Η ηθική θεωρία στην αρχαιότητα δεν επινόησε την ηθική ούτε την αναστοχαστική σκέψη γύρω από αυτήν. Αντίθετα, προσπάθησε να οργανώσει συστηματικά τις απόψεις και πρακτικές που ήδη υπήρχαν, αναζητώντας την ουσία της ανθρώπινης αρετής. Αν και δεν κάλυπτε όλα τα φαινόμενα που εντάσσουμε σήμερα στην ηθική, στόχευε να αποκαλύψει τον θεμελιώδη σκοπό της ανθρώπινης δράσης.

Στην καρδιά της αρχαίας ηθικής βρίσκονται έννοιες όπως η αρετή (aretê), η ευδαιμονία και η ψυχή.

• Αρετή: Σταθερή διάθεση για σωστή πράξη, π.χ. η δικαιοσύνη είναι η διάθεση να αποδίδεται σε κάθε άνθρωπο αυτό που του αναλογεί.
• Ευδαιμονία: Το «ζην καλώς» και «πράττειν καλώς» – όχι μόνο ως αίσθημα, αλλά ως ολοκληρωμένος τρόπος ζωής.
• Ψυχή: Ο εσωτερικός φορέας της αρετής, που μπορεί να είναι ανεξάρτητος από υλικά αγαθά.

Η σύνδεση αρετής και ευδαιμονίας (ευδαιμονισμός) υπήρξε κοινός παρονομαστής, αλλά κάθε σχολή προσέγγισε τη σχέση με διαφορετικό τρόπο.

1. Σωκράτης

Ο Σωκράτης, όπως παρουσιάζεται στους απορητικούς και μικτούς διαλόγους του Πλάτωνα, προβάλλει δύο βασικά στοιχεία:

• Ηρωισμός: Κανένα κόστος, ούτε και ο θάνατος, δεν υπερβαίνει το κακό της αδικίας.
• Διάνοια = Αρετή: Η γνώση του αγαθού οδηγεί υποχρεωτικά στην πράξη του αγαθού (σωκρατικός διανοητισμός).

Για τον Σωκράτη, η αρετή είναι το ανώτατο ψυχικό αγαθό και απαραίτητη προϋπόθεση για την ευδαιμονία. Η κακία καταστρέφει την ψυχή, ενώ η αρετή τη βελτιώνει και εξασφαλίζει την πραγματική ευτυχία.

2. Πλάτων

Στην Πολιτεία, ο Πλάτων αναπτύσσει μια τριμερή ψυχολογία:

• Λογιστικό (λογική, γνώση του καλού)
• Θυμοειδές (τιμή, θάρρος)
• Επιθυμητικό (σωματικές επιθυμίες)

Η δικαιοσύνη είναι η αρμονία μεταξύ αυτών των μερών, με τη λογική να κυβερνά. Η αρετή είναι η εύρυθμη λειτουργία κάθε μέρους και η συνοχή τους.

Ο Πλάτων συνδέει την αρετή με τη γνώση των Ιδεών (μορφών), όπως το Αγαθό και το Κάλλος. Η μίμηση της τάξης των Ιδεών οδηγεί τόσο στην ατομική όσο και στην πολιτική ευδαιμονία.

3. Αριστοτέλης

Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, ορίζει την ευδαιμονία ως «ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με την αρετή, σε τέλειο βίο».
Η αρετή είναι έξη που μας οδηγεί στο μέσον μεταξύ υπερβολής και έλλειψης, καθοριζόμενο από τον ορθό λόγο.

Διακρίνει:

• Ηθικές αρετές (π.χ. ανδρεία, σωφροσύνη) – ρύθμιση συναισθημάτων και επιθυμιών.
• Διανοητικές αρετές (π.χ. φρόνηση, σοφία) – καθοδήγηση πράξης και θεωρίας.

Η ανώτερη μορφή ευδαιμονίας είναι η θεωρητική ζωή, αφιερωμένη στη σχόλη και τον στοχασμό, ενώ παράλληλα καλλιεργούνται οι πολιτικές και κοινωνικές αρετές.

4. Κυνικοί

Ο Διογένης ο Κυνικός προώθησε τη ζωή «σύμφωνα με τη φύση», απορρίπτοντας κοινωνικές συμβάσεις και περιττές ανάγκες.
Η απλότητα και η αυτάρκεια αποτελούν θεμέλια της αρετής, χαρίζοντας εσωτερική ελευθερία και ανεξαρτησία από την εξάρτηση στα εξωτερικά αγαθά.

5. Κυρηναϊκοί

Ο Αρίστιππος και οι οπαδοί του υποστήριξαν τον ηδονισμό με έμφαση στις άμεσες και παρούσες απολαύσεις. Η φρόνηση θεωρείται χρήσιμη μόνο ως μέσο για την απόκτηση ηδονής. Η ευδαιμονία, ως σύνολο όλων των απολαύσεων, δεν είναι αυτοσκοπός· προέχει η κάθε μεμονωμένη ηδονή.

6. Επίκουρος

Ο Επίκουρος όρισε ως σκοπό της ζωής την ηδονή, αλλά την προσδιόρισε ως απουσία σωματικού πόνου (απονία) και ψυχικής ταραχής (αταραξία).
Διαχώρισε τις επιθυμίες σε:

• Φυσικές και αναγκαίες
• Φυσικές αλλά μη αναγκαίες
• Κενές και μάταιες

Η αρετή, κατά τον Επίκουρο, είναι το μοναδικό μέσο για την επίτευξη αυτής της σταθερής και ήρεμης ηδονής.

7. Στωικοί

Οι Στωικοί ταύτισαν το αγαθό με την αρετή. Όλα τα εξωτερικά αγαθά (υγεία, πλούτος, φήμη) είναι «αδιάφορα» ως προς την ευδαιμονία.
Η ευτυχία είναι «εύροια βίου» – αρμονική ροή ζωής σε συμφωνία με τη φύση και τον ορθό λόγο που κυβερνά το σύμπαν.

Η αρετή είναι γνώση και ο σοφός ζει χωρίς πάθη, διατηρώντας εσωτερική γαλήνη ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες.

8. Πυρρώνειοι Σκεπτικοί

Ο Πύρρων και αργότερα ο Σέξτος Εμπειρικός υποστήριξαν την «εποχή» – την αναστολή κρίσης σε όλα τα ζητήματα που δεν αποδεικνύονται. Έτσι επιτυγχάνεται αταραξία, καθώς ο σκεπτικός παραμένει ατάραχος απέναντι σε πεποιθήσεις για το τι είναι «καλό» ή «κακό» εκ φύσεως, ενώ στην πράξη ακολουθεί έθιμα και νόμους χωρίς δογματική δέσμευση.

Συμπέρασμα

Η αρχαία ηθική σκέψη, από τον Σωκράτη έως τους Σκεπτικούς, αναδεικνύει διαφορετικούς δρόμους προς την ευδαιμονία:

• Μέσω της γνώσης (Σωκράτης)
• Μέσω της ψυχικής αρμονίας και των Ιδεών (Πλάτων)
• Μέσω της αρετής ως μέσου και σκοπού (Αριστοτέλης)
• Μέσω της αυτάρκειας (Κυνικοί)
• Μέσω της ηδονής (Κυρηναϊκοί, Επίκουρος)
• Μέσω της αρετής ως μοναδικού αγαθού (Στωικοί)
• Μέσω της αποχής από δογματικές κρίσεις (Σκεπτικοί)

Παρά τις διαφορές, κοινός στόχος ήταν η εσωτερική ολοκλήρωση και η απελευθέρωση από την τυραννία των εξωτερικών περιστάσεων.

Το άρθρο Αρχαία Ηθική: Από Σωκράτη ως Σκεπτικούς στην Ευδαιμονία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Το 326 π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος και ο στρατός του έφτασαν στα σύνορα της Ινδίας. Εκεί, οι Μακεδόνες και οι σύμμαχοί τους γνώρισαν τους «γυμνοσοφιστές» — Ινδούς ασκητές που ζούσαν λιτά και ασκούνταν στον στοχασμό και τον διαλογισμό. Αυτή η επαφή ήταν πρωτόγνωρη για τους Έλληνες, οι οποίοι είχαν συνηθίσει την φιλοσοφική αναζήτηση μέσα από διαλόγους και λογική επιχειρηματολογία.

Ανάμεσα στους άνδρες του Αλεξάνδρου βρισκόταν ο Πύρρων από την Ήλιδα, ο οποίος θα επηρεαζόταν βαθιά από όσα είδε στην Ινδία.

Ο Πύρρων και ο Πυρρωνισμός

Ο Πύρρων παρέμεινε για μήνες στην Ινδία, μελετώντας τις διδασκαλίες των ασκητών και την πρακτική του να αποδεσμεύεται κανείς από σταθερές απόψεις. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, ίδρυσε τον Πυρρωνισμό, μια σχολή που δίδασκε την αναστολή της κρίσης και την αποδοχή της αβεβαιότητας ως δρόμο προς την εσωτερική γαλήνη.

Η προσέγγισή του συνδύαζε ελληνική διαλεκτική με την ιδέα ότι η προσκόλληση σε απόλυτες βεβαιότητες είναι πηγή ταραχής — μια άποψη που συναντάται και στον Βουδισμό.

Οι Ινδο-Ελληνικές Βασιλείες

Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, οι Έλληνες παρέμειναν ενεργοί σε περιοχές της Κεντρικής και Νότιας Ασίας. Από το 180 π.Χ. έως το 10 μ.Χ. δημιουργήθηκαν οι Ινδο-Ελληνικές βασιλείες, με σημαντικότερο ηγεμόνα τον Μενάνδρο Α΄ (Milinda).

Ο Μενάνδρος είναι ιστορικά τεκμηριωμένος και σε βουδιστικά κείμενα παρουσιάζεται ως βασιλιάς που μελέτησε και υποστήριξε τον Βουδισμό. Το έργο «Milinda Panha» καταγράφει διαλόγους του με τον μοναχό Nagasena, δείχνοντας την πνευματική του αναζήτηση.

Η Τέχνη του Γκάνταρα

Στην περιοχή του Γκάνταρα, που εκτείνεται στο σημερινό Πακιστάν και Αφγανιστάν, αναπτύχθηκε μια μοναδική τέχνη που συνδύαζε ελληνιστικές τεχνικές με βουδιστικά θέματα.

Για πρώτη φορά στην ιστορία, ο Βούδας απεικονίστηκε ανθρωπόμορφα. Οι γλύπτες χρησιμοποίησαν ελληνικούς κανόνες αναλογιών και λεπτομέρειες στην πτυχολογία των ενδυμάτων, ενώ η έκφραση του προσώπου απέδιδε γαλήνη και εσωτερική ισορροπία. Αυτή η απεικόνιση έγινε πρότυπο για τη μετέπειτα βουδιστική τέχνη σε όλη την Ασία.

Αρχαιολογικές Αποδείξεις

Οι ανασκαφές σε Ινδο-Ελληνικές πόλεις και μοναστήρια αποκάλυψαν:

• Νομίσματα με ελληνικές και βουδιστικές παραστάσεις.
• Επιγραφές σε ελληνικά και ινδικά συστήματα γραφής.
• Ναούς και μοναστήρια που ενσωματώνουν στοιχεία και από τις δύο παραδόσεις.
• Αγάλματα του Βούδα με χαρακτηριστικά ελληνικής τέχνης, όπως κυματιστά μαλλιά και συμμετρικά χαρακτηριστικά.

Αυτά τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι η πολιτιστική σύνθεση δεν ήταν θεωρητική, αλλά αποτυπώθηκε σε αντικείμενα καθημερινής ζωής, τέχνης και λατρείας.

Η Κληρονομιά της Ελληνο-Βουδιστικής Σύνθεσης

Η συνάντηση Ελλήνων και Βουδιστών δεν οδήγησε σε μαζικές μεταστροφές στρατιωτών σε μοναχούς, όπως συχνά παρουσιάζεται σε πιο ρομαντικές αφηγήσεις. Ωστόσο, άφησε ισχυρό αποτύπωμα στην τέχνη, την αρχιτεκτονική και τη φιλοσοφία.

Η τέχνη του Γκάνταρα και η πνευματική αναζήτηση ηγεμόνων όπως ο Μενάνδρος αποτελούν ζωντανά παραδείγματα του πώς δύο διαφορετικοί πολιτισμοί μπορούν να δημιουργήσουν κάτι εντελώς νέο και διαχρονικό.

Το άρθρο Πύρρων ο Ηλείος: Η Αληθινή Σύνδεση Ελλάδας και Βουδισμού εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο σκεπτικισμός αποτελεί βασικό μοτίβο στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Από τον Ξενοφάνη και τους Σοφιστές, έως τους Πυρρώνειους και τους Ακαδημαϊκούς σκεπτικούς, οι Έλληνες φιλόσοφοι αναρωτήθηκαν αν μπορούμε να γνωρίσουμε την αλήθεια. Παρόμοιες ανησυχίες συναντάμε και στην αρχαία Κίνα, ειδικά στο έργο Zhuangzi, ένα από τα πιο σημαντικά κείμενα του Ταοϊσμού.

Το Zhuangzi και οι Ρίζες του Σκεπτικισμού στην Κίνα

Το Zhuangzi, όπως και το Daodejing, εστιάζει στην αδυναμία της ανθρώπινης γνώσης και παράλληλα απορρίπτει την απόλυτη βεβαιότητα. Συγκεκριμένα, ο Zhuangzi αμφισβητεί την ύπαρξη οριστικής αλήθειας, ενώ τονίζει διαρκώς τη σχετικότητα των αντιλήψεων. Έτσι, προτρέπει στην αποστασιοποίηση από τα πάθη και τις εμμονές. Αντί, λοιπόν, για απόλυτες αλήθειες, ο φιλόσοφος προτείνει μια στάση εσωτερικής ηρεμίας και ανεπιτήδευτης ζωής.

Παράλληλοι Δρόμοι: Zhuangzi και Πυρρωνισμός

Πολλοί ερευνητές εντοπίζουν έντονες ομοιότητες ανάμεσα στο Zhuangzi και στον Πυρρωνισμό της ελληνικής φιλοσοφίας. Και οι δύο παραδόσεις:

• Απορρίπτουν την απόλυτη γνώση.
• Τονίζουν τη σχετικότητα της αλήθειας.
• Προτείνουν την αναστολή κρίσης για την επίτευξη εσωτερικής γαλήνης.
• Εκτιμούν τη φυσική, αυθόρμητη ζωή χωρίς νοητικές αγκυλώσεις.

Χαρακτηριστικά, ο Zhuangzi προβάλλει την αναζήτηση της αταραξίας και της ηρεμίας ως στόχο της φιλοσοφίας. Κάτι ανάλογο βλέπουμε και στους Πυρρώνειους σκεπτικούς, που θεωρούσαν την αταραξία ύψιστο αγαθό.

Επιχειρήματα και Μέθοδοι: Η Τέχνη της Αμφιβολίας

Το Zhuangzi χρησιμοποιεί παραδείγματα από τη φύση και τη ζωή των ζώων για να δείξει ότι οι ανθρώπινες αξίες και οι αλήθειες είναι σχετικές. Παρομοίως, οι Πυρρώνειοι επισήμαιναν τις διαφορές αντιλήψεων μεταξύ ανθρώπων και ειδών για να δείξουν ότι η γνώση είναι ασταθής.

Επιπλέον, και τα δύο ρεύματα προτείνουν μια πρακτική ζωή χωρίς απόλυτες πεποιθήσεις. Οι επιλογές βασίζονται στην εμπειρία, στις συνήθειες και σε ό,τι υπαγορεύει η φύση.

Υπάρχουν Διαφορές;

Αν και κάποιοι μελετητές έχουν επισημάνει διαφορές μεταξύ Zhuangzi και Πυρρωνισμού, οι πιο βασικές αποδεικνύονται τελικά επιφανειακές. Και τα δύο συστήματα οδηγούν σε εσωτερική ηρεμία, προτείνουν μετριοπάθεια στα πάθη και αμφισβητούν τη δυνατότητα απόλυτης γνώσης.

Η Πιθανότητα Ιστορικής Επιρροής

Τα δύο φιλοσοφικά συστήματα εμφανίζονται σχεδόν ταυτόχρονα (4ος-3ος αιώνας π.Χ.). Η πιθανότητα μιας άμεσης επαφής είναι μικρή, ωστόσο υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι κοινή πηγή επιρροής ήταν ο πρώιμος Ινδικός Βουδισμός. Η ινδική φιλοσοφία της εποχής περιλάμβανε έντονο σκεπτικισμό, απόρριψη απόλυτης αλήθειας και στόχευση στην εσωτερική απελευθέρωση.

Συμπέρασμα

Ο σκεπτικισμός του Zhuangzi και ο Πυρρωνισμός, λοιπόν, μοιράζονται όχι μόνο κοινές αξίες αλλά και παρόμοιες μεθόδους και φιλοσοφικούς στόχους. Έτσι, η ομοιότητα ανάμεσά τους είναι τόσο εκτενής και βαθιά, ώστε δύσκολα μπορεί να αποδοθεί σε απλή σύμπτωση ή ανεξάρτητη εξέλιξη. Αντίθετα, φαίνεται πιο πιθανό ότι προκύπτει από μια κοινή επιρροή, κυρίως του ινδικού Βουδισμού, που διαμόρφωσε και τα δύο φιλοσοφικά ρεύματα.

Πηγή : brill.com

Το άρθρο Zhuangzi και Πυρρωνισμός: Οι Ρίζες του Σκεπτικισμού στην Αρχαία Φιλοσοφία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Πύρρων ο Ηλείος αποτέλεσε την απαρχή μιας φιλοσοφικής κίνησης γνωστής ως πυρρωνισμός. Μάλιστα, ο πυρρωνισμός άνθισε αρκετούς αιώνες μετά τη ζωή του Πύρρωνα και εξελίχθηκε σε μία από τις δύο μεγάλες σκεπτικιστικές σχολές του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Παράλληλα, η άλλη σχολή σχετιζόταν με την Ακαδημία του Πλάτωνα.

Ήταν πραγματικά σκεπτικιστής ο Πύρρων;

Ένα βασικό ερώτημα είναι αν ο Πύρρων ο ίδιος ήταν σκεπτικιστής όπως οι μεταγενέστεροι πυρρώνειοι. Οι επόμενοι σκεπτικιστές τον θεωρούσαν πηγή έμπνευσης. Όμως αυτό δεν σημαίνει πως η δική του φιλοσοφία ήταν ταυτόσημη με τη μεταγενέστερη σχολή. Οι αναφορές των Πυρρωνείων για το χρέος τους προς τον Πύρρωνα είναι γενικές και δεν οδηγούν σε ασφαλή ανασύνθεση των ιδεών του.

Βίος του Πύρρωνα

Ο Πύρρων ο Ηλείος έζησε περίπου από το 365–360 π.Χ. έως το 275–270 π.Χ. Μαθήτευσε κυρίως δίπλα στον Αναξάρχο τον Αβδηρίτη. Ακολούθησε τον Μέγα Αλέξανδρο στην εκστρατεία του ως την Ινδία, όπου γνώρισε τους «γυμνοσοφιστές», δηλαδή Ινδούς σοφούς. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, ανέπτυξε δική του φιλοσοφία και απέκτησε πολλούς οπαδούς, κυριότερος των οποίων ήταν ο Τίμων ο Φλιάσιος. Ο Παυσανίας αναφέρει άγαλμά του στην αγορά της Ήλιδας. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, έγινε και αρχιερέας της πόλης του.

Αρχαίες Πηγές και Αξιοπιστία

Ο Πύρρων δεν άφησε γραπτά. Η γνώση μας για τη φιλοσοφία του προέρχεται από τρίτους, κυρίως από τον Τίμωνα. Τα περισσότερα αποσπάσματα είναι έμμεσα και αρκετά αναξιόπιστα. Ο Τίμων ήταν θαυμαστής και όχι ουδέτερος παρατηρητής. Άλλες πηγές, όπως ο Αντίγονος ο Καρύστιος και ο Διογένης Λαέρτιος, ενισχύουν το βιογραφικό υλικό με επιφυλακτικότητα ως προς την ακρίβειά τους.

Το Απόσπασμα του Αριστοκλή

Η βασική πηγή για τη φιλοσοφία του Πύρρωνα είναι η περίληψη του Τίμωνα, όπως τη διασώζει ο Αριστοκλής ο Μεσσήνιος μέσω του Ευσέβιου. Σύμφωνα με αυτή, για να είναι κάποιος ευτυχισμένος, πρέπει να απαντήσει σε τρία ερωτήματα:

• Ποια είναι η φύση των πραγμάτων;
• Πώς πρέπει να τα αντιμετωπίζουμε;
• Ποιο είναι το αποτέλεσμα αυτής της στάσης;

Η απάντηση που δίνεται: Τα πράγματα είναι αδιάφορα, ασταθή, και ακαθόριστα. Επομένως, δεν πρέπει να έχουμε γνώμη ή προσδοκία γι’ αυτά. Το αποτέλεσμα αυτής της στάσης είναι πρώτα η αφασία (σιωπή/μη-έκφραση γνώμης) και στη συνέχεια η αταραξία (ηρεμία).

Διπλή Ερμηνεία: Μεταφυσική ή Επιστημολογική;

Οι μελετητές διαφωνούν:

• Μερικοί πιστεύουν ότι ο Πύρρων προτείνει μια μεταφυσική άποψη — ότι τα πράγματα δεν έχουν σταθερές ιδιότητες.
• Άλλοι θεωρούν πως είναι κυρίως επιστημολογικός — ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει τη φύση των πραγμάτων.

Και οι δύο απόψεις καταλήγουν στην αταραξία ως στόχο, δηλαδή στην απελευθέρωση από τις ανησυχίες μέσω της αμφιβολίας ή της αποδοχής της αβεβαιότητας.

Συμπεριφορά και Τρόπος Ζωής

Οι περισσότερες ιστορίες για τον Πύρρωνα αφορούν τον τρόπο ζωής του. Πολλοί ανέφεραν πως δεν ανησυχούσε για τίποτα, παρέμενε ατάραχος ακόμα και σε πόνο ή κινδύνους, αγνοούσε κοινωνικές νόρμες και φήμες. Ορισμένοι τον κατηγορούν πως έφτανε στην παραφροσύνη, αλλά οι πιο αξιόπιστες μαρτυρίες δείχνουν απλώς έναν άνθρωπο που είχε πλήρη αυτοέλεγχο και ψυχραιμία.

Πρακτική Εφαρμογή

Σύμφωνα με τον Τίμωνα, ο Πύρρων έφτανε στην αταραξία, επειδή δεν υιοθετούσε καμία σταθερή άποψη για το τι είναι καλό ή κακό, άξιο ή ανάξιο. Αυτό οδηγούσε σε ελευθερία από άγχος και πάθη.

Επηρεασμοί και Κληρονομιά

Ο Πύρρων επηρεάστηκε από τον Αναξάρχο, ίσως και από Ινδούς σοφούς. Πιθανώς γνώρισε και τη σκέψη του Δημόκριτου. Η άμεση επιρροή του στη φιλοσοφία περιορίστηκε στους μαθητές του, ενώ ο πυρρωνισμός ως ρεύμα αναπτύχθηκε αιώνες αργότερα.

Πλάτων: Βιογραφία και Έργο του Φιλόσοφου – Αρχαία Ελληνικά

Πέθανε ο Θεός; Η ερμηνεία του Δημήτρη Λιαντίνη για το τέλος των εποχών – Αρχαία Ελληνικά

Συμπέρασμα

Ο Πύρρων ο Ηλείος αποτέλεσε το πρότυπο του σκεπτικιστή που έφτασε στην αταραξία μέσω της αμφισβήτησης και της εσωτερικής αδιαφορίας. Η φιλοσοφία του, είτε μεταφυσική είτε επιστημολογική, επηρέασε βαθιά τη σκεπτικιστική παράδοση της αρχαιότητας.

Το άρθρο Πύρρων ο Ηλείος Φιλοσοφία: Η Αφετηρία του Πυρρωνισμού εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.