢ ὡς εἰκὸς ἦν. ἄξιον μὲν γὰρ ἦν καὶ τοὺς φίλους τοὺς Θηραμένους προσαπολωλέναι, πλὴν εἴ τις ἐτύγχανεν ἐκείνῳ τἀναντία πράττων: νῦν δὲ ὁρῶ τάς τε ἀπολογίας εἰς ἐκεῖνον ἀναφερομένας, τούς τ᾽ ἐκείνῳ συνόντας τιμᾶσθαι πειρωμένους, ὥσπερ πολλῶν ἀγαθῶν αἰτίου ἀλλ᾽ οὐ μεγάλων κακῶν γεγενημένου.

Η Συμμετοχή του στην Ολιγαρχία των Τετρακοσίων

ὃς πρῶτον μὲν τῆς προτέρας ὀλιγαρχίας αἰτιώτατος ἐγένετο, πείσας ὑμᾶς τὴν ἐπὶ τῶν τετρακοσίων πολιτείαν ἑλέσθαι. καὶ ὁ μὲν πατὴρ αὐτοῦ τῶν προβούλων ὢν ταὔτ᾽ ἔπραττεν, αὐτὸς δὲ δοκῶν εὐνούστατος εἶναι τοῖς πράγμασι στρατηγὸς ὑπ᾽ αὐτῶν ᾑρέθη. καὶ ἕως μὲν ἐτιμᾶτο, πιστὸν ἑαυτὸν τῇ πόλει παρεῖχεν: ἐπειδὴ δὲ Πείσανδρον μὲν καὶ Κάλλαισχρον καὶ ἑτέρους ἑώρα προτέρους αὑτοῦ γιγνομένους, τὸ δὲ ὑμέτερον πλῆθος οὐκέτι βουλόμενον τούτων ἀκροᾶσθαι, τότ᾽ ἤδη διά τε τὸν πρὸς ἐκείνους φθόνον καὶ τὸ παρ᾽ ὑμῶν δέος μετέσχε τῶν Ἀριστοκράτους ἔργων.

Προδοσία Φίλων και Εξαπάτηση του Δήμου

βουλόμενος δὲ τῷ ὑμετέρῳ πλήθει δοκεῖν πιστὸς εἶναι Ἀντιφῶντα καὶ Ἀρχεπτόλεμον φιλτάτους ὄντας αὑτῷ κατηγορῶν ἀπέκτεινεν, εἰς τοσοῦτον δὲ κακίας ἦλθεν, ὥστε ἅμα μὲν διὰ τὴν πρὸς ἐκείνους πίστιν ὑμᾶς κατεδουλώσατο, διὰ δὲ τὴν πρὸς ὑμᾶς τοὺς φίλους ἀπώλεσε. τιμώμενος δὲ καὶ τῶν μεγίστων ἀξιούμενος, αὐτὸς ἐπαγγειλάμενος σώσειν τὴν πόλιν αὐτὸς ἀπώλεσε, φάσκων πρᾶγμα ηὑρηκέναι μέγα καὶ πολλοῦ ἄξιον.

Οι Ψευδείς Υποσχέσεις για Ειρήνη

ὑπέσχετο δὲ εἰρήνην ποιήσειν μήτε ὅμηρα δοὺς μήτε τὰ τείχη καθελὼν μήτε τὰς ναῦς παραδούς: ταῦτα δὲ εἰπεῖν μὲν οὐδενὶ ἠθέλησεν, ἐκέλευσε δὲ αὑτῷ πιστεύειν. ὑμεῖς δέ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πραττούσης μὲν τῆς ἐν Ἀρείπάγῳ βουλῆς σωτήρια, ἀντιλεγόντων δὲ πολλῶν Θηραμένει, εἰδότες δὲ ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι ἄνθρωποι τῶν πολεμίων ἕνεκα τἀπόρρητα ποιοῦνται, ἐκεῖνος δ᾽ ἐν τοῖς αὑτοῦ πολίταις οὐκ ἠθέλησεν εἰπεῖν ταῦθ᾽ ἃ πρὸς τοὺς πολεμίους ἔμελλεν ἐρεῖν, ὅμως ἐπετρέψατε αὐτῷ πατρίδα καὶ παῖδας καὶ γυναῖκας καὶ ὑμᾶς αὐτούς.

Η Πραγματική Πρόθεση: Καταστροφή των Τειχών και της Δημοκρατίας

ὁ δὲ ὧν μὲν ὑπέσχετο οὐδὲν ἔπραξεν, οὕτως δὲ ἐνετεθύμητο ὡς χρὴ μικρὰν καὶ ἀσθενῆ γενέσθαι τὴν πόλιν, ὥστε περὶ ὧν οὐδεὶς πώποτε οὔτε τῶν πολεμίων ἐμνήσθη οὔτε τῶν πολιτῶν ἤλπισε, ταῦθ᾽ ὑμᾶς ἔπεισε πρᾶξαι, οὐχ ὑπὸ Λακεδαιμονίων ἀναγκαζόμενος, ἀλλ᾽ αὐτὸς ἐκείνοις ἐπαγγελλόμενος, τοῦ τε Πειραιῶς τὰ τείχη περιελεῖν καὶ τὴν ὑπάρχουσαν πολιτείαν καταλῦσαι, εὖ εἰδὼς ὅτι, εἰ μὴ πασῶν τῶν ἐλπίδων ἀποστερηθήσεσθε, ταχεῖαν παρ᾽ αὐτοῦ τὴν τιμωρίαν κομιεῖσθε.

Η Ενορχήστρωση της Εκκλησίας υπό την Παρουσία του Λυσάνδρου

καὶ τὸ τελευταῖον, ὦ ἄνδρες δικασταί, οὐ πρότερον εἴασε τὴν ἐκκλησίαν γενέσθαι, ἕως ὁ λεγόμενος ὑπ᾽ ἐκείνων καιρὸς ἐπιμελῶς ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐτηρήθη, καὶ μετεπέμψατο μὲν τὰς μετὰ Λυσάνδρου ναῦς ἐκ Σάμου, ἐπεδήμησε δὲ τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον. τότε δὲ τούτων ὑπαρχόντων, καὶ παρόντος Λυσάνδρου καὶ Φιλοχάρους καὶ Μιλτιάδου, περὶ τῆς πολιτείας τὴν ἐκκλησίαν ἐποίουν, ἵνα μήτε ῥήτωρ αὐτοῖς μηδεὶς ἐναντιοῖτο μηδὲ διαπειλοῖτο ὑμεῖς τε μὴ τὰ τῆ πόλει συμφέροντα ἕλοισθε, ἀλλὰ τἀκείνοις δοκοῦντα ψηφίσαισθε.

Η Πρόταση για τους Τριάκοντα Τυράννους

ἀναστὰς δὲ Θηραμένης ἐκέλευσεν ὑμᾶς τριάκοντα ἀνδράσιν ἐπιτρέψαι τὴν πόλιν καὶ τῇ πολιτεία χρῆσθαι ἣν Δρακοντίδης ἀπέφαινεν. ὑμεῖς δ᾽ ὅμως καὶ οὕτω διακείμενοι ἐθορυβεῖτε ὡς οὐ ποιήσοντες ταῦτα: ἐγιγνώσκετε γὰρ ὅτι περὶ δουλείας καὶ ἐλευθερίας ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρα ἠκκλησιάζετε. θηραμένης δέ, ὦ ἄνδρες δικασταί, καὶ τούτων ὑμᾶς αὐτοὺς μάρτυρας παρέξομαι εἶπεν ὅτι οὐδὲν αὐτῷ μέλοι τοῦ ὑμετέρου θορύβου, ἐπειδὴ πολλοὺς μὲν Ἀθηναίων εἰδείη τοὺς τὰ ὅμοια πράττοντας αὑτῷ, δοκοῦντα δὲ Λυσάνδρῳ καὶ Λακεδαιμονίοις λέγοι.

Οι Απειλές και η Επιβολή της Ολιγαρχίας

μετ᾽ ἐκεῖνον δὲ Λύσανδρος ἀναστὰς ἄλλα τε πολλὰ εἶπε καὶ ὅτι παρασπόνδους ὑμᾶς ἔχοι, καὶ ὅτι οὐ περὶ πολιτείας ὑμῖν ἔσται ἀλλὰ περὶ σωτηρίας, εἰ μὴ ποιήσεθ᾽ ἃ Θηραμένης κελεύει. τῶν δ᾽ ἐν τῇ ἐκκλησία ὅσοι ἄνδρες ἀγαθοὶ ἦσαν, γνόντες τὴν παρασκευὴν καὶ τὴν ἀνάγκην, οἱ μὲν αὐτοῦ μένοντες ἡσυχίαν ἦγον, οἱ δὲ ᾤχοντο ἀπιόντες, τοῦτο γοῦν σφίσιν αὐτοῖς συνειδότες, ὅτι οὐδὲν κακὸν τῇ πόλει ἐψηφίσαντο: ὀλίγοι δέ τινες καὶ πονηροὶ καὶ κακῶς βουλευόμενοι τὰ προσταχθέντα ἐχειροτόνησαν. παρήγγελτο γὰρ αὐτοῖς δέκα μὲν οὓς Θηραμένης ἀπέδειξε χειροτονῆσαι, δέκα δὲ οὓς οἱ καθεστηκότες ἔφοροι κελεύοιεν, δέκα δ᾽ ἐκ τῶν παρόντων: οὕτω γὰρ τὴν ὑμετέραν ἀσθένειαν ἑώρων καὶ τὴν αὑτῶν δύναμιν ἠπίσταντο, ὥστε πρότερον ᾔδεσαν τὰ μέλλοντα ἐν τῇ ἐκκλησία πραχθήσεσθαι. ταῦτα δὲ οὐκ ἐμοὶ δεῖ πιστεῦσαι, ἀλλὰ ἐκείνῳ: πάντα γὰρ τὰ ὑπ᾽ ἐμοῦ εἰρημένα ἐν τῇ βουλῇ ἀπολογούμενος ἔλεγεν, ὀνειδίζων μὲν τοῖς φεύγουσιν, ὅτι δι᾽ αὑτὸν κατέλθοιεν, οὐδὲν φροντιζόντων Λακεδαιμονίων, ὀνειδίζων δὲ τοῖς τῆς πολιτείας μετέχουσιν, ὅτι πάντων τῶν πεπραγμένων τοῖς εἰρημένοις τρόποις ὑπ᾽ ἐμοῦ αὐτὸς αἴτιος γεγενημένος τοιούτων τυγχάνοι, πολλὰς πίστεις αὐτοῖς ἔργῳ δεδωκὼς καὶ παρ᾽ ἐκείνων ὅρκους εἰληφώς.

Απολογισμός Εγκλημάτων και Μετάβαση στον Ερατοσθένη

καὶ τοσούτων καὶ ἑτέρων κακῶν καὶ αἰσχρῶν καὶ πάλαι καὶ νεωστὶ καὶ μικρῶν καὶ μεγάλων αἰτίου γεγενημένου τολμήσουσιν αὑτοὺς φίλους ὄντας ἀποφαίνειν, οὐχ ὑπὲρ ὑμῶν ἀποθανόντος Θηραμένους ἀλλ᾽ ὑπὲρ τῆς αὑτοῦ πονηρίας, καὶ δικαίως μὲν ἐν ὀλιγαρχίᾳ δίκην δόντος ἤδη γὰρ αὐτὴν κατέλυσε, δικαίως δ᾽ ἂν ἐν δημοκρατίᾳ: δὶς γὰρ ὑμᾶς κατεδουλώσατο, τῶν μὲν παρόντων καταφρονῶν, τῶν δὲ ἀπόντων ἐπιθυμῶν, καὶ τῷ καλλίστῳ ὀνόματι χρώμενος δεινοτάτων ἔργων διδάσκαλος καταστάς περὶ μὲν τοίνυν Θηραμένους ἱκανά μοί ἐστι τὰ κατηγορημένα: ἥκει δ᾽ ὑμῖν ἐκεῖνος ὁ καιρός, ἐν ᾧ δεῖ συγγνώμην καὶ ἔλεον μὴ εἶναι ἐν ταῖς ὑμετέραις γνώμαις, ἀλλὰ παρὰ Ἐρατοσθένους καὶ τῶν τούτου συναρχόντων δίκην λαβεῖν, μηδὲ μαχομένους μὲν κρείττους εἶναι τῶν πολεμίων, ψηφιζομένους δὲ ἥττους τῶν ἐχθρῶν.

Έκκληση για Δίκαιη αλλά Αυστηρή Κρίση

μηδ᾽ ὧν φασι μέλλειν πράξειν πλείω χάριν αὐτοῖς ἴστε, ἢ ὧν ἐποίησαν ὀργίζεσθε: μηδ᾽ ἀποῦσι μὲν τοῖς τριάκοντα ἐπιβουλεύετε, παρόντας δ᾽ ἀφῆτε: μηδὲ τῆς τύχης, ἣ τούτους παρέδωκε τῇ πόλει, κάκιον ὑμῖν αὐτοῖς βοηθήσητε. κατηγόρηται δὴ Ἐρατοσθένους καὶ τῶν τούτου φίλων, οἷς τὰς ἀπολογίας ἀνοίσει καὶ μεθ᾽ ὧν αὐτῷ ταῦτα πέπρακται. ὁ μέντοι ἀγὼν οὐκ ἐξ ἴσου τῇ πόλει καὶ Ἐρατοσθένει: οὗτος μὲν γὰρ κατήγορος καὶ δικαστὴς αὑτὸς ἦν τῶν κρινομένων, ἡμεῖς δὲ νυνὶ εἰς κατηγορίαν καὶ ἀπολογίαν καθέσταμεν. καὶ οὗτοι μὲν τοὺς οὐδὲν ἀδικοῦντας ἀκρίτους ἀπέκτειναν, ὑμεῖς δὲ τοὺς ἀπολέσαντας τὴν πόλιν κατὰ τὸν νόμον ἀξιοῦτε κρίνειν, παρ᾽ ὧν οὐδ᾽ ἂν παρανόμως βουλόμενοι δίκην λαμβάνειν ἀξίαν τῶν ἀδικημάτων ὧν τὴν πόλιν ἠδικήκασι λάβοιτε. τί γὰρ ἂν παθόντες δίκην τὴν ἀξίαν εἴησαν τῶν ἔργων δεδωκότες; πότερον εἰ αὐτοὺς ἀποκτείναιτε καὶ τοὺς παῖδας αὐτῶν, ἱκανὴν ἂν τοῦ φόνου δίκην λάβοιμεν, ὧν οὗτοι πατέρας καὶ ὑεῖς καὶ ἀδελφοὺς ἀκρίτους ἀπέκτειναν; ἀλλὰ εἰ τὰ χρήματα τὰ φανερὰ δημεύσαιτε, καλῶς ἂν ἔχοι ἢ τῇ πόλει, ἧς οὗτοι πολλὰ εἰλήφασιν, ἢ τοῖς ἰδιώταις, ὧν τὰς οἰκίας ἐξεπόρθησαν;

Γλωσσάρι (Αρχαία Ελληνικά – Νέα Ελληνικά)

• ἀκόντων (επίθετο ἄκων, ἄκουσα, ἆκον): χωρίς τη θέλησή τους, παρά τη γνώμη τους (εδώ: Λακεδαιμονίων ἀκόντων = παρά τη θέληση των Σπαρτιατών).
• ἀναφέρω: (στο συγκεκριμένο χωρίο) στηρίζω, αποδίδω, μεταθέτω την ευθύνη (τάς τε ἀπολογίας εἰς ἐκεῖνον ἀναφερομένας = οι απολογίες τους στηρίζονται σε αυτόν).
• ἀποδείκνυμι: υποδεικνύω, ορίζω (οὓς Θηραμένης ἀπέδειξε = αυτούς που υπέδειξε/διάλεξε ο Θηραμένης).
• δέος (το): φόβος (τὸ παρ᾽ ὑμῶν δέος = ο φόβος για εσάς).
• δημεύω: κατάσχω υπέρ του δημοσίου, κάνω κάτι κρατική περιουσία (τὰ χρήματα τὰ φανερὰ δημεύσαιτε).
• ἐκπορθέω-ῶ: λεηλατώ, καταστρέφω εντελώς (ὧν τὰς οἰκίας ἐξεπόρθησαν = των οποίων τα σπίτια λεηλάτησαν).
• ἐναντιόομαι-οῦμαι: εναντιώνομαι, φέρνω αντίρρηση.
• ἐνθυμέομαι-οῦμαι: βάζω με τον νου μου, σκέφτομαι (οὕτως δὲ ἐνετεθύμητο = τόσο πολύ το είχε βάλει σκοπό).
• ἐπαγγέλλομαι: υπόσχομαι αυθόρμητα (αὐτὸς ἐπαγγειλάμενος).
• ἐπιδημέω-ῶ: βρίσκομαι στην πόλη, διαμένω (εδώ: ἐπεδήμησε δὲ τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον = στρατοπέδευσε κοντά στην πόλη ο εχθρικός στρατός).
• καθαιρέω-ῶ: γκρεμίζω, κατεδαφίζω (ὅπως καθαιρεθήσεται τὰ τείχη = για το πώς θα γκρεμιστούν τα τείχη).
• καταδουλόω-ῶ: υποδουλώνω (ὑμᾶς κατεδουλώσατο).
• μεταπέμπομαι: στέλνω να φέρουν κάποιον ή κάτι, προσκαλώ (μετεπέμψατο τὰς ναῦς = έστειλε να φέρουν τα πλοία).
• παράσπονδος, -ον (επίθετο): αυτός που παραβιάζει τις συνθήκες/τις συμφωνίες (παρασπόνδους ὑμᾶς ἔχοι = σας έχει στο χέρι ως παραβάτες των συνθηκών).
• παρίσταταί μοι: μου έρχεται στο μυαλό, σχηματίζω την εντύπωση (μηδενὶ τοῦτο παραστῇ = ας μη νομίσει κανείς αυτό το πράγμα).
• προσαπόλλυμαι: καταστρέφομαι επιπλέον / θανατώνομαι μαζί με κάποιον άλλον (προσαπολωλέναι).
• προσποιέομαι-οῦμαι: προσποιούμαι, παριστάνω.
• τἀπόρρητα (τὰ ἀπόρρητα): τα μυστικά, όσα δεν πρέπει να ειπωθούν.
• φέρε δὴ: άγε λοιπόν, εμπρός λοιπόν (προτρεπτική έκφραση με την οποία ξεκινά το απόσπασμα).
• χειροτονέω-ῶ: εκλέγω με ανάταση του χεριού, ψηφίζω (τὰ προσταχθέντα ἐχειροτόνησαν = ψήφισαν όσα τους διατάχθηκαν).

Ανάλυση Ρητορικής Στρατηγικής

Η ρητορική στρατηγική του Λυσία στο συγκεκριμένο απόσπασμα από τον λόγο «Κατὰ Ἐρατοσθένους» είναι ένα αριστούργημα δικανικής τακτικής. Ο Λυσίας δεν επιτίθεται απλώς στον κατηγορούμενο (Ερατοσθένη), αλλά στρέφει τα πυρά του σε ένα πρόσωπο που έχει ήδη πεθάνει: τον Θηραμένη.

Ας αναλύσουμε τους βασικούς άξονες αυτής της στρατηγικής:

1. Η Τεχνική της Προκατάληψης (Προκατάληψις)

Αυτός είναι ο πυρήνας της στρατηγικής του σε αυτό το τμήμα. Ο Λυσίας γνωρίζει (ή εικάζει βάσιμα) την υπερασπιστική γραμμή του Ερατοσθένους: «Ήμουν φίλος του Θηραμένη και ακολουθούσα τη δική του μετριοπαθή πολιτική».

• Η κίνηση ματ: Αντί να περιμένει τον Ερατοσθένη να το πει, το αναφέρει πρώτος ο Λυσίας και το αποδομεί. Καταστρέφοντας το «άλλοθι» (τον Θηραμένη), καταστρέφει αυτόματα και τον κατηγορούμενο.
• Το επιχείρημα: Αφού ο Θηραμένης ήταν προδότης και τύραννος, το να δηλώνεις φίλος του δεν αποτελεί ελαφρυντικό, αλλά επιβαρυντικό στοιχείο (ομολογία συνενοχής).

2. Χρήση Ισχυρών Αντιθέσεων (Αντίθεσις)

Ο Λυσίας χρησιμοποιεί συνεχώς το σχήμα της αντίθεσης για να εντείνει την αγανάκτηση των δικαστών:

• Θεμιστοκλής εναντίον Θηραμένη: Συγκρίνει τον εθνικό ήρωα που έχτισε τα τείχη παρά τη θέληση των Σπαρτιατών, με τον Θηραμένη που τα γκρέμισε εξαπατώντας τους ίδιους τους Αθηναίους.
• Δημοκρατικό Δικαστήριο εναντίον Τριάκοντα Τυράννων: Τονίζει τη διαφορά ήθους. Οι Τριάκοντα σκότωναν αθώους χωρίς δίκη (ἀκρίτους), ενώ τώρα οι δημοκρατικοί Αθηναίοι δικάζουν τους ενόχους νόμιμα και δίκαια (κατὰ τὸν νόμον ἀξιοῦτε κρίνειν).

3. Συστηματική Διαβολή και Αποδόμηση (Ηθοποιία)

Ο Λυσίας φιλοτεχνεί το πορτρέτο του Θηραμένη με τα πιο μελανά χρώματα, αποδομώντας τον μύθο του «μετριοπαθούς» πολιτικού:

• Προδότης των φίλων του: Αναφέρει πώς πρόδωσε τον Αντιφώντα και τον Αρχεπτόλεμο για να φανεί αρεστός στον δήμο.
• Εκβιαστής και υποκριτής: Περιγράφει πώς κράτησε μυστικούς τους όρους ειρήνης με τη Σπάρτη και οδήγησε την πόλη στην απόλυτη εξαθλίωση για να εκβιάσει την παράδοσή της στους δικούς του όρους.
• Ενορχηστρωτής της τυραννίας: Παρουσιάζει τον Θηραμένη να συνεργάζεται ανοιχτά με τον Σπαρτιάτη Λύσανδρο μέσα στην Εκκλησία του Δήμου, απειλώντας τους Αθηναίους ώστε να ψηφίσουν την ολιγαρχία.

4. Επίκληση στο Συναίσθημα (Πάθος)

Ο ρήτορας ξύνει πρόσφατες πληγές. Απευθυνόμενος στους δικαστές, υπενθυμίζει:

• Την ταπείνωση της Αθήνας (γκρέμισμα τειχών, παράδοση στόλου).
• Το κλίμα τρόμου στην Εκκλησία του Δήμου με την παρουσία του εχθρικού στρατού.
• Τους φόνους των συγγενών τους («ὧν οὗτοι πατέρας καὶ ὑεῖς καὶ ἀδελφοὺς ἀκρίτους ἀπέκτειναν»).

5. Το Ρητορικό Ερώτημα και το «Αδύνατον» της Τιμωρίας

Στο τέλος του αποσπάσματος, ο Λυσίας κορυφώνει τον λόγο του με ένα πανίσχυρο λογικό και συναισθηματικό επιχείρημα: Τα εγκλήματά τους είναι τόσο μεγάλα, που καμία τιμωρία δεν είναι αρκετή. Ακόμη κι αν τους σκοτώσουν, ακόμη κι αν δημεύσουν την περιουσία τους, δεν μπορούν να φέρουν πίσω τους νεκρούς ούτε να ξεπληρώσουν το κακό που έκαναν στην πόλη. Αυτό το ρητορικό τέχνασμα αποσκοπεί στο να αποκλείσει κάθε σκέψη επιείκειας από τους δικαστές.