Τα Βοηδρόμια ήταν μια από τις πιο σημαντικές στρατιωτικές και θρησκευτικές εορτές της αρχαίας Αθήνας. Λάμβαναν χώρα την εβδόμη ημέρα του μήνα Βοηδρομιώνος (περίοδος που αντιστοιχεί στα τέλη Σεπτεμβρίου με αρχές Οκτωβρίου), προς τιμήν του Απόλλωνα Βοηδρομίου. Ο χαρακτήρας της εορτής ήταν κατεξοχήν πολεμικός, καθώς συνδεόταν άμεσα με την ευγνωμοσύνη της πόλης προς τον θεό για τη σωτηρία και τις νίκες της στο πεδίο της μάχης.

Η Ετυμολογία: Τι σημαίνει «Βοηδρόμιος»

Η ονομασία της εορτής και η επίκληση του θεού προέρχονται από το ουσιαστικό βοή (η κραυγή της μάχης, η πολεμική ιαχή) και το ρήμα δραμεῖν (τρέχω). Επομένως, ο Απόλλων Βοηδρόμιος είναι ο θεός που ακούει την κραυγή αυτών που κινδυνεύουν και προστρέχει γρήγορα για να τους βοηθήσει στο πεδίο της μάχης.

Όπως διασώζεται χαρακτηριστικά στα αρχαία λεξικά και σχόλια (όπως στο Μέγα Ετυμολογικόν): «Βοηδρόμιος ὁ Ἀπόλλων· βοηδρομεῖν γὰρ τὸ μετὰ βοῆς θεῖν εἰς μάχην.» (Μετάφραση: Βοηδρόμιος ονομάζεται ο Απόλλων· διότι βοηδρομώ σημαίνει τρέχω με ορμή και κραυγές μέσα στη μάχη για βοήθεια).

Μυθολογικές και Ιστορικές Καταβολές (Μέσα από τις Πηγές)

Η αρχαία γραμματεία μάς παραδίδει δύο βασικές παραδόσεις σχετικά με την καθιέρωση της συγκεκριμένης εορτής, οι οποίες αμφότερες συνδέονται με την άμυνα της Αθήνας απέναντι σε εισβολείς.

1. Ο Θησέας και η Αμαζονομαχία

Ο ιστορικός και βιογράφος Πλούταρχος, στο έργο του Βίοι Παράλληλοι (στον βίο του Θησέα), συνδέει την καθιέρωση των Βοηδρομίων με την απόκρουση της επικίνδυνης εισβολής των Αμαζόνων στην Αττική. Ο Θησέας, αφού πρώτα θυσίασε στον Φόβο, κατάφερε να κατατροπώσει τον στρατό των Αμαζόνων. Η μάχη αυτή υπήρξε το ιδρυτικό γεγονός της εορτής. Ο Πλούταρχος αναφέρει χαρακτηριστικά:

«…τῆς δὲ μάχης Βοηδρομιῶνος ἐγένετο μηνός, ἐφ’ ᾗ τὰ Βοηδρόμια μέχρι νῦν Ἀθηναῖοι θύουσιν.» (Πλούταρχος, Βίος Θησέως, 27.4) (Μετάφραση: …και η μάχη έγινε τον μήνα Βοηδρομιώνα, σε ανάμνηση της οποίας οι Αθηναίοι τελούν μέχρι και σήμερα θυσίες κατά τα Βοηδρόμια.)

2. Ο Ερεχθέας, ο Εύμολπος και ο Ίωνας

Μια άλλη, ακόμη παλαιότερη μυθολογική παράδοση, αναφέρει ότι η εορτή καθιερώθηκε κατά τη διάρκεια του σφοδρού πολέμου μεταξύ των Αθηναίων (υπό τον βασιλιά Ερεχθέα) και των Ελευσινίων, οι οποίοι είχαν καλέσει σε βοήθεια τον Εύμολπο από τη Θράκη. Σύμφωνα με το σπουδαίο Λεξικό της Σούδας (ή Σουίδα), το οποίο αντλεί τα λήμματά του από χαμένες σήμερα αρχαίες πηγές, η εορτή θεσπίστηκε προς τιμήν του Ίωνα (γιου του Ξούθου), ο οποίος έσπευσε ως σύμμαχος να σώσει τους Αθηναίους:

«Βοηδρόμια: ἑορτὴ Ἀθήνησιν, ἀπὸ τοῦ βοηδρομῆσαι Ἴωνα τὸν Ξούθου τοῖς Ἀθηναίοις πολεμουμένοις ὑπὸ Εὐμόλπου.» (Λεξικόν Σούδα, λήμμα: Βοηδρόμια) (Μετάφραση: Βοηδρόμια: εορτή στην Αθήνα, η οποία ονομάστηκε έτσι επειδή ο Ίωνας του Ξούθου έσπευσε σε βοήθεια των Αθηναίων όταν αυτοί δέχονταν επίθεση [πολεμούνταν] από τον Εύμολπο.)

Το Τελετουργικό της Εορτής

Σε αντίθεση με άλλες μεγάλες εορτές του ίδιου μήνα (όπως τα Ελευσίνια Μυστήρια), τα Βοηδρόμια ήταν μια λιτή, στρατιωτική τελετή χωρίς την παρουσία εκτεταμένων πομπών και πολυήμερων εορτασμών.

• Πολεμικές θυσίες (Σφάγια): Ανήμερα της εορτής τελούνταν αιματηρές θυσίες στον Απόλλωνα Βοηδρόμιο.
• Σύνδεση με την Άρτεμη Αγροτέρα: Την παραμονή των Βοηδρομίων (6η Βοηδρομιώνος), τελούνταν θυσίες (500 κατσίκια) προς τιμήν της Αρτέμιδος Αγροτέρας (θεάς του κυνηγιού και της άγριας φύσης).
• Ιστορική Μνήμη: Στην Κλασική εποχή, τα Βοηδρόμια φορτίστηκαν με ακόμη μεγαλύτερο εθνικό βάρος. Ο μήνας αυτός συνδέθηκε άρρηκτα με τον θρίαμβο απέναντι στους Πέρσες, καθώς η θυσία της 6ης Βοηδρομιώνος μετατράπηκε σε ευχαριστήρια τελετή για την ιστορική νίκη στη Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.).

Έτσι, μέσα από τους αρχαίους μύθους αλλά και τα ιστορικά γεγονότα, τα Βοηδρόμια παγιώθηκαν στην αθηναϊκή συνείδηση ως το απόλυτο σύμβολο της θείας αρωγής απέναντι σε κάθε εξωτερική απειλή.

Το άρθρο Τα Βοηδρόμια: Η Αρχαία Αθηναϊκή Εορτή του Πολέμου εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Τα Θαργήλια ήταν μια από τις σημαντικότερες και πιο αρχαίες αγροτικές και καθαρτήριες εορτές της αρχαίας Αθήνας, αλλά και ολόκληρου του ιωνικού κόσμου. Τελούνταν κατά τον μήνα Θαργηλιώνα (τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου) και ήταν αφιερωμένα στον Απόλλωνα Θαργήλιο (ως θεό του ήλιου και της γεωργίας) και την αδελφή του, Άρτεμη.

Η γιορτή διαρκούσε δύο ημέρες (την 6η και 7η ημέρα του μήνα) και είχε διττό χαρακτήρα: η πρώτη μέρα ήταν αυστηρά αφιερωμένη στην κάθαρση της πόλης από το μίασμα, ενώ η δεύτερη μέρα μετατρεπόταν σε μια λαμπρή γιορτή ευφορίας και προσφοράς των πρώτων καρπών της γης.

Η Πρώτη Ημέρα: Ο Εξαγνισμός και το Σκληρό Έθιμο του «Φαρμακού»

Στις 6 του Θαργηλιώνος, παραμονή των γενεθλίων του Απόλλωνα, η πόλη έπρεπε να εξαγνιστεί από τα ηθικά και φυσικά μιάσματα της περασμένης χρονιάς. Για να επιτευχθεί αυτή η κάθαρση, οι αρχαίοι εφάρμοζαν το έθιμο του «φαρμακού» (του αποδιοπομπαίου τράγου).

Δύο άνθρωποι (συνήθως δύο άνδρες, ή ένας άνδρας και μια γυναίκα), που ανήκαν στις πιο περιθωριακές και φτωχές τάξεις, επιλέγονταν για να πάρουν πάνω τους τις αμαρτίες ολόκληρης της πόλης. Τους περιέφεραν στους δρόμους, τους χτυπούσαν συμβολικά (ή και πραγματικά) με κλαδιά συκιάς και τελικά τους έδιωχναν εκτός των ορίων της πόλης, “μεταφέροντας” έτσι το κακό μακριά.

Μέσα από το αρχαίο λεξικό της Σούδας, διασώζεται αυτούσια η περιγραφή αυτού του δραματικού εθίμου:

«ἔτρεφον γάρ τινας Ἀθηναῖοι λίαν ἀγεννεῖς καὶ πένητας καὶ ἀχρήστους, καὶ ἐν καιρῷ συμφορᾶς τινος ἐπελθούσης τῇ πόλει, λιμοῦ λέγω ἢ τοιούτου τινός, ἔθυον τούτους ἕνεκα τοῦ καθαρθῆναι τοῦ μιάσματος καὶ τῆς ἑαυτῶν κακίας, καὶ θεραπείαν εὑρεῖν τοῦ ἐπικειμένου κακοῦ. οὓς καὶ ἐπωνόμαζον καθάρματα.» (Σούδα, Λεξικόν, λήμμα: Φαρμακός)

Απόδοση: Οι Αθηναίοι έτρεφαν κάποιους ανθρώπους εντελώς ταπεινής καταγωγής, φτωχούς και άχρηστους. Όταν μια συμφορά χτυπούσε την πόλη, όπως λιμός ή κάτι παρόμοιο, τους θυσίαζαν (ή τους εξόριζαν) για να καθαριστούν από το μίασμα και τη δική τους κακία, και για να βρουν θεραπεία για το κακό που τους είχε βρει. Αυτούς τους ονόμαζαν “καθάρματα”.

Η Δεύτερη Ημέρα: Ο «Θάργηλος» και τα Αρχαία Κάλαντα της «Ειρεσιώνης»

Αφού η πόλη είχε πια καθαριστεί, στις 7 του Θαργηλιώνος ξημέρωνε η γιορτή του φωτός. Ήταν η ημέρα των γενεθλίων του Απόλλωνα.

Το επίκεντρο της γιορτής ήταν ο «θάργηλος», ένας άρτος (ψωμί) φτιαγμένος από τα πρώτα σιτηρά της νέας σοδειάς, ο οποίος προσφερόταν στον θεό ως ένδειξη ευγνωμοσύνης (απαρχαί).

Αναπόσπαστο κομμάτι των Θαργηλίων ήταν η «Ειρεσιώνη». Επρόκειτο για ένα κλαδί ελιάς ή δάφνης, στολισμένο με έρια (λευκό μαλλί προβάτου), πρώτους καρπούς, σύκα, και μικρά φιαλίδια με λάδι και μέλι. Παιδιά που είχαν και τους δύο γονείς τους εν ζωή (αμφιθαλείς παίδες) περιέφεραν την Ειρεσιώνη από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας ύμνους και ζητώντας φιλέματα. Το έθιμο αυτό είναι ο άμεσος πρόγονος των σημερινών καλάντων.

Το αυτούσιο αρχαίο άσμα της Ειρεσιώνης μας το διασώζει ο Πλούταρχος:

«Εἰρεσιώνη σῦκα φέρει καὶ πίονας ἄρτους καὶ μέλι ἐν κοτύλῃ καὶ ἔλαιον ἀποψήσασθαι καὶ κύλικ᾽ εὔζωρον, ὡς ἂν μεθύουσα καθεύδῃ.» (Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Θησεύς, 22.5)

Απόδοση: Η Ειρεσιώνη φέρνει σύκα και πλούσια (αφράτα) ψωμιά / και μέλι στο ποτήρι και λάδι για να αλειφθείς / και μια κούπα γεμάτη δυνατό κρασί, για να μεθύσεις και να κοιμηθείς γλυκά.

Στο τέλος της γιορτής, τα παιδιά κρεμούσαν το κλαδί αυτό έξω από την πόρτα του σπιτιού τους, όπου έμενε ξερό μέχρι την επόμενη χρονιά, ως σύμβολο ευλογίας και προστασίας.

Βιβλιογραφικές Πηγές και Αρχαίες Μαρτυρίες

Η σύγχρονη ιστορική και θρησκειολογική βιβλιογραφία (π.χ. τα κλασικά έργα του Walter Burkert – «Αρχαία Ελληνική Θρησκεία» και του Martin P. Nilsson – «Greek Popular Religion») θεμελιώνεται στις εξής αρχαίες μαρτυρίες:

• Λεξικό της Σούδας & Ησύχιος: Παρέχουν τις πιο αναλυτικές πληροφορίες για την ετυμολογία και την πρακτική του «Φαρμακού».
• Πλούταρχος (Θησεύς): Η απόλυτη πηγή για την πρακτική της Ειρεσιώνης, τον συμβολισμό της και τους στίχους του τραγουδιού.
• Αριστοφάνης (Ιππείς, Βάτραχοι, Πλούτος): Μέσα από τις κωμωδίες του μαθαίνουμε πως η λέξη «φαρμακός» κατέληξε να χρησιμοποιείται ως βαρύτατη καθημερινή ύβρις στην Αθήνα, αλλά και το πώς η Ειρεσιώνη βρισκόταν κρεμασμένη σχεδόν σε κάθε αθηναϊκή εξώπορτα.
• Ιππώναξ (Αποσπάσματα 5-10 West): Ο Ιωνικός ποιητής δίνει την πιο ωμή και πρώιμη περιγραφή του ξυλοδαρμού του φαρμακού με κλαδιά αγριοσυκιάς στην Έφεσο, αποδεικνύοντας τον πανιωνικό χαρακτήρα της εορτής.

Το άρθρο Θαργήλια: Η Άγνωστη Γιορτή Εξαγνισμού της Αρχαίας Αθήνας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στὴν κλασικὴ Ἀθήνα, τὰ Σκιροφόρια ἀποτελοῦσαν μία σημαντικὴ καλοκαιρινὴ ἑορτὴ (εορταζόταν τη 12η μέρα του μήνα Σκιροφοριώνα, δηλαδή γύρω στον Ιούνιο/Ιούλιο). Ήταν αφιερωμένη σε θεότητες συνδεδεμένες μὲ τὴ γῆ, τη γεωργία και την προστασία της πόλης, ὅπως ἡ Ἀθηνᾶ Σκιράς, ἡ Δήμητρα, ὁ Ποσειδώνας-Ερεχθέας και ο Ήλιος.

Ἡ γιορτὴ σηματοδοτοῦσε τὸ τέλος τῆς γεωργικῆς περιόδου (την εποχή του αλωνίσματος) καὶ τὴν προστασία τῆς σοδειᾶς από την καυτή καλοκαιρινή ξηρασία, ἀλλὰ ταυτόχρονα εἶχε καὶ ἔντονο κοινωνικὸ καὶ ανατρεπτικό χαρακτήρα.

1. Ὁ Ἱερὸς Χῶρος, τὸ «Σκίρον» καὶ ἡ Τελετουργικὴ Πομπὴ

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Στα Σκιροφόρια υπήρχε μια ιερή τελετουργική πομπή από την Ακρόπολη προς τα όρια της πόλης, κάτω από ένα λευκό σκίαστρο.

Κεντρικὸ στοιχεῖο τῆς γιορτῆς ἦταν ἡ πομπὴ ἀπὸ τὴν Ἀκρόπολη πρὸς τὸ Σκίρον, ἕνα ἱερὸ σημεῖο (κοντά στον Ιερό Οδό) στὰ ὅρια τῆς Αθήνας και της Ελευσίνας. Η μετάβαση ἀπὸ τὸ κέντρο τῆς πόλης πρὸς τὰ ὅρια εἶχε βαθιά συμβολικὸ χαρακτῆρα, υποδηλώνοντας τη μετάβαση και την προστασία της επικράτειας.

Σύμφωνα με τον λεξικογράφο Αρποκρατίωνα, η πομπή γινόταν κάτω από ένα μεγάλο λευκό σκίαστρο (το σκίρον), το οποίο κρατούσαν οι Ετεοβουτάδες για να προστατεύσουν τους ιερείς:

Αρχαίο Κείμενο (Αρποκρατίων, Λεξικόν τῶν δέκα ῥητόρων, λήμμα “Σκίρον”): «Σκίρον: […] σκιάδειον γάρ ἐστι λευκόν, ὃ φέρεται ἀπὸ τῆς ἀκροπόλεως εἴς τινα τόπον καλούμενον Σκίρον, πορεύονται δὲ μετὰ τοῦ σκιαδείου τούτου ἥ τε τῆς Ἀθηνᾶς ἱέρεια καὶ ὁ τοῦ Ποσειδῶνος ἱερεὺς καὶ ὁ τοῦ Ἡλίου.» Μετάφραση/Απόδοση: Το «σκίρον» είναι ένα λευκό σκίαστρο, το οποίο μεταφέρεται από την Ακρόπολη σε έναν τόπο που ονομάζεται Σκίρον, και κάτω από αυτό το σκίαστρο πορεύονται η ιέρεια της Αθηνάς, ο ιερέας του Ποσειδώνα και ο ιερέας του Ήλιου.

Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς πομπῆς:

• Οἱ γυναῖκες συμμετεῖχαν ἐνεργά και αποχωρίζονταν προσωρινά τους άνδρες.
• Ἱερατικὰ ἀντικείμενα μεταφέρονταν με απόλυτη μυστικότητα.
• Τηροῦνταν αυστηρές ἀπαγορεύσεις καὶ τελετουργικοὶ κανόνες (όπως η αποχή από σεξουαλικές επαφές και η κατανάλωση σκόρδου).

2. Ὁ Κεντρικός Ρόλος τῶν Γυναικῶν

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Οι γυναίκες, αφήνοντας τον οικιακό τους χώρο, αναλάμβαναν κεντρικό, σχεδόν πολιτικό, ρόλο στη γιορτή.

Ὅπως καὶ στὰ Ἀδώνια καὶ τὰ Θεσμοφόρια, οἱ γυναῖκες κατείχαν κεντρικὴ θέση στὴν τελετουργία. Ο Αριστοφάνης συχνά αναφέρεται στα Σκιροφόρια ως μια γιορτή όπου οι γυναίκες συγκεντρώνονται και συζητούν ελεύθερα, μακριά από τους άνδρες, λειτουργώντας σχεδόν ως μια άτυπη “Εκκλησία του Δήμου”.

Αρχαίο Κείμενο (Αριστοφάνης, Εκκλησιάζουσαι, στ. 18): «ἃ Σκίροις ἔδοξε ταῖς ἐμαῖς φίλαις…» Μετάφραση/Απόδοση: «Αυτά που αποφασίστηκαν από τις φίλες μου στη γιορτή των Σκίρων…» (υποδηλώνοντας ότι οι γυναίκες έπαιρναν αποφάσεις κατά τη διάρκεια της γιορτής).

Στὰ Σκιροφόρια, οι γυναίκες:

• Ὁργάνωναν τὴν πομπή και τα δρώμενα.
• Συμμετεῖχαν σὲ προσφορές.
• Ἐκτελοῦσαν συμβολικὲς πράξεις γονιμότητας. Ἡ παρουσία τους ἐπιβεβαίωνε τὸν αδιάρρηκτο σύνδεσμο μεταξὺ οἰκίας (οίκου), γῆς καὶ πόλεως.

3. Γεωργία, «Μέγαρα» καὶ Ἱερὸς Κύκλος

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή συνδέεται άμεσα με τη γονιμότητα της γης και τη μυστηριακή προσφορά στους χθόνιους θεούς.

Τὰ Σκιροφόρια ἐντάσσονται στὸν γεωργικὸ κύκλο τῆς χρονιᾶς. Κατά τη διάρκειά τους, λάμβανε χώρα μια από τις πιο εντυπωσιακές αρχαίες τελετουργίες: το ρίξιμο χοιριδίων σε υπόγεια χάσματα (τα λεγόμενα μέγαρα), πρακτική που συνδέεται τόσο με τα Σκιροφόρια όσο και με τα Θεσμοφόρια.

Ο σχολιαστής του Λουκιανού μας δίνει την πιο ζωντανή περιγραφή αυτής της καθαρά γεωργικής και χθόνιας πρακτικής:

Αρχαίο Κείμενο (Σχόλια στον Λουκιανό, Εταιρικοί Διάλογοι 2.1): «…καὶ τοῖς Σκιροφορίοις… ρίπτονται δὲ εἰς τὰ χάσματα τῆς Δήμητρος καὶ τῆς Περσεφόνης χοῖροι.» Μετάφραση/Απόδοση: «…και κατά τα Σκιροφόρια… ρίχνονται στα χάσματα (σπηλιές) της Δήμητρας και της Περσεφόνης χοίροι». (Αργότερα, στα Θεσμοφόρια, οι «αντλήτριες» θα ανασύρουν τα σάπια υπολείμματα για να τα αναμείξουν με τους σπόρους της σποράς).

Η γιορτή συμβόλιζε:

• Τὴ συγκομιδὴ τῶν καρπῶν και τη λήξη του αλωνίσματος.
• Τὸ τέλος τῆς ἐργασίας στὰ χωράφια.
• Τὴν ἐξασφάλιση μελλοντικῆς γονιμότητας μέσω της σήψης και της αναγέννησης.

4. Μυθολογικὸ Πλαίσιο καὶ Θεότητες

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή εναρμονίζει τρεις διαφορετικές θεότητες (Αθηνά, Δήμητρα, Ποσειδώνα/Ερεχθέα) κάτω από έναν κοινό σκοπό.

Το “λευκό σκίαστρο” (σκίρον) ένωνε συμβολικά τους ιερείς τριών διαφορετικών, αλλά αλληλένδετων, δυνάμεων:

1. Ἡ Ἀθηνᾶ (Πολιάς και Σκιράς): Σχετίζεται μὲ τὴν πολιτική τάξη, την προστασία της πόλης καὶ τη γεωργική τεχνολογία.
2. Ἡ Δήμητρα: Συμβολίζει την καθαυτό χθόνια γεωργικὴ γονιμότητα.
3. Ὁ Ποσειδώνας-Ερεχθέας: Συνδέεται μὲ τὰ ὑδάτινα ὅρια, τα υπόγεια ύδατα καὶ τὴ δύναμη τῆς φύσης. Σημαντικός ήταν και ο ρόλος του Ήλιου, ο οποίος αυτή την εποχή (θερινό ηλιοστάσιο) καίει με τη μεγαλύτερη ένταση και απειλεί τη βλάστηση, εξ ου και η ανάγκη για το “σκίαστρο”.

Η συνύπαρξη αὐτῶν τῶν στοιχείων δείχνει ὅτι τὰ Σκιροφόρια ἦταν ἑορτὴ ἰσορροπίας μεταξὺ πόλεως, φύσης και συμπαντικών στοιχείων.

5. Τελετουργία καὶ Κοινωνικὴ Σημασία

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή είχε βαθύτατα κοινωνικοπολιτικό χαρακτήρα, επιβεβαιώνοντας τη συλλογική ταυτότητα μέσα από την προσωρινή ανατροπή της καθημερινότητας.

Ἡ τελετουργία δὲν ἦταν ἀπλῶς γεωργική πράξη. Όπως επισημαίνει η σύγχρονη βιβλιογραφία (π.χ. Burkert), η έξοδος των γυναικών από τα σπίτια και η κοινή πορεία των ιερέων προς τα όρια της Ελευσίνας συνιστούσε μια προσωρινή “αντιστροφή” της καθημερινής τάξης. Αυτή η διαδικασία:

• Ἐπιβεβαίωνε κοινωνικὲς σχέσεις μέσα από τη μυστικότητα και τη γυναικεία αλληλεγγύη.
• Ἐνίσχυε τὴ συλλογικὴ ταυτότητα προστατεύοντας τη μετάβαση από το παλιό αγροτικό έτος στο νέο (που ξεκινούσε τον επόμενο μήνα, Εκατομβαιώνα).
• Ὑπενθύμιζε τὰ ὅρια (τοπικά και συμβολικά) μεταξὺ οργανωμένης πόλης καὶ αδάμαστης φύσης.

6. Σύγκριση μὲ ἄλλες γυναικεῖες ἑορτές

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα Σκιροφόρια μοιάζουν αλλά διαφέρουν ποιοτικά από τις άλλες μεγάλες γυναικείες γιορτές της Αθήνας.

Σε σύγκριση μὲ άλλες εορτές, παρατηρούμε διακριτές λειτουργίες:

• Θεσμοφόρια: Εστίαζαν καθαρά στη γονιμότητα, τη μητρότητα και τη σπορά (Φθινόπωρο).
• Ἀδώνια: Ήταν ιδιωτική εορτή εστιασμένη στον θρῆνο, την ἀπώλεια και τη βραχύβια βλάστηση (“κήποι του Αδώνιδος“).
• Ἁλῶα: Έδιναν έμφαση στην ελευθερία του λόγου (αισχρολογία), το κρασί και τους φαλλικούς συμβολισμούς.

Τὰ Σκιροφόρια, αντίθετα, ἐστιάζουν περισσότερο στὴν τάξη, τὰ ὅρια (μετακίνηση στα σύνορα της πόλης) καὶ τὴ συλλογικὴ σταθερότητα, προετοιμάζοντας το έδαφος για την επιβίωση της κοινότητας κατά τον ξηρό και επικίνδυνο καλοκαιρινό μήνα.

Συμπέρασμα

Τὰ Σκιροφόρια δὲν ἦταν ἀπλῶς άλλη μια γεωργικὴ γιορτή. Ἦταν μία πολυσύνθετη τελετουργικὴ διαδικασία ποὺ:

1. Ὅριζε τὰ σύνορα πόλης καὶ φύσης μέσα από την πομπή στο Σκίρον.
2. Ἐνίσχυε τὴ συλλογικὴ ταυτότητα ενόψει του νέου έτους.
3. Ἀνέδειξε τὸν ρόλο τῶν γυναικῶν ως εγγυητριών της γονιμότητας και της συνέχειας του οίκου.

Καὶ ὅπως καὶ στὶς ἄλλες ἑορτές, τὸ πραγματικὸ νόημα βρίσκεται ὄχι μόνο στὸν μῦθο, ἀλλὰ στὴν κοινωνία ποὺ τὶς τελοῦσε και τις είχε ανάγκη για να επιβιώσει και να συνοχήσει.

Βιβλιογραφία – Πηγές

Πρωτογενείς Πηγές:

• Αριστοφάνης, Εκκλησιάζουσαι (στ. 18) και Θεσμοφοριάζουσαι (στ. 834-835).
• Αρποκρατίων, Λεξικόν τῶν δέκα ῥητόρων, λήμμα «Σκίρον».
• Σχόλια στον Λουκιανό, Εταιρικοί Διάλογοι (2.1), για τα “μέγαρα” και την ρίψη των χοιριδίων.
• Κλήμης Αλεξανδρεύς, Προτρεπτικός (2.17.1).

Σύγχρονη Βιβλιογραφία:

• Burkert, W. (1985). Greek Religion. Harvard University Press. (Ιδιαίτερα το κεφάλαιο για τις εορτές του καλοκαιριού και τον κύκλο του σιταριού).
• Deubner, L. (1932). Attische Feste. Berlin. (Η κλασική μελέτη για τις αττικές γιορτές).
• Parke, H. W. (1977). Festivals of the Athenians. Thames and Hudson. (Αναλυτική περιγραφή της πομπής, του ρόλου των Ετεοβουταδών και του λευκού σκιάστρου).
• Simon, E. (1983). Festivals of Attica: An Archaeological Commentary. University of Wisconsin Press. (Αρχαιολογική τεκμηρίωση για το Ιερό του Σκίρου και τη σύνδεση των θεοτήτων).
• Goff, B. (2004). Citizen Bacchae: Women’s Ritual Practice in Ancient Greece. University of California Press. (Για τον πολιτικό και κοινωνικό ρόλο των γυναικών στα Σκιροφόρια και άλλες τελετές).

Το άρθρο Γεωργία, Μετάβαση καὶ Τελετουργία στὰ Σκιροφόρια: «Ὅρια γῆς καὶ πόλεως» εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στὴν κλασικὴ Ἀθήνα, τὰ Βραυρώνια ἀποτελοῦσαν μία ἀπὸ τὶς πιο σημαντικὲς ἑορτὲς πρὸς τιμὴν τῆς θεάς Αρτέμιδος, ἡ ὁποία τελοῦνταν στὸ κεντρικό της ἱερὸ στὴ Βραυρώνα (ανατολική ακτή της Αττικής). Ἡ γιορτὴ συνδεόταν άμεσα μὲ τὴ μετάβαση τῶν κοριτσιῶν ἀπὸ τὴν παιδική ἡλικία στὴν ἐνηλικίωση, καὶ ἀποτελοῦσε ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα τελετουργικὰ στάδια (rites of passage) τῆς γυναικείας ζωῆς στην αρχαιότητα.

1. Ἡ Μύηση τῶν Κοριτσιῶν («Ἄρκτοι»)

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα κορίτσια συμμετείχαν σε τελετή μύησης παριστάνοντας τις “αρκούδες” για να προετοιμαστούν για τον έγγαμο βίο.

Στὰ Βραυρώνια, μικρὰ κορίτσια ηλικίας 5 ἕως 10 ἐτῶν συμμετεῖχαν σὲ μία αυστηρή τελετουργία μύησης. Κατά τη διάρκεια αυτής, ὀνομάζονταν «ἄρκτοι» (αρκούδες) και εκτελούσαν αυτό που οι πηγές ονομάζουν «ἀρκτεύειν».

Ἡ σημαντικότερη αρχαία μαρτυρία προέρχεται από την κωμωδία «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη, όπου ο Χρός των γυναικών περηφανεύεται για τα στάδια της ανατροφής τους:

«ἑπτὰ μὲν ἔτη γεγῶσ’ εὐθὺς ἠρρηφόρουν· εἶτ’ ἀλετρὶς ἦ δεκέτις οὖσα τἀρχηγέτι· κᾆτ’ ἔχουσα τὸν κροκωτὸν ἄρκτος ἦ Βραυρωνίοις·» — Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη (στ. 641-645) (Μετάφραση: Επτά χρονών έγινα αμέσως αρρηφόρος· στα δέκα μου άλεθα το σιτάρι για την Αρχηγέτιδα [Αθηνά]· έπειτα, φορώντας τον κροκωτό χιτώνα, ήμουν αρκούδα στα Βραυρώνια).

Ἡ συμμετοχὴ τους στὸ ἱερὸ περιελάμβανε:

• Τελετουργικοὺς χοροὺς καὶ αγώνες δρόμου.
• Ιδιαίτερη ἐνδυμασία, συγκεκριμένα τον κροκωτὸ χιτῶνα (χρώματος κίτρινου-πορτοκαλί, που παραπέμπει ίσως στο τρίχωμα της αρκούδας). Σε κάποιες φάσεις της τελετής, τα κορίτσια συμμετείχαν γυμνά, συμβολίζοντας την αποβολή της “άγριας” φύσης τους.
• Συμβολικὲς κινήσεις ποὺ μιμοῦνταν τις κινήσεις του ιερού ζώου της θεάς.

Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει τα παραπάνω μέσω των «κρατηρίσκων» (μικρά αγγεία) που βρέθηκαν στη Βραυρώνα, τα οποία απεικονίζουν κοριτσάκια να τρέχουν γύρω από τον βωμό.

2. Ὁ Μῦθος τῆς Ἄρκτου καὶ ἡ ἐξήγησή του

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή συνδέεται με έναν μύθο όπου μια αρκούδα της θεάς σκοτώθηκε, φέρνοντας την οργή της.

Σύμφωνα μὲ τὸν αιτιολογικό μύθο, μία ἱερὴ ἄρκτος (εξημερωμένη αρκούδα) ζούσε στο ιερό τῆς Άρτεμις. Όταν η αρκούδα γρατζούνισε (ή σκότωσε) ένα μικρό κορίτσι που την πείραξε, τα αδέλφια του κοριτσιού σκότωσαν το ζώο.

Το Λεξικό της Σούδας διασώζει την ιστορία και την επακόλουθη τιμωρία:

«…παρθένοι γὰρ οὖσαι αἱ τῶν Ἀθηναίων θυγατέρες ἠρκτεύοντο τῇ θεῷ. λοιμοῦ γὰρ γενομένου Ἀθήνησιν… ἔχρησεν ὁ θεὸς ἀπαλλαγήσεσθαι, εἰ τὰς παρθένους ἀναγκάσειαν ἀρκτεύειν.» — Λεξικὸ Σούδα, λῆμμα «Ἄρκτος ἦ Βραυρωνίοις» (Μετάφραση: Διότι οι κόρες των Αθηναίων, όσο ήταν παρθένες, έκαναν την αρκούδα για τη θεά. Επειδή έπεσε λοιμός στην Αθήνα… ο θεός [Απόλλων] έδωσε χρησμό ότι θα απαλλαγούν μόνο αν αναγκάσουν τις παρθένες να παριστάνουν τις αρκούδες).

Ὡς τιμωρία για την ύβρι, ἡ θεὰ απαίτησε κανένα κορίτσι των Αθηναίων να μην παντρεύεται αν δεν “κάνει την αρκούδα” (δεν αφιερωθεί δηλαδή στη λατρεία της). Ὁ μῦθος ἐξηγεῖ τὴν τελετουργία (αιτιολογικός μύθος), προβάλλοντας τον εξευμενισμό της θεάς.

3. Ἡ Ἀρτέμις καὶ ἡ Προστασία τῶν Παιδιῶν

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η Άρτεμις ήταν η προστάτιδα των παιδιών και βοηθούσε τα κορίτσια να περάσουν με ασφάλεια στη γυναικεία φύση.

Παρότι θεά του κυνηγιού και του άγριου δάσους, ἡ Άρτεμις λειτουργούσε στην αρχαία Αθήνα ως Κουροτρόφος (αυτή που ανατρέφει τα παιδιά) και Λοχία (προστάτιδα του τοκετού).

Θεωροῦνταν προστάτιδα:

• Τῶν παιδιῶν και των βρεφών.
• Τῶν νεαρῶν παρθένων (ως Αγνή και η ίδια).
• Τῆς επικίνδυνης βιολογικής και κοινωνικής μετάβασης στὴν ἐνηλικίωση.

Η αφιέρωση των παιχνιδιών και των παιδικών ενδυμάτων στην Άρτεμη (όπως μαρτυρούν επιγραφές από το ιερό της Βραυρώνας) εξασφάλιζε την εὐμένεια τῆς θεᾶς πρὶν τὸν γάμο και τη γέννα.

4. Μετάβαση καὶ Κοινωνικὴ Ἐνσωμάτωση (Rite of Passage)

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή βοηθούσε τα κορίτσια να αφήσουν πίσω τα παιδικά τους χρόνια και να γίνουν πλήρη μέλη της κοινωνίας.

Σύμφωνα με τη σύγχρονη ανθρωπολογία, τὰ Βραυρώνια λειτουργοῦσαν ως κλασική τελετουργία μετάβασης (διαβατήρια τελετή).

Μέσα ἀπὸ τὴ συμμετοχή τους στὴν «ἀρκτεία»:

1. Αποχωρισμός: Τα κορίτσια ἀποχωροῦσαν από το ασφαλές περιβάλλον του σπιτιού και εγκατέλειπαν συμβολικά τὴν παιδικότητα (αφήνοντας τα παιχνίδια τους).
2. Οριακότητα (Liminality): Εισέρχονταν σε μια «άγρια» κατάσταση, μακριά από την πόλη, μιμούμενες τα άγρια ζώα.
3. Ενσωμάτωση: Επέστρεφαν στην Αθήνα έτοιμες, εξημερωμένες, προετοιμασμένες γιὰ τὸν γάμο (τέλος, εντάσσονταν πλήρως στὸ κοινωνικὸ σύστημα τῆς πόλεως).

5. Ἡ Κοινωνικὴ Διάσταση καὶ ὁ Ρόλος τῶν Γυναικῶν

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα Βραυρώνια δείχνουν ότι η Αθηναϊκή κοινωνία φρόντιζε συστηματικά τη μετάβαση των κοριτσιών για τη διατήρηση της δομής της.

Όπως καὶ στὰ Θεσμοφόρια ή τα Ἀδώνια, ἡ γυναικεία παρουσία στα Βραυρώνια εἶναι καθοριστική, σε μια πόλη που θεωρείτο αυστηρά πατριαρχική. Ἡ γιορτὴ αυτή:

• Ενίσχυε τὴ συνοχὴ των γυναικών της Αθήνας (κοινά βιώματα μύησης).
• Επιβεβαίωνε τους κοινωνικοὺς ρόλους: Η γυναίκα “εξημερώνεται” μέσω του γάμου, όπως ακριβώς το άγριο ζώο.
• Εξασφάλιζε τὴ συνέχεια τῆς πόλεως: Ο επιτυχής γάμος και η ασφαλής μητρότητα παρείχαν τους μελλοντικούς πολίτες-οπλίτες της Αθήνας.

6. Μύθος καὶ Τελετουργία: Ἕνα Ανοιχτὸ Ζήτημα

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Δεν ξέρουμε με σιγουριά αν ο μύθος της αρκούδας δημιουργήθηκε μετά τη γιορτή για να την εξηγήσει.

Οἱ σύγχρονοι μελετητὲς (όπως η C. Sourvinou-Inwood και ο W. Burkert) διχάζονται για το κατά πόσο ὁ μῦθος τῆς ἄρκτου ἐξηγεῖ πλήρως τὴν τελετουργία.

Πιθανότατα:

• Ο μῦθος δημιουργήθηκε εκ των υστέρων (αιτιολογικά) γιὰ νὰ δικαιολογήσει ἕνα πολύ παλαιότερο προϊστορικό ἔθιμο γονιμότητας και λατρείας των ζώων (τοτεμισμός).
• Ή η τελετουργία ἐξελίχθηκε ἀνεξάρτητα, συγχωνεύοντας τοπικές παραδόσεις της Αττικής με την πανελλήνια λατρεία της «Πότνιας Θηρών» (Δέσποινας των Ζώων).

Συμπέρασμα

Τὰ Βραυρώνια δὲν ἦταν ἀπλῶς μία παιδικὴ γιορτή. Ἦταν μία βαθιὰ κοινωνικο-θρησκευτικὴ διαδικασία ποὺ:

• Μύησε τὰ κορίτσια στὴ γυναικεία ζωή.
• Ενίσχυσε τὴ συνοχὴ τῆς κοινότητας.
• Ανέδειξε τὸν καθοριστικό ρόλο τῶν γυναικῶν στην ομαλή αναπαραγωγή και επιβίωση της Πόλεως.

Καὶ ὅπως καὶ στὶς ἄλλες αρχαίες ἑορτές, ἡ πλήρης κατανόησή της περνᾶ μέσα ἀπὸ την ανάλυση της κοινωνικής της χρησιμότητας — καὶ ὄχι μόνο ἀπὸ τὴν αφήγηση του μύθου.

📚 Βιβλιογραφία & Αρχαίες Πηγές

Πρωτογενείς Πηγές:

• Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη (στ. 641-645).
• Σούδα (Λεξικό), λήμμα: «Ἄρκτος ἦ Βραυρωνίοις» και «Ἀρκτεύειν».
• Εὐριπίδης, Ιφιγένεια η εν Ταύροις (για τη σύνδεση της Ιφιγένειας με τη Βραυρώνα).

Σύγχρονη Επιστημονική Βιβλιογραφία:

• Burkert, W. (1993). Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, (μτφρ. Ν. Μπεζαντάκος). Αθήνα: Καρδαμίτσας. (Ανάλυση των τελετών μετάβασης).
• Sourvinou-Inwood, C. (1988). Studies in Girls’ Transitions: Aspects of the Arkteia and Age Representation in Attic Iconography. Athens: Kardamitsa. (Η πιο πλήρης μελέτη για τις “Άρκτους” και τους κρατηρίσκους).
• Goff, B. (2004). Citizen Bacchae: Women’s Ritual Practice in Ancient Greece. University of California Press. (Για τον κοινωνικό ρόλο των γυναικείων τελετουργιών).
• Vidal-Naquet, P. (1981). Ο Μαύρος Κυνηγός: Μορφές Σκέψης και Μορφές Κοινωνίας στον Ελληνικό Κόσμο. (Κεφάλαιο για τη μύηση και τη διάκριση άγριου/πολιτισμένου στις αρχαίες τελετές).

Το άρθρο Μύηση, Παιδεία καὶ Θηλυκὴ Ταυτότητα στὰ Βραυρώνια: Οι «Ἄρκτοι» τῆς Ἀρτέμιδος εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Τα Παναθήναια αποτελούσαν τη σπουδαιότερη, αρχαιότερη και πιο λαμπρή θρησκευτική και πολιτική εορτή της αρχαίας Αθήνας. Τελούνταν προς τιμήν της Αθηνάς Πολιάδος, της προστάτιδας θεάς της πόλης, και ο εορτασμός τους ταυτιζόταν συμβολικά με τα «γενέθλια» της ίδιας της θεάς, στο τέλος του μήνα Εκατομβαιώνος (αντιστοιχεί στα μέσα του σημερινού Ιουλίου με μέσα Αυγούστου).

Η Ίδρυση και η Ιστορική Εξέλιξη

Σύμφωνα με την αθηναϊκή μυθολογία και τις αρχαίες πηγές (όπως ο Ελλάνικος και ο Απολλόδωρος), η γιορτή καθιερώθηκε αρχικά από τον μυθικό βασιλιά Εριχθόνιο (ή Ερεχθέα) με την ονομασία «Αθήναια». Αργότερα, όταν ο Θησέας ένωσε όλους τους δήμους της Αττικής γύρω από την Αθήνα (ο περίφημος Συνοικισμός), η γιορτή μετονομάστηκε σε Παναθήναια, καθώς πλέον αποτελούσε την κοινή γιορτή όλων των κατοίκων της Αττικής.

Ο ιστορικός Πλούταρχος στο έργο του Βίοι Παράλληλοι (Θησεύς 24.3), μας παραδίδει αυτούσια την ιστορική στιγμή του συνοικισμού και της μετονομασίας της εορτής:

«…κοινὸν ἐνταῦθα πρυτανεῖον καὶ βουλευτήριον ἱδρύσατο, καὶ ἄστυ τὴν πόλιν ὀνομάσας, Παναθήναια θυσίαν ἐποίησε κοινήν.» (…ίδρυσε εκεί κοινό πρυτανείο και βουλευτήριο, και ονομάζοντας την πόλη Άστυ, καθιέρωσε τα Παναθήναια ως κοινή γιορτή).

Μικρά και Μεγάλα Παναθήναια

Από το 566/565 π.Χ., επί επωνύμου άρχοντος Ιπποκλείδη και με τη στήριξη (ή κατ’ άλλους με μετέπειτα παρέμβαση) του τυράννου Πεισίστρατου, η γιορτή αναδιοργανώθηκε και διαχωρίστηκε σε δύο μορφές:

• Μικρά Παναθήναια: Τελούνταν κάθε χρόνο και διαρκούσαν λιγότερες ημέρες. Είχαν κυρίως τοπικό χαρακτήρα και επικεντρώνονταν στις θυσίες και σε μικρότερης κλίμακας αγώνες.
• Μεγάλα Παναθήναια: Τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια (την τρίτη χρονιά κάθε Ολυμπιάδας) με πρωτοφανή μεγαλοπρέπεια. Διαρκούσαν δώδεκα ημέρες και έπαιρναν πανελλήνιο χαρακτήρα, περιλαμβάνοντας ραψωδικούς, μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες.

Η Παναθηναϊκή Πομπή και ο Πέπλος της Αθηνάς

Το αποκορύφωμα των Μεγάλων Παναθηναίων (στις 28 Εκατομβαιώνος) ήταν η εντυπωσιακή Πομπή. Η πομπή ξεκινούσε τα ξημερώματα από το Πομπείο (στον Κεραμεικό), διέσχιζε την Οδό των Παναθηναίων μέσα από την Αρχαία Αγορά, και κατέληγε στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης.

Ο κύριος σκοπός της πομπής ήταν η μεταφορά και η προσφορά του Ιερού Πέπλου στο ξόανο (ξύλινο άγαλμα) της Αθηνάς Πολιάδος στο Ερέχθειο. Ο πέπλος αυτός ήταν ένα εντυπωσιακό вовομάλλινο ύφασμα, στο οποίο νεαρές παρθένες της Αθήνας (οι Εργαστίνες και οι Αρρηφόροι) είχαν υφάνει παραστάσεις από τη Γιγαντομαχία (τη νίκη των θεών του Ολύμπου επί των Γιγάντων, όπου αρίστευσε η Αθηνά). Ο πέπλος αναρτούνταν στο κατάρτι ενός τροχήλατου πλοίου, το οποίο έσερναν μέχρι τους πρόποδες της Ακρόπολης.

Η συγκέντρωση του πλήθους ήταν τόσο μαζική, που ιστορικά συνδέθηκε με σημαντικά πολιτικά γεγονότα. Ο Θουκυδίδης (Ιστορίαι, 6.56.2), περιγράφοντας τη συνωμοσία του Αρμοδίου και του Αριστογείτονα εναντίον των Πεισιστρατιδών το 514 π.Χ., σημειώνει ότι οι συνωμότες επέλεξαν τη μέρα των Παναθηναίων για τη δολοφονία του Ίππαρχου, καθώς ήταν η μόνη μέρα που επιτρεπόταν στους πολίτες να φέρουν όπλα (για τις ανάγκες της πομπής) χωρίς να κινήσουν υποψίες:

«…περιέμενον δὲ Παναθήναια τὰ μεγάλα, ἐν ᾗ μόνον ἡμέρᾳ οὐχ ὕποπτον ἐγίγνετο ἐν ὅπλοις τῶν πολιτῶν τοὺς τὴν πομπὴν πέμψοντας ἁθρόους γενέσθαι.» (Περίμεναν τα Μεγάλα Παναθήναια, γιατί ήταν η μόνη μέρα που δεν κινούσε υποψίες το να συγκεντρωθούν μαζικά και οπλισμένοι οι πολίτες που θα συμμετείχαν στην πομπή).

Οι Αγώνες και τα Έπαθλα (Οι Παναθηναϊκοί Αμφορείς)

Τα Μεγάλα Παναθήναια περιελάμβαναν μια σειρά από σπουδαίους αγώνες που προσέλκυαν διαγωνιζόμενους από ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο:

1. Μουσικοί και Ραψωδικοί Αγώνες: Απαγγελία των Ομηρικών επών (τα οποία ο Πεισίστρατος όρισε να απαγγέλλονται με αυστηρή σειρά), αγώνες αυλητών και κιθαρωδών στο Ωδείο.
2. Γυμνικοί Αγώνες: Στάδιον, πένταθλο, πάλη, πυγμαχία και παγκράτιο.
3. Ιππικοί Αγώνες: Αρματοδρομίες, με πιο χαρακτηριστικό αγώνισμα τον Αποβάτη (ένοπλοι πολεμιστές πηδούσαν από κινούμενα άρματα και ανέβαιναν ξανά σε αυτά).

Το έπαθλο για τους νικητές των γυμνικών και ιππικών αγώνων δεν ήταν απλώς ένα στεφάνι ελιάς (όπως στους Ολυμπιακούς Αγώνες), αλλά Παναθηναϊκοί Αμφορείς γεμάτοι με εξαιρετικής ποιότητας ελαιόλαδο, προερχόμενο από τις ιερές ελιές (τις Μορίες ελαίες) της Αθήνας. Οι αμφορείς αυτοί αποτελούν σήμερα σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα. Στη μία τους όψη απεικονιζόταν πάντα η Αθηνά Πρόμαχος, κρατώντας ασπίδα και δόρυ, ανάμεσα σε δύο κίονες, και έφεραν σταθερά, με αυστηρά αρχαϊκά γράμματα, την επιγραφή:

«ΤΩΝ ΑΘΗΝΗΘΕΝ ΑΘΛΩΝ» (Από τα έπαθλα της Αθήνας).

Η Εκατόμβη (Η Μεγάλη Θυσία)

Η γιορτή έκλεινε με τον πιο ιερό και γιορτινό τρόπο στον Βωμό της Αθηνάς στην Ακρόπολη, με την Εκατόμβη (θυσία 100 βοοειδών). Τα ζώα επιλέγονταν προσεκτικά για την ομορφιά τους. Μετά τη θυσία, τα μέρη που αναλογούσαν στη θεά καίγονταν στον βωμό, ενώ το τεράστιο υπόλοιπο του κρέατος μοιραζόταν στους πολίτες της Αθήνας στο Κεραμεικό, σε ένα γιγαντιαίο δημόσιο συμπόσιο που επιβεβαίωνε τη συνοχή, τον πλούτο και τη δημοκρατική ιδεολογία της πόλης-κράτους (ακόμα και σε περιόδους πριν την πλήρη δημοκρατία).

Το άρθρο Τα Παναθήναια: Η Μεγαλύτερη Γιορτή της Αρχαίας Αθήνας εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στὴν κλασικὴ Ἀθήνα, τὰ Ἀνθεστήρια ἀποτελοῦσαν μία ἀπὸ τὶς ἀρχαιότερες καὶ σημαντικότερες ἑορτὲς τοῦ Διονύσου (σύμφωνα μὲ τὸν Θουκυδίδη ἦταν τὰ «ἀρχαιότερα Διονύσια»), ἄρρηκτα συνδεδεμένη μὲ τὸ νέο κρασί, τὴν ἄνοιξη καὶ τὴν ἐπαφή μὲ τὸν κόσμο τῶν νεκρῶν.

Ἡ γιορτὴ τελοῦνταν τὸν μήνα Ἀνθεστηριώνα (τέλη Φεβρουαρίου – ἀρχὲς Μαρτίου), διαρκούσε τρεῖς ἡμέρες καὶ συνδύαζε ἀντίθετα στοιχεία: χαρὰ καὶ πένθος, ζωή καὶ θάνατο. Ὅπως καὶ σὲ ἄλλες ἑορτές (π.χ. Θεσμοφόρια), ἡ συμμετοχὴ τῶν γυναικῶν, ἀλλὰ καὶ ἡ κοινωνικὴ ἐνσωμάτωση τῶν παιδιῶν, ἀποδεικνύεται καθοριστική.

1. Ἡ Τριήμερη Δομὴ τῆς Ἑορτῆς

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα Ανθεστήρια είχαν τρεις ημέρες με διαφορετικό, διαδοχικό χαρακτήρα.

Τὰ Ἀνθεστήρια χωρίζονταν σὲ τρεῖς βασικὲς φάσεις, ἀντικατοπτρίζοντας τὴ μετάβαση ἀπὸ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς χαράς στὸν φόβο τοῦ θανάτου:

• Πιθοίγια (11η Ἀνθεστηριῶνος): Ἄνοιγμα τῶν πίθων καὶ πρώτη δοκιμὴ τοῦ νέου οἴνου. Ἦταν ἡμέρα γενικῆς χαράς, ὅπου ἀκόμα καὶ οἱ δοῦλοι συμμετεῖχαν στὶς σπονδές.
  • Αρχαία Μαρτυρία: Ὁ Πλούταρχος ἀναφέρει πὼς οἱ Ἀθηναῖοι εὔχονταν προτοῦ πιοῦν: “ἀβλαβῆ καὶ σωτήριον αὐτοῖς τοῦ φαρμάκου τὴν χρῆσιν γενέσθαι” (νὰ εἶναι ἀβλαβὴς καὶ σωτήρια ἡ χρήση αὐτοῦ τοῦ «φαρμάκου»).
• Χόες (12η Ἀνθεστηριῶνος): Δημόσια κατανάλωση κρασιοῦ καὶ ἀγῶνες πόσης. Κάθε πολίτης ἔπινε ἀπὸ τὴ δική του στάμνα (χοῦς) σὲ σιωπή. Ἡ σιωπὴ αὐτὴ συνδεόταν μυθολογικὰ μὲ τὸν καθαρμὸ τοῦ Ὀρέστη ὅταν ἔφτασε στὴν Ἀθήνα κυνηγημένος ἀπὸ τὶς Ερινύες.
  • Αρχαίο Κείμενο: Ὁ Εὐριπίδης στὴν «Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις» (στ. 949-954) ἐξηγεῖ τὴν προέλευση τοῦ ἐθίμου τῆς σιωπῆς:
  «[…] ἄγγος δ’ ἴσον ἕκαστος οἰνείου πόματος / ἔχων τέρποιτο, σιγῇ δ’ ἐμὸν χρέος / προσφθεγμάτων τ’ ἄπειρον εἶναι…» (κάθε ἕνας νὰ ἔχει δικό του δοχεῖο κρασιοῦ καὶ νὰ τὸ ἀπολαμβάνει, ἐνῶ γιὰ μένα ἔπρεπε νὰ ὑπάρχει σιωπή καὶ ἀπουσία συνομιλίας).
• Χύτροι (13η Ἀνθεστηριῶνος): Ἡμέρα πένθιμη καὶ ἀποφράς. Ἀφιερωμένη στὸν Χθόνιο Ἑρμῆ καὶ τὶς ψυχὲς τῶν νεκρῶν.

2. Ἡ Παρουσία τῶν Νεκρῶν καὶ ὁ Φόβος τῶν «Κηρῶν»

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Πίστευαν ότι οι ψυχές των νεκρών (ή τα σκοτεινά πνεύματα) επέστρεφαν στη γη εκείνες τις μέρες.

Κατὰ τὴ διάρκεια τῶν Χύτρων, οἱ Ἀθηναῖοι πίστευαν ὅτι οἱ ψυχὲς (Κῆρες) ἐπέστρεφαν στὸν κόσμο τῶν ζωντανῶν, ἀνεβαίνοντας ἀπὸ τὸν Κάτω Κόσμο. Γι’ αὐτὸν τὸν λόγο, ἡ ἡμέρα εἶχε χαρακτήρα μιαρό (ἡμέρα ἀποφράς):

• Ἔκλειναν (περίδεναν) τὰ ἱερὰ τῶν θεῶν μὲ σχοινιὰ γιὰ νὰ μὴν μιανθοῦν.
• Μασοῦσαν ράμνο (ἀγκάθι) καὶ ἄλειφαν τὶς πόρτες μὲ πίσσα γιὰ νὰ κρατήσουν μακριὰ τὰ κακὰ πνεύματα.
• Πρόσφεραν τροφὲς (χυτροὺς μὲ ἑφθὰ σπέρματα / βρασμένους καρποὺς) στὸν Χθόνιο Ἑρμῆ γιὰ νὰ ἐξευμενίσουν τὶς ψυχές.

Στὸ τέλος τῆς ἑορτῆς, γιὰ νὰ διώξουν τὶς ψυχὲς πίσω στὸν Ἅδη, φώναζαν τὴν περίφημη παροιμιώδη φράση (διασωσμένη στὸ λεξικὸ Σοῦδα καὶ στὸν Ζηνόβιο):

«Θύραζε Κῆρες, οὐκέτ’ Ἀνθεστήρια» (Βγεῖτε ἔξω, ψυχές, δὲν εἶναι πιὰ Ἀνθεστήρια). (Σημείωση Βιβλιογραφίας: Ὑπάρχει καὶ ἡ παραλλαγή «Θύραζε Κᾶρες», ἀναφερόμενη στοὺς Κάρες δούλους, ἀλλὰ ἡ ἐπικρατέστερη ἀκαδημαϊκὴ ἄποψη τοῦ W. Burkert ὑποστηρίζει ὅτι ἀφορᾶ τὶς Κῆρες/ψυχές).

3. Ὁ ρόλος τῶν Γυναικῶν καὶ ἡ Ἱερὴ Ἕνωση (Ἱερὸς Γάμος)

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Υπήρχε ένας τελετουργικός, μυστικός γάμος στον οποίο συμμετείχε η γυναίκα του άρχοντα της πόλης με τον ίδιο τον θεό.

Ἕνα ἀπὸ τὰ πιο σημαντικὰ καὶ μυστικὰ στοιχεῖα τῶν Ἀνθεστηρίων ἦταν ἡ τελετουργικὴ ἕνωση τοῦ θεοῦ Διονύσου μὲ τὴ σύζυγο τοῦ Ἄρχοντα Βασιλέως, τὴν Βασίλιννα. Ἡ ἱερὴ αὐτὴ τελετὴ λάμβανε χώρα στὸ Βουκολεῖον, ἕνα ἀρχαῖο κτίριο κοντὰ στὴν Ἀγορά.

Ἡ πράξη αὐτή:

• Εἶχε χαρακτῆρα ἱερὸ καὶ συμβολικό (Ἱερὸς Γάμος).
• Συνδεόταν ἄμεσα μὲ τὴ γονιμότητα τῆς πόλης καὶ τῆς γῆς.
• Ἀναδείκνυε τὸν ὕψιστο ρόλο τῆς γυναίκας στὴ θρησκευτικὴ ζωή, ἀφοῦ ἡ Βασίλιννα καὶ 14 σεβαστές γυναῖκες τῆς Ἀθήνας (οἱ Γεραραί) τελοῦσαν τὶς μυστικὲς θυσίες στο ἱερὸ τοῦ Διονύσου ἐν Λίμναις.
• Αρχαίο Κείμενο: Ὁ Ἀριστοτέλης στὴν «Ἀθηναίων Πολιτεία» (3.5) διασώζει τὴν πληροφορία γιὰ τὸ πού γινόταν ὁ γάμος:

«[…] σύμμειξις ἐνταῦθα ἐγίγνετο τῷ Διονύσῳ καὶ ὁ γάμος τῆς τοῦ βασιλέως γυναικός». (…ἐκεῖ [στὸ Βουκολεῖον] γινόταν ἡ ἕνωση καὶ ὁ γάμος τοῦ Διονύσου μὲ τὴ γυναίκα τοῦ βασιλιᾶ).

4. Μύηση, Παιδεία καὶ Κοινωνία

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα παιδιά συμμετείχαν για πρώτη φορά σε κοινωνικές τελετές, κάνοντας το πρώτο τους βήμα προς την ενηλικίωση.

Τὰ Ἀνθεστήρια ἀποτελοῦσαν μία σπουδαία γιορτὴ μύησης γιὰ τὰ μικρὰ ἀγόρια. Στὴν ἡλικία τῶν 3-4 ἐτῶν (ὅταν περνοῦσαν τὸ στάδιο τῆς βρεφικῆς θνησιμότητας), τὰ παιδιά στεφανώνονταν μὲ λουλούδια καὶ συμμετεῖχαν στὴ γιορτὴ τῶν Χοῶν.

• Τοὺς χάριζαν τοὺς «μικρογραφικοὺς χόες» (μικρὰ πήλινα κανατάκια ποὺ ἡ ἀρχαιολογικὴ σκαπάνη ἔχει βρεῖ κατὰ χιλιάδες, συχνά διακοσμημένα μὲ παιδικὲς σκηνές).
• Ἔπιναν κρασί γιὰ πρώτη φορά, συμβολίζοντας τὴν ἔνταξή τους στὴν εὐρύτερη κοινότητα.
• Αὐτὴ ἡ τελετὴ διάβασης (rite of passage) ὑποδείκνυε ὅτι ἡ γιορτὴ λειτουργοῦσε ὡς μηχανισμὸς κοινωνικῆς ἐνσωμάτωσης (κοινωνικοποίησης) τῶν νέων πολιτῶν τῆς Ἀθήνας.

5. Ἡ Διπλὴ Φύση τοῦ Διονύσου

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Ο Διόνυσος δεν είναι μόνο θεός του κρασιού, αλλά συνδέεται βαθιά και με τη ζωή και με τον θάνατο.

Ὁ Διόνυσος στὰ Ἀνθεστήρια ἀποκαλύπτει τὸ πολυσχιδὲς πρόσωπό του. Δὲν εἶναι μόνο θεὸς τοῦ κρασιοῦ, τῆς ἔκστασης καὶ τῆς χαρᾶς. Ἐμφανίζεται ταυτόχρονα ὡς:

• Θεὸς τῶν νεκρῶν καὶ τοῦ Κάτω Κόσμου (ὡς Ζαγρεύς).
• Θεὸς τῆς μετάβασης (ἀπὸ τὸν χειμώνα στὴν ἄνοιξη, ἀπὸ τὴ νηφαλιότητα στὴ μέθη).
• Θεὸς τῆς ἀνατροπῆς, ὅπου τὰ κοινωνικὰ ὅρια καταργοῦνται (δοῦλοι καὶ ἐλεύθεροι πίνουν μαζὶ τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ).

Σύμφωνα μὲ τὸν Θουκυδίδη (2.15.4), τὸ ἀρχαιότερο ἱερὸ τοῦ θεοῦ ἦταν τὸ «ἐν Λίμναις» Διονύσιον, τὸ ὁποῖο ἄνοιγε μόνο μία φορὰ τὸν χρόνο, τὴ 12η ἡμέρα τοῦ Ἀνθεστηριῶνος, γεφυρώνοντας συμβολικὰ τὸν κόσμο τῶν ζωντανῶν μὲ τὸ χθόνιο στοιχεῖο.

6. Κοινωνικὲς Προεκτάσεις καὶ Συμπέρασμα

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή δείχνει πώς η αρχαία κοινωνία διαχειριζόταν συλλογικά τη ζωή, την ενηλικίωση και τον θάνατο.

Τὰ Ἀνθεστήρια ἀποτελοῦσαν μία σύνθετη ἑορτή ποὺ:

• Ἔνωνε τὴν κοινότητα μέσω τῆς κοινῆς κατανάλωσης οἴνου καὶ τῆς συμμετοχῆς σὲ πατροπαράδοτα ἔθιμα.
• Ἐνίσχυε τὴ συνοχή τῆς πόλης, ἐπιτρέποντας μάλιστα τὴν προσωρινὴ ἄρση τῶν κοινωνικῶν διακρίσεων.
• Ἐπέτρεπε τὴν ἐπαφή μὲ τὸ ἄγνωστο (τὸν θάνατο), παρέχοντας ἕνα ἀσφαλές, τελετουργικὸ πλαίσιο γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τοῦ φόβου τῶν ψυχῶν.

Συμπέρασμα

Τὰ Ἀνθεστήρια δὲν ἦταν ἀπλῶς μιὰ γιορτὴ κρασιοῦ. Ἦταν μία ἐξαιρετικὰ βαθιά τελετουργικὴ διαδικασία ποὺ ἔνωσε τὴ ζωή καὶ τὸν θάνατο, μύησε νέα μέλη (παιδιά) στὴν κοινωνία καὶ ἀνέδειξε τὸν ἱερὸ ρόλο τῶν γυναικῶν στὴν εὐημερία τῆς Πόλης. Ὅπως συμβαίνει στὰ Ἀδώνια, τὰ Ἀλῶα καὶ τὰ Θεσμοφόρια, ἡ κατανόηση τῆς ἑορτῆς αὐτῆς περνᾶ μέσα ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν κοινωνία — καὶ κυρίως ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους, μικροὺς καὶ μεγάλους, ποὺ τὴν βίωναν ὡς μέσο κάθαρσης καὶ ἀναγέννησης.

Βιβλιογραφία – Πηγές

1. Αρχαίες Πηγές:
   • Αριστοτέλης, Ἀθηναίων Πολιτεία (Κεφ. 3.5).
   • Θουκυδίδης, Ιστορίαι (Βιβλίο Β’, 15.4).
   • Ευριπίδης, Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις (στ. 949 κ.ε.).
   • Πλούταρχος, Συμποσιακὰ Προβλήματα (Βιβλίο Γ’, 7).
   • Σοῦδα (Λεξικόν), λήμμα «θύραζε Κῆρες…».
2. Σύγχρονη Βιβλιογραφία:
   • Burkert, W. (1993). Αρχαία Ελληνική Θρησκεία (Μτφρ. Ν.Π. Μπεζαντάκος – Α. Αβαγιανού). Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα. (Σημαντική ανάλυση για τη φύση των “Κηρών” και τον Ιερό Γάμο).
   • Parke, H. W. (1977). Festivals of the Athenians. London: Thames and Hudson. (Κεντρικό έργο για την τριήμερη δομή της γιορτής).
   • Simon, E. (1983). Festivals of Attica: An Archaeological Commentary. University of Wisconsin Press. (Εξαιρετική ανάλυση για τους μικρογραφικούς χόες και τον ρόλο των παιδιών).
   • Deubner, L. (1932). Attische Feste. Berlin. (Το κλασικό γερμανικό έργο αναφοράς για τις αττικές εορτές).
   • Garland, R. (2001). The Greek Way of Death. Cornell University Press. (Για την προσέγγιση του θανάτου και των ψυχών κατά τους Χύτρους).

Το άρθρο Κοινωνία, Μύηση καὶ Μετάβαση στὰ Ἀνθεστήρια: «Ἄνοιξις, Οἶνος καὶ Ψυχαὶ» εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στην κλασική Αθήνα, τα Θεσμοφόρια αποτελούσαν μία από τις σημαντικότερες, ευρύτερα διαδεδομένες και πιο μυστηριακές γυναικείες εορτές, αφιερωμένη στη θεά Δήμητρα (Θεσμοφόρο) και την κόρη της, Περσεφόνη (Κόρη). Παρότι η γιορτή συνδεόταν άρρηκτα με τη γονιμότητα της γης (σπορά) και την αναπαραγωγή του ανθρώπου, το επιστημονικό κέντρο βάρους σήμερα εστιάζει στον αποκλειστικά γυναικείο χαρακτήρα της και στην προσωρινή ανατροπή της πατριαρχικής κοινωνικής τάξης.

1. Η Γυναικείoς Αποκλεισμός και η Απουσία των Ανδρών

Τα Θεσμοφόρια ήταν εορτή αποκλειστικά γυναικεία. Δικαίωμα συμμετοχής είχαν αυστηρά και μόνο οι ελεύθερες, νόμιμες σύζυγοι Αθηναίων πολιτών (ασταί). Αυτό διαφοροποιεί πλήρως τη γιορτή από άλλες, όπως τα Αδώνια, όπου επιτρεπόταν η συμμετοχή σε παλλακίδες και εταίρες.

Ο αποκλεισμός των ανδρών ήταν απόλυτος και η παραβίασή του επέφερε βαρύτατες ποινές. Η απουσία τους δημιουργούσε ένα κλειστό, αυτόνομο κοινωνικό περιβάλλον, όπου οι γυναίκες δημιουργούσαν τη δική τους “πόλη”, στήνοντας σκηνές στο ιερό (το Θεσμοφόριο) κοντά στην Πνύκα, τον κατεξοχήν χώρο της ανδρικής πολιτικής εξουσίας.

Αρχαία Πηγή – Ηρόδοτος (Ιστορίαι, 2.171.2): «Περὶ δὲ τῆς Δήμητρος τελετῆς, τὴν οἱ Ἕλληνες Θεσμοφόρια καλέουσι, […] αἱ Δαναοῦ θυγατέρες ἦσαν αἱ τὴν τελετὴν ταύτην ἐξ Αἰγύπτου ἐξαγαγοῦσαι καὶ διδάξασαι τὰς Πελασγιώτιδας γυναῖκας.» Απόδοση: Ο Ηρόδοτος αποδίδει την προέλευση της γιορτής στις κόρες του Δαναού, οι οποίες έφεραν την τελετή από την Αίγυπτο και τη δίδαξαν στις Πελασγιώτισσες γυναίκες, υπογραμμίζοντας τις πανάρχαιες ρίζες του εθίμου.

Την απόλυτη μυστικότητα (τα Άρρητα) και τον αποκλεισμό των ανδρών σατιρίζει ο Αριστοφάνης στην κωμωδία του «Θεσμοφοριάζουσαι», όπου ο συγγενής του Ευριπίδη αναγκάζεται να μεταμφιεστεί σε γυναίκα για να παρεισφρήσει στη γιορτή.

2. Το Τριήμερο της Εορτής: Τα Στάδια της Τελετουργίας

Στην Αθήνα, η γιορτή τελούνταν τον μήνα Πυανεψιώνα (Οκτώβριος/Νοέμβριος), την εποχή της φθινοπωρινής σποράς, και διαρκούσε τρεις ημέρες με διακριτά στάδια:

1. Άνοδος (ή Κάθοδος) [11η Πυανεψιώνος]: Οι γυναίκες άφηναν τους οίκους τους και ανέβαιναν στο ιερό της Δήμητρας, όπου κατασκήνωναν φτιάχνοντας αυτοσχέδιες καλύβες, αναλαμβάνοντας την αυτοδιοίκηση του χώρου.
2. Νηστεία [12η Πυανεψιώνος]: Ημέρα αυστηρής νηστείας και πένθους. Οι γυναίκες κάθονταν στο χώμα πάνω σε κλαδιά λυγαριάς, βιώνοντας και αναπαριστώντας τον θρήνο της Δήμητρας για την απώλεια της Περσεφόνης.
3. Καλλιγένεια [13η Πυανεψιώνος]: Η ημέρα της λύσης του πένθους. Η ονομασία προέρχεται από την ομώνυμη θεότητα (Καλλιγένεια = αυτή που γεννά καλά/ωραία παιδιά). Ήταν ημέρα εορτασμού, ανταλλαγής δώρων και αισχρολογίας (τελετουργικά, χυδαία αστεία που θεωρούνταν ότι προάγουν τη γονιμότητα).

3. Η «Ανάσυρση»: Γονιμότητα, Σώμα και το Τελετουργικό της Φθοράς

Ο πυρήνας των Θεσμοφορίων και η πιο εντυπωσιακή τελετουργική πράξη περιελάμβανε τη χρήση ζωντανών ζώων και την ανακύκλωση της φθοράς. Η γιορτή συνέδεε άμεσα τη γονιμότητα της γης (σπόρος) με τη γονιμότητα της γυναίκας.

Η σημαντικότερη αρχαία πηγή που μας διασώζει τις λεπτομέρειες αυτού του μυστικού τελετουργικού είναι ένα αρχαίο σχόλιο (Σχολιαστής) στο έργο του Λουκιανού.

Αρχαία Πηγή – Σχόλια στους “Εταιρικούς Διαλόγους” του Λουκιανού (Scholia in Lucianum, 275-276 Rabe): «…βάλλουσι δὲ εἰς τὰ μέγαρα οὕτως καλούμενα ἄδυτα ἐκεῖνα χοίρους […] τὰ δὲ σαπέντα τῶν ἐν τοῖς μεγάροις καταβᾶσαι ἀντλήτριαι καλούμεναι γυναῖκες, καθαρεύσασαι τρεῖς ἡμέρας, ἀναφέρουσιν. […] τὸν δὲ λαβόντα [τοσαῦτα] καὶ συγκατασπείραντα τῷ σπόρῳ εὐφορίαν ἕξειν πιστεύουσιν.» Απόδοση: Σε χάσματα της γης (τα μέγαρα) ρίχνονταν ζωντανά χοιρίδια. Αργότερα, ειδικές ιέρειες που ονομάζονταν “Αντλήτριες”, αφού είχαν εξαγνιστεί για τρεις ημέρες, κατέβαιναν στα χάσματα και ανέσυραν τα σαπισμένα υπολείμματα των χοίρων. Τα υπολείμματα αυτά τα τοποθετούσαν στους βωμούς. Πίστευαν ότι όποιος τα έπαιρνε και τα ανακάτευε με τον σπόρο της σποράς, θα είχε πλούσια σοδειά (ευφορία).

Η χρήση του χοίρου δεν ήταν τυχαία. Εκτός από την ικανότητα του ζώου να αναπαράγεται ταχύτατα (σύμβολο γονιμότητας), στην αρχαία ελληνική καθομιλουμένη η λέξη χοίρος αποτελούσε αργκό για το γυναικείο αιδοίο. Τα σαπισμένα υλικά που επανεντάσσονται στη γη αντανακλούν την πανανθρώπινη αντίληψη ότι η φθορά (ο θάνατος) αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη νέα ζωή.

4. Κοινωνική Διάσταση: Η Θέση των Γυναικών

Σε πλήρη αντίθεση με την καθημερινή ζωή της κλασικής Αθήνας, όπου η ζωή της γυναίκας περιοριζόταν αυστηρά στον Οίκο (ιδιωτική σφαίρα) και υπό την κηδεμονία του Κυρίου της (άνδρα), στα Θεσμοφόρια η γυναίκα αναλάμβανε πρωταγωνιστικό δημόσιο, ιερό και κοινωνικό ρόλο.

Μέσα από τη γιορτή:

• Επιβεβαιωνόταν η σημασία της μητρότητας για τη συνέχεια του κράτους (παραγωγή νόμιμων πολιτών).
• Ενισχυόταν η κοινωνική συνοχή των ίδιων των γυναικών, δημιουργώντας δεσμούς αλληλεγγύης.
• Υπογραμμιζόταν η αλληλεξάρτηση φύσης και πόλεως, καθιστώντας τις γυναίκες εγγυήτριες της επιβίωσης της κοινότητας μέσω της καλής σοδειάς.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές (Αρχαία Κείμενα):

1. Αριστοφάνης, Θεσμοφοριάζουσαι. (Κρίσιμη πηγή για την αποκλειστικότητα των γυναικών και την ατμόσφαιρα της γιορτής).
2. Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Βιβλίο Β’ (Ευτέρπη), 171. (Για την προέλευση των Θεσμοφορίων).
3. Λουκιανός, Σχόλια στους Εταιρικούς Διαλόγους (Scholia in Lucianum, ed. H. Rabe, Teubner, 1906, σελ. 275-276). (Η μοναδική πηγή για το τελετουργικό με τα χοιρίδια και τις Αντλήτριες).
4. Πλούταρχος, Περί Ίσιδος και Οσίριδος, 378E. (Αναφορές στη νηστεία και το πένθος).

Δευτερογενής Βιβλιογραφία (Σύγχρονες Μελέτες):

1. Burkert, W. (1993). Αρχαία Ελληνική Θρησκεία. (Μτφρ. Ν.Π. Μπεζαντάκος, Α. Αβαγιανού). Αθήνα: Καρδαμίτσας. (Κεφάλαιο για τις εορτές της Δήμητρας και τις τελετουργίες υποχθόνιων θεοτήτων).
2. Dillon, M. (2002). Girls and Women in Classical Greek Religion. London/New York: Routledge. (Εξαιρετική ανάλυση του ρόλου των γυναικών ως “αντλήτριες” και της διαχείρισης της εορτής).
3. Foley, H. P. (1994). The Homeric Hymn to Demeter: Translation, Commentary, and Interpretive Essays. Princeton University Press. (Αναλύει τη σύνδεση του μύθου της Περσεφόνης με το τελετουργικό).
4. Harrison, J. E. (1903). Prolegomena to the Study of Greek Religion. Cambridge University Press. (Πρωτοποριακή -αν και παλαιότερη- ανθρωπολογική προσέγγιση της εορτής των Θεσμοφορίων).
5. Detienne, M. (1989). Οι Κήποι του Άδωνη: Η Μυθολογία των Αρωμάτων στην Αρχαία Ελλάδα. (Μτφρ. Χ. Τσαλιγόπουλος). Αθήνα: Καστανιώτης. (Χρησιμοποιεί τα Θεσμοφόρια αντιθετικά με τα Αδώνια για να εξηγήσει τη θέση της νόμιμης συζύγου έναντι της εταίρας).

Το άρθρο Κοινωνία και Γονιμότητα στα Θεσμοφόρια: «Ιερά γυναικών, άνευ ανδρών» εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Κοινωνία καὶ Τελετουργία στὰ Ἀθηναϊκὰ Ἀλώα

«ἄνευ ἀνδρῶν, γυναικῶν ἱερὰ τελούμενα»

Στὴν κλασικὴ Ἀθήνα, τὰ Ἀλώα (μήνας Ποσειδεών) ἀποτελοῦσαν μία ἀπὸ τὶς πλέον ἰδιότυπες ἑορτές. Παρόλο που το όνομά τους παραπέμπει στην «άλω» (αλώνι), η τελετουργία υπερέβαινε τον καθαρά γεωργικό χαρακτήρα, εξελισσόμενη σε ένα πεδίο θρησκευτικής και κοινωνικής «εξαίρεσης» για τις γυναίκες.

1. Ἡ Γυναικεία Συμμετοχὴ καὶ ὁ ἰδιωτικὸς χαρακτήρας

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα Αλώα ήταν η στιγμή που οι γυναίκες έβγαιναν από την αφάνεια του σπιτιού και καταλάμβαναν τον δημόσιο χώρο της Ελευσίνας, αποκλείοντας πλήρως τους άνδρες.

Σύμφωνα με τα Σχόλια στον Λουκιανό (Schol. in Luc. Dial. Meretr. 7.4), η εορτή περιελάμβανε μυστικές τελετουργίες όπου οι άνδρες απαγορευόταν να παρίστανται:

«Ἐν δὲ τούτοις καὶ παίγνια πολλὰ λέγεται καὶ ῥητά… ταῖς γυναιξὶν ἐφεῖται λέγειν ὅσα θέλουσι, καὶ τὰ αἴσχιστα ἀλλήλαις λέγουσι τότε.»

(Μετάφραση: Σε αυτά λέγονται πολλά παιχνίδια και λόγια… επιτρέπεται στις γυναίκες να λένε ό,τι θέλουν, και λένε τότε μεταξύ τους τα πιο αισχρά πράγματα.)

Η απουσία του ἀνδρικοῦ στοιχείου επέτρεπε μια προσωρινή αναστολή της πατριαρχικής εποπτείας, καθιστώντας την τελετουργία έναν χώρο «γυναικείας αυτονομίας».

2. Τελετουργία, Συμβολισμοὶ καὶ «ἀνατροπὴ» τῶν κανόνων

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η χρήση σεξουαλικών συμβόλων και η «αισχρολογία» δεν ήταν ασέβεια, αλλά ένας τρόπος να «ξυπνήσουν» τη γονιμότητα της γης μέσω του γέλιου και της πρόκλησης.

Κεντρικό ρόλο έπαιζαν τα ἀπόρρητα σύμβολα. Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν την ύπαρξη ομοιωμάτων (πλαστικών ή από ζυμάρι) που αναπαριστούσαν τα γεννητικά όργανα και των δύο φύλων. Η Walter Burkert επισημαίνει ότι αυτή η «τελετουργική αισχρολογία» (aischrologia) συνδέεται άμεσα με τον μύθο της Ιάμβης, η οποία έκανε τη Δήμητρα να γελάσει μέσα στο πένθος της.

Βασικά Στοιχεία Τελετουργίας:

• Ἡ Τράπεζα: Παρατίθεντο τρόφιμα που συμβόλιζαν την αφθονία, εκτός από εκείνα που απαγορεύονταν στην Ελευσίνα (π.χ. ρόδι).
• Ὁ Κρασὶ καὶ ἡ Ἔκσταση: Σε αντίθεση με άλλες γιορτές της Δήμητρας, στα Αλώα η κατανάλωση οίνου ήταν ελεύθερη, εισάγοντας το διονυσιακό στοιχείο.
• Τὰ Σκώμματα: Οι γυναίκες αντάλλασσαν πειράγματα που σε οποιαδήποτε άλλη περίοδο θα θεωρούνταν προσβολή της δημόσιας αιδούς.

3. Ἡ ἐρμηνεία τῶν τελετουργιῶν: γονιμότητα ἢ κοινωνικὴ ἐκτόνωση;

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Οι επιστήμονες αναρωτιούνται: Ήταν μια γιορτή για τα σπαρτά ή μια βαλβίδα αποσυμπίεσης για τις καταπιεσμένες γυναίκες της Αθήνας;

Ο James George Frazer στο έργο του The Golden Bough είδε στα Αλώα μια «συμπαθητική μαγεία»: οι σεξουαλικές πράξεις και τα σύμβολα είχαν σκοπό να εξαναγκάσουν τη φύση να καρπίσει. Ωστόσο, ο John J. Winkler (The Constraints of Desire) προτείνει μια πιο κοινωνική ανάγνωση:

«Τα Αλώα προσέφεραν στις γυναίκες μια πολιτισμική “άδεια” να σχολιάζουν, να διακωμωδούν και να ανατρέπουν τους ρόλους που τους επέβαλλε η ανδρική κυριαρχία.»

Εδώ, η κοινωνικὴ ἐκτόνωση θεωρείται απαραίτητη για τη διατήρηση της τάξης τον υπόλοιπο χρόνο.

4. Ἡ σχέση μὲ τὴ Δήμητρα καὶ τὸν Διόνυσο

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Δήμητρα (γη/σιτάρι) και Διόνυσος (κρασί/ζωή) ενώνονται για να εξασφαλίσουν ότι η ζωή θα συνεχιστεί μετά τον χειμώνα.

Στα Αλώα, ο Διόνυσος δεν είναι απλός προσκεκλημένος, αλλά συνδιοργανωτής. Η παρουσία του δικαιολογεί την ἔκστασιν και την απελευθέρωση του λόγου. Όπως σημειώνει ο Eustathius στον Όμηρο:

«Ἄλωα ἑορτὴ Δήμητρος καὶ Διονύσου… ἐν ᾗ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς πόλεως ἄρχοντες παρεσκεύαζον τράπεζας ταῖς γυναιξίν.»

Είναι αξιοσημείωτο ότι οι ἄρχοντες (άνδρες αξιωματούχοι) προετοίμαζαν τις τράπεζες και μετά αποχωρούσαν, αναγνωρίζοντας την ιερότητα του γυναικείου χώρου.

5. Κοινωνικὲς Προεκτάσεις καὶ ἡ σημασία τῶν γυναικῶν

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Οι γυναίκες δεν ήταν «διακοσμητικές» στη θρησκεία. Ήταν οι μόνες που μπορούσαν να εγγυηθούν την επιβίωση της πόλης μέσω των τελετουργιών τους.

Η μελέτη των Αλώων ανατρέπει την εικόνα της «κλεισμένης στο σπίτι» Αθηναίας. Μέσα από τη λατρεία, η γυναίκα γίνεται:

1. Προστάτιδα της παραγωγής: Η επικοινωνία της με τη θεά είναι ζωτικής σημασίας για την τροφή όλων.
2. Φορέας παράδοσης: Διατηρεί μυστικά που οι άνδρες δεν δικαιούνται να γνωρίζουν.
3. Πολιτικό υποκείμενο: Συμμετέχει σε μια συλλογική οργάνωση που χρηματοδοτείται από το κράτος.

Συμπέρασμα

Τὰ Ἀλώα ἀποτελοῦν τὸ θρησκευτικὸ ἀντίβαρο στὴν πολιτικὴ κυριαρχία τῶν ἀνδρῶν. Ὅπως καὶ στὰ Ἀδώνια, ἡ πραγματικὴ δύναμη τῆς ἑορτῆς δὲν βρίσκεται μόνο στὸν μῦθο τῆς Δήμητρας, ἀλλὰ στὴν τελετουργικὴ ἀλληλεγγύη τῶν γυναικῶν, οἱ ὁποῖες «ἄνευ ἀνδρῶν» διασφάλιζαν τὴ συνέχεια τῆς ζωῆς καὶ τῆς πόλεως.

Βιβλιογραφικὲς Παραπομπές

1. Burkert, W. (1985). Greek Religion. Harvard University Press.
2. Brumfield, A. (1981). The Attic Festivals of Demeter and the Cult of the Generative Powers. Gieben.
3. Winkler, J. J. (1990). The Constraints of Desire: The Anthropology of Gender in Ancient Greece. Routledge.
4. Schol. in Lucianum, Dial. Meret. 7.4 (Πηγή για την περιγραφή των τελετουργιών).
5. Frazer, J. G. (1922). The Golden Bough: A Study in Comparative Religion. Macmillan.

Το άρθρο Αθηναϊκά Αλώα: Η Γιορτή των Γυναικών που Ήταν Απαγορευμένη στους Άνδρες! εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Τα Απατούρια ήταν μια από τις σημαντικότερες ετήσιες γιορτές της αρχαίας Ελλάδας, η οποία εορταζόταν σχεδόν σε όλες τις ιωνικές πόλεις, με επιφανέστερη την Αθήνα. Η γιορτή αυτή είχε βαθύτατο κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα, καθώς μέσω αυτής γινόταν η ένταξη των νέων μελών (παιδιών, εφήβων και νέων συζύγων) στις φρατρίες (συγγενικές ομάδες), επιβεβαιώνοντας έτσι την ιδιότητά τους ως πολιτών.

Ετυμολογία και Μυθολογία

Η λέξη Απατούρια προέρχεται ετυμολογικά από το αθροιστικό «α-» (που σημαίνει “ομού”, “μαζί”) και τη λέξη «πατήρ» (α-πάτορες > Απατούρια), υποδηλώνοντας τη γιορτή αυτών που έχουν κοινή καταγωγή και ανήκουν στην ίδια φρατρία.

Ωστόσο, οι αρχαίοι Έλληνες είχαν πλάσει έναν μύθο που συνέδεε το όνομα με την «απάτη». Σύμφωνα με την παράδοση, κατά τη διάρκεια ενός συνοριακού πολέμου μεταξύ Αθηναίων και Βοιωτών, ο Βοιωτός βασιλιάς Ξάνθος προκάλεσε σε μονομαχία τον Αθηναίο βασιλιά Θυμοίτη. Εκείνος αρνήθηκε, αλλά τη θέση του πήρε ο Μέλανθος. Κατά τη μονομαχία, ο Μέλανθος ξεγέλασε τον Ξάνθο φωνάζοντας ότι κάποιος τον βοηθάει κρυφά (μια εμφάνιση του θεού Διονύσου Μελαναιγίδη). Ο Ξάνθος γύρισε να κοιτάξει, και ο Μέλανθος βρήκε την ευκαιρία να τον σκοτώσει. Η γιορτή καθιερώθηκε, σύμφωνα με τον μύθο, για να τιμήσει αυτή την “απάτη”.

Οι Τρεις Ημέρες της Εορτής

Η γιορτή διαρκούσε τρεις ημέρες (συνήθως τον φθινοπωρινό μήνα Πυανεψιώνα, περίπου Οκτώβριο-Νοέμβριο), και κάθε ημέρα είχε το δικό της τελετουργικό:

1. Δορπία (Η Πρώτη Ημέρα)

Το βράδυ της πρώτης ημέρας, τα μέλη της κάθε φρατρίας συγκεντρώνονταν σε ένα κοινό δείπνο (δόρπον). Το δείπνο αυτό γινόταν συνήθως στο σπίτι του αρχηγού της φρατρίας (φρατρίαρχος). Ήταν μια βραδιά σύσφιγξης των σχέσεων και γιορτής μεταξύ των συγγενών.

2. Ανάρρυσις (Η Δεύτερη Ημέρα)

Η δεύτερη ημέρα ήταν αφιερωμένη στις θυσίες. Το όνομα προέρχεται από το ρήμα αναερύω (τραβώ το κεφάλι του θύματος προς τα πίσω/πάνω για να το θυσιάσω). Οι θυσίες προσφέρονταν στους προστάτες θεούς των φρατριών: τον Δία Φράτριο και την Αθηνά Φρατρία, ενώ τιμώνταν επίσης ο Ήφαιστος και ο Διόνυσος Μελαναιγίδης.

3. Κουρεώτις (Η Τρίτη Ημέρα)

Η πιο σημαντική ημέρα από κοινωνική άποψη. Το όνομά της προέρχεται από το «κείρω» (κόβω τα μαλλιά) ή από τους «κούρους» (νέους). Κατά την ημέρα αυτή λάμβαναν χώρα οι εξής εγγραφές:

• Τα νεογέννητα αγόρια (και κορίτσια): Παρουσιάζονταν από τους πατέρες τους για να εγγραφούν στα μητρώα της φρατρίας, με όρκο ότι είναι γνήσια τέκνα.
• Οι έφηβοι (Κούροι): Έκοβαν τα μαλλιά τους και τα αφιέρωναν στην Άρτεμη, σηματοδοτώντας το πέρασμά τους στην ενηλικίωση.
• Οι νέες σύζυγοι: Οι γυναίκες που είχαν παντρευτεί τη χρονιά που πέρασε (Γαμηλία), παρουσιάζονταν για να ενταχθούν στη φρατρία του συζύγου τους.

Η Σημασία των Απατουρίων μέσα από τα Αρχαία Κείμενα (Βιβλιογραφία)

Η σημασία των Απατουρίων επιβεβαιώνεται μέσα από πλήθος αρχαίων κειμένων. Παρακάτω παρατίθενται οι βασικές πρωτογενείς πηγές που αποτελούν τη βιβλιογραφία μας για τη γιορτή:

• Ηρόδοτος, Ιστορίαι (1.147.2): Ο Ηρόδοτος αναφέρει ξεκάθαρα ότι τα Απατούρια ήταν το απόλυτο κριτήριο για το ποιος θεωρείται γνήσιος Ίωνας. Γράφει χαρακτηριστικά: «Ίωνες είναι όσοι κατάγονται από την Αθήνα και γιορτάζουν τα Απατούρια» (εξαιρώντας μόνο τους Εφέσιους και τους Κολοφώνιους για λόγους τελετουργικού μιάσματος).
• Πλάτων, Τίμαιος (21b): Στον περίφημο διάλογο, ο Κριτίας διηγείται μια ιστορία που άκουσε όταν ήταν παιδί, ακριβώς κατά την τρίτη ημέρα των Απατουρίων (Κουρεώτιν). Μας δίνει την πληροφορία ότι εκείνη την ημέρα, τα παιδιά των φρατριών συμμετείχαν σε ποιητικούς αγώνες, απαγγέλλοντας συχνά ποιήματα του Σόλωνα.
• Ξενοφών, Ελληνικά (1.7.8): Σε ένα από τα πιο δραματικά γεγονότα της αθηναϊκής ιστορίας (στη δίκη των στρατηγών μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών), ο Θηραμένης εκμεταλλεύτηκε τη γιορτή των Απατουρίων. Έβαλε ανθρώπους ντυμένους στα μαύρα, με ξυρισμένα κεφάλια, να εμφανιστούν στην Εκκλησία του Δήμου κατά τη διάρκεια της γιορτής, υποκρινόμενοι τους συγγενείς των νεκρών ναυαγών, για να χειραγωγήσει το συναίσθημα του πλήθους και να καταδικάσει τους στρατηγούς.
• Αριστοφάνης, Αχαρνής και Ειρήνη (Σχόλια): Μέσα από τα αρχαία σχόλια στα έργα του Αριστοφάνη, αντλούμε τις περισσότερες πληροφορίες για την ετυμολογία (τον μύθο της απάτης με τον Μέλανθο) και τις ονομασίες των τριών ημερών της γιορτής (Δορπία, Ανάρρυσις, Κουρεώτις).
• Σουίδας (Λεξικό Σούδα): Το βυζαντινό λεξικό διασώζει πολλές αρχαίες παραδόσεις, εξηγώντας αναλυτικά το τελετουργικό και την ιεραρχία της ένταξης των νέων πολιτών (μειράκια) στα φρατρικά μητρώα.

Συμπέρασμα

Τα Απατούρια δεν ήταν απλώς μια θρησκευτική τελετή, αλλά ο πυρήνας της κοινωνικής και πολιτικής νομιμοποίησης στην Αρχαία Αθήνα. Χωρίς την εγγραφή στη φρατρία κατά τη διάρκεια αυτής της γιορτής, κανένας Αθηναίος δεν μπορούσε να αποδείξει την καταγωγή του και να ασκήσει τα πολιτικά του δικαιώματα.

Το άρθρο Τα Απατούρια: Η Εορτή των Φρατριών και της Πολιτειότητας στην Αρχαία Ελλάδα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Εδώ παρουσιάζεται η γιορτή των Αδωνίων και καταρρίπτονται οι παλιές θεωρίες που ήθελαν τον Άδωνι σύμβολο της γεωργίας (James Frazer) ή θεωρούσαν τη γιορτή μια αντίδραση στο θεσμό του γάμου, αποκλειστικά για πόρνες (Marcel Detienne). Ο συγγραφέας μας καλεί να δούμε τη γιορτή μέσα από τη σκοπιά των ίδιων των γυναικών.

ΤΑ ΑΔΩΝΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Κοινωνία καὶ Θρῆνος στὰ Ἀθηναϊκὰ Ἀδώνια

“τὸν Ἄδωνι ἄγομεν καὶ τὸν Ἄδωνιν κλάομεν” ΦΕΡΕΚΡΑΤΗΣ. BEKKER ΑΝΕΚΔ.ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ .345.29 [430 -410]

Στὴ κλασικὴ Ἀθήνα τὰ Ἀδώνια ἦταν μία ἑορτὴ στὴν ὁποία οἱ γυναῖκες θρηνοῦσαν τὸ θάνατο τοῦ Ἀδώνιδος, τοῦ νεαροῦ ἐραστοῦ τῆς Ἀφροδίτης. Γιὰ τὶς συμμετέχουσες σὲ αὐτὴ τὴν ἑορτὴ τὰ δύο σημαντικὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ Ἀδώνιδος ἦταν, ἡ σχέση του μὲ τὴν Ἀφροδίτη καὶ ὁ θάνατος του.

Στὴν Ἀθήνα ὁ Ἄδωνις δὲν συμβολίζει τὸν ἐτήσιο κύκλο τῆς ἀναβλάστησης ὅπως συμπεραίνει ὁ James Frazer.[1] Ἡ ἑρμηνεία τοῦ Frazer γιὰ τὸν Ἄδωνι ὡς ἕνας θεὸς νεκραναστημένος καὶ τὰ Ἀδώνια ὡς ἡ δραματικὴ ἀναπαράσταση τῆς Φθορᾶς καὶ τῆς Ἀναγέννησης τῶν φυτῶν καταστράφηκε πέρα γιὰ πέρα ἀπὸ τὸν Marcel Detienne [2] , ὁ ὁποῖος χρησιμοποιεῖ μιὰ δομιστικὴ προσέγγιση, τασσόμενος ὑπὲρ ἑνὸς Ἀδώνιδος ποὺ ἦταν ἐπιπόλαιος καὶ ἀντιπαραγωγικός.

― Σὲ ἀντίθεση τοῦ παράγοντος μὲ τὸν ὁποῖο ἡ ζωὴ κάθε χρόνο ἀναβίωνε, ὁ Ἄδωνις ἦταν ἡ ἀντίθεση μιᾶς πραγματικὰ ἀνθρώπινης καὶ γεωργικῆς γονιμότητος καὶ θὰ μποροῦσε νὰ βρεῖ πεδίο μόνο σὲ γυναῖκες ἀδιάφορες γιὰ τέτοια θέματα δηλαδὴ, μέτοικους, ἐταῖρες καὶ πόρνες [3] . Ὁ Jon Winkler ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ξεκίνησε μιὰ σοβαρὴ προσπάθεια διάλυσης τοῦ δομιστικοῦ ἀρχέτυπου τοῦ Detienne [4],ἀργότερα ἀκολούθησαν καὶ ἄλλοι.

Σχολιασμὸς καὶ Μυθολογικὸ Πλαίσιο

[1]. Ἀδώνις : Καταγωγὴ ἀπὸ τὴν Ἐγγὺς Ἀνατολὴ σύμφωνα μὲ τὸν Frazer. «Ὑπὸ τὰ ὀνόματα Ὄσιρις, Θαμμούζ, Ἄδωνις καὶ Ἄττις, οἱ ἄνθρωποι τῆς Αἰγύπτου καὶ τῆς Δυτικῆς Ἀσίας συμβόλιζαν τὴ φθορὰ καὶ τὴν ἀναγέννηση μὲ τὴν προσωποποίηση ἑνὸς Θεοῦ ποὺ ἐτησίως πέθαινε καὶ ἀνασταινόταν ἀπὸ τοὺς νεκροὺς».

[2]. Detienne. Ἡ κριτικὴ τοῦ Detienne στὸν Frazer εἶχε προβλεφθεῖ καὶ ἀπὸ ἄλλους.

[3]. Ὁ Detienne προσπαθεῖ νὰ ἐξηγήσει τὰ Ἀθηναϊκὰ Ἀδώνια ὡς πρὸς τὴ βάση ἑνὸς συγκεκριμένου μύθου τῆς καταγωγῆς τοῦ Ἀδώνιδος. Αὐτός ο μύθος καταγράφεται ἀπὸ τὸν Ὀβίδιο (μετὰ Ν.10), στὸν ὁποῖο ὁ Ἄδωνις ἔχει συλληφθεῖ ἀπὸ τὴν αἰμομικτικὴ ἕνωση τῆς Μύρρας, ἡ ὁποία σαγήνεψε τὸν πατέρα της, τὸν Κινύρα. Στὴ συνέχεια ὁ Ἄδωνις γεννιέται, ἀφοῦ ἡ μητέρα του ἔχει μεταμορφωθεῖ σὲ ἕνα δέντρο Μύρρας. Ἔτσι ἐξηγεῖται καὶ ἡ στενὴ σχέση τοῦ Ἀδώνιδος μὲ τὰ μπαχάρια (μύρο) καὶ τὴν σαγηνευτικὴ ἀποπλάνηση. Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα τὰ πάντα εἶναι εὐνόητα . Τὰ μπαχάρια (θυμίαμα, ἀρώματα) ,τὸ δίκοπο μαχαίρι. Ὅλα χρησιμοποιοῦνται καταλλήλως γιὰ τὴ θυσία στοὺς θεούς. Ἀλλὰ ἐπίσης χρησιμεύουν καὶ ὡς ἀφροδισιακὰ – ὡς διαμεσολαβητὲς στὴν ἐρωτικὴ-ἀποπλάνηση. Σέ δεύτερο ρόλο ἀποτελοῦν τὴν ἀπειλὴ γιὰ τὸ γάμο, ὁ σκοπὸς τοῦ ὁποίου δὲν εἶναι ἡ εὐχαρίστηση, ἀλλὰ ἡ παραγωγὴ τῶν νόμιμων παιδιῶν ποὺ θὰ συνεχίσουν τὴν οικογενειακὴ ρανίδα ἀρρένων. Ὁ Ἄδωνης εἶναι ὁ ἀκαταμάχητος ἀλλὰ ταυτόχρονα καὶ ὁ ἄκαρπος γόης ποὺ σαγηνεύει τὶς θεές, εἶναι ἡ ἀντίθεση τοῦ γάμου καὶ τῆς γόνιμης σεξουαλικὴς ἕνωσης.

Ἡ Κοινωνικὴ Διάσταση καὶ ἡ Κριτικὴ τοῦ Winkler

[4]. Winkler 188-209 μὲ τὶς σημειώσεις του.Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ πραγματολογικὰ λάθη στὴ διατριβὴ τοῦ Detienne [5] , ὁ Winkler βρῆκε πραγματικὰ ἀκατανόητο τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ Ἀθηναῖες θὰ ἑόρταζαν τὴν περιθωριοποίησή τους σὲ μία θρησκευτικὴ γιορτή. Σίγουρα, ὁ Winkler θεώρησε ὅτι οἱ γυναῖκες πρέπει νὰ εἶχαν ἀναγνωρίσει τὸν ἀνώτερο κοινωνικὸ ρόλο τους , ποὺ περιελαμβάνε τὶς βασικὲς δραστηριότητες ποὺ συνδέονταν μὲ τὴ γέννηση καὶ τὴν ἀνατροφὴ τῶν παιδιῶν καὶ τὴ φροντίδα τῶν νεκρῶν , καὶ ἔτσι ἑόρταζαν τὰ Ἀδώνια, κρυφοχαμογελώντας στὸν ἐφήμερο σεξουαλικὸ ρόλο τοῦ Ἀδώνιδος καὶ ὅλων τῶν ἀνδρῶν [6] .

Εἴτε κάποιος συμφωνεῖ μὲ τὴν ἑρμηνεία τοῦ Winkler, εἴτε ὄχι, ἡ ἑστίασή του γιὰ τοὺς συμμετέχοντες, τὶς γυναῖκες τῆς Ἀθήνας (πολιτῶν καὶ μὴ πολιτῶν), εἶναι σίγουρα ὁ πιὸ ὑγιὴς τρόπος γιὰ νὰ προσεγγίσει κάποιος καὶ νὰ ἐξηγήσει αὐτὴ τὴν ἑορτή. Πολὺ συχνὰ οἱ σύγχρονοι σχολιαστὲς ἀγνοοῦν τὶς συμμετέχουσες καὶ ἐπικεντρώνονται στὸ θεὸ / ἥρωα / θνητὸ / Ἄδωνι. Τὸ ἀποτέλεσμα πάντα ἦταν μία ἀνδροκεντρικὴ καὶ μυθοκεντρικὴ θέασις [7] . Ἀκόμα καὶ ὁ Winkler, ὁ ὁποῖος ἐπικρίνει δικαίως τὸ «ἀνδροποιημένο ὅραμα», τοῦ Detienne, πὰρ ‘ὅλα αὐτὰ, παραδέχεται καὶ ὁ ἴδιος (ὅπως καὶ ὁ Detienne) ὅτι «ἐξακολουθοῦν νὰ εἶναι ὑπερβολικὰ ἀπασχολημένες μὲ φαλλικὰ θέματα ποὺ παρουσιάζουν ἐνδιαφέρον γιὰ τοὺς ἄνδρες» [8] .

Κανένα ἀπὸ αὐτὰ δὲν εἶναι ἰδιαίτερα χρήσιμο γιὰ νὰ προσεγγίσει τὰ Ἀδώνια μέσα ἀπὸ τὸ μύθο, δηλαδὴ νὰ ὑποθέσουμε ὅτι οἱ ἐνέργειες τῶν γυναικῶν στὰ Ἀδώνια ἦταν μία ἀναπαράσταση ἑνὸς (ἢ περισσοτέρων) μυθικῶν μορφῶν τῆς ζωῆς τοῦ Ἀδώνιδος. Μία τέτοια ὑπόθεση σὰν αὐτὴ βασίζεται στὴν ἐσφαλμένη ἀντίληψη ὅτι ὁ μύθος καὶ ἡ τελετουργία συνάδουν πάντα [9] . Δὲν ξέρουμε ποιὸς ἀπὸ τοὺς διάφορους μύθους τοῦ Ἀδώνιδος ἦταν γνωστὸς στὶς Ἀθηναῖες [10].

2. Η Έλλειψη Επίσημης Λατρείας και η Προέλευση

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Μαθαίνουμε ότι δεν υπήρχε επίσημος ναός, άγαλμα ή ιερέας του Άδωνι στην Αθήνα. Η λατρεία του ήταν απολύτως εξαρτημένη από την Αφροδίτη. Πιθανότατα η γιορτή ήρθε στην Αθήνα από την Κύπρο ή τη Λέσβο, φέρνοντας το έθιμο του πένθους.

Ἡ Συμμετοχὴ τῶν Γυναικῶν καὶ οἱ Κοινωνικὲς Ἀντιθέσεις

**[5].**Γιὰ παράδειγμα , ὁ Detienne ἐπέμενε ὅτι τὰ Ἀδώνια ἑορτάζονταν μόνο ἀπὸ τὶς ἐταίρες καὶ τὶς πόρνες, ἀλλὰ ὑπάρχει καθαρὴ ἀπόδειξη ὅτι ἐπίσης καὶ οἱ πολίτες γυναῖκες συμμετεῖχαν, ὅπως στὴ «Λυσιστράτη» τοῦ Ἀριστοφάνους καὶ στὴ «Σαμία» τοῦ Μενάνδρου (Βλέπε παρακάτω στὸ ἄρθρο). Αὐτὴ ἡ ἐρμηνεία εἶναι τὸ κεντρικὸ στοιχεῖο στὴ Διατριβὴ τοῦ Detienne, δηλαδὴ, ἡ ἀντίθεση ἀνάμεσα στὶς καλὲς καὶ παραγωγικὲς πολίτες συζύγους μὲ τὶς ἐπίσημες ἐγκεκριμένες ἑορτὲς τῆς Δήμητρος (εἰδικὰ τὰ Θεσμοφόρια) καὶ οἱ σύμμικτες καὶ ἀντιπαραγωγικὲς γυναῖκες μὲ τὰ μὴ ἐγκεκριμένα Ἀδώνια.

[6]. Ἡ ἑρμηνεία ἀρχαίων γυναικείων τελετῶν τῆς γονιμότητας (Θεσμοφόρια) ἀπὸ ἄποψης καλῆς ἄρσενικῆς γονιμότητας , σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν κακὴ θηλυκὴ σεξουαλικότητα (τὰ Ἀδώνια) εἶναι σίγουρα ἕνας πατριαρχικὸς σφετερισμός (Winkler 199).

Σύγχρονες Ἑρμηνεῖες: Ἀνδροκεντρισμὸς καὶ Μῦθος

[7] Ἀνδροκεντρική: Baudy, στοῦ ὁποίου τὴν ἑρμηνεία τὰ Ἀδώνια γίνονται μία ἱεροτελεστία μετάβασης γιὰ τοὺς νέους ἄνδρες στὸ σῶμα τῶν πολιτῶν. Μυθοκεντρική: Segal, ἡ προσέγγιση τοῦ ὁποίου εἶναι ἐντελῶς ἀνιστόρητη. Ὅλες οἱ ἐκδοχὲς τῶν μύθων τοῦ Ἀδώνιδος συνδυάζονται καὶ ἀφοροῦν «τὴν πόλις»-καμία εἰδικὴ πόλις δὲν κατονομάζεται. Ὁ Ἄδωνις, τοῦ Γιουνγκ, γίνεται ἕνα ἀέναο παιδὶ ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἀναλάβει τὸν ἐνήλικο ρόλο του στὴ «πόλις». Καὶ στὶς δύο αὐτὲς ἑρμηνεῖες οἱ ἑορτάζουσες γυναῖκες στὰ Ἀδώνια ἀγνοοῦνται παντελῶς. Θὰ πρέπει νὰ ὑποθέσουμε ὅτι γιόρταζαν εἴτε μιὰ ἀρσενικὴ παιδεραστικὴ μύηση (Baudy) ἢ ἕνα ἀρνητικὸ ἀρσενικὸ πρότυπο πολίτη (Segal). Ὁ Ribichim (13-20) προσθέτει μία ἐθνικὴ ὄψη στὴν ἀνδροκεντρικὴ προσέγγιση. Ὁ Ἄδωνις ἦταν τὸ θηλυπρεπὲς άρχέτυπο τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς τὸ ὁποῖο οἱ Ἀθηναῖοι ἄνδρες τὸ περιφρόνησαν σκόπιμα, ἐπιβεβαιώνοντας τὸν δικὸ τους ἀνδρισμὸ ἀποφεύγοντας τὶς ἑορταστικὲς ἐκδηλώσεις αὐτῆς τῆς ἀνατολίτικης εἰσαγωγῆς. [8] . Winkler 206

[9] . Ἡ θεωρία αὐτὴ ἀμφισβητήθηκε μὲ ἐπιτυχία ἀπὸ τὸν CS Kirk πρὶν ἀπὸ εἴκοσι χρόνια. Ἂν καὶ ὁ Kirk συμφώνησε ὅτι μπορεῖ νὰ ὑπῆρξαν πολὺ λίγοι μύθοι ποὺ εἶχαν προκαλέσει τελετουργίες.

Οἱ Μῦθοι τῆς Καταγωγῆς καὶ ἡ Ἀθηναϊκὴ Πραγματικότητα

[10] Οἱ κυριότερες καταγραφὲς ἀπὸ τοὺς μύθους τοῦ Ἀδώνιδος εἶναι ἀρκετὰ μεταγενέστερες. Τὶς βρίσκουμε στὸν Ἀπολλόδωρο, Βιβλιοθήκη 3.14.3-6 καὶ στὸν Ὀβίδιο, Μεταμορφώσεις 10, 298 – 559. Σύμφωνα μὲ τὸν Ἀπολλόδωρο, ὑπῆρχαν τρεῖς διαφορετικὲς παραδοσιακὲς ἐκδοχές : Ὁ Ἄδωνις ἦταν γιὸς τοῦ Θείαντος, βασιλέως τῆς Ἀσσυρίας, τὸ ἀποτέλεσμα μίας αἰμομικτικῆς σχέσης μὲ τὴν κόρη του (πηγὴ εἶναι ὁ Πανύασις, ποιητὴς τῆς Ἁλικαρνασσοῦ τὸν -5ο αἰώνα), ἤ (ἀναφέροντας τὸν Ἡσίοδο ὡς πηγὴ) ἦταν ὁ γιὸς τοῦ Φοίνικος καὶ τῆς Ἀλφεσίβοιας, καὶ τὸν τοποθετεῖ στὴ Φοινίκη– ποὺ σύμφωνα μὲ τὴ παράδοση, καθιστὰ τὸν Φοίνικα γενάρχη τοῦ λαοῦ ποὺ ὀνομάζονται Φοίνικες, ἢ ἦταν ὁ γιὸς τοῦ Κινύρα, βασιλέως τῆς Κύπρου (ἐπίσης ἀπὸ αἰμομικτική σχέση, σύμφωνα μὲ τὴν Ὀβίδιο).Εἶναι πιθανὸν οἱ Ἀθηναίες νὰ γνώριζαν μόνο τὸν Ἀδωνι ποὺ σχετιζόταν μὲ τὴν Ἀφροδίτη καὶ τὸν πρόωρο θάνατό του.

Εἶναι ἀναγκαῖο νὰ ἐπανατονίσουμε ὅτι στὴν Ἀθήνα , οἱ ἑορτασμοὶ τῶν Ἀδωνίων εἶναι ἡ μοναδικὴ ἀπόδειξη τῆς λατρείας τοῦ Ἀδώνιδος. Δὲν ἔχει βρεθεῖ οὔτε ναὸς (οὔτε καν ἕνας κοινὸς μὲ τὴν Ἀφροδίτη), δὲν ἔχει βρεθεῖ λατρευτικὸ ἄγαλμα, οὔτε ὄνομα ἱερέα, οὔτε ἕνα ἀναθηματικὸ ἄγαλμα [11].

Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ μυθικὸς Ἄδωνις ἦταν ἕνα δημοφιλὲς θέμα γιὰ τοὺς μέσους κωμωδοὺς ποιητὲς [12] καὶ τοὺς ἀγγειογράφους [13] δὲν μᾶς λέει τίποτα συγκεκριμένο γιὰ τὴ λατρεία, καὶ τίποτα ἐπίσης γιὰ τὴ σημασία τῶν Ἀδωνίων σὲ σχέση μὲ τὶς συμμετέχουσες, τὶς γυναῖκες.

Ἄδωνις, Ἀφροδίτη καὶ Βένδις

Στὴν λατρεία (καὶ τὸ μύθο) ὁ Ἄδωνις δὲν εἶχε καμία ξεχωριστὴ τπροσωπικότητα ἀπὸ τὴν Ἀφροδίτη. Ἡ Ἀφροδίτη ἦταν πάντα μαζί του μέσα στὴ λατρεία. Ὁ Ἄδωνις ἦταν ὁ νεαρὸς ἐραστή της, ὁ ὁποῖος πέθανε καὶ θρηνήθηκε. Στὴν Ἀθήνα ὁ Ἄδωνις καταλαμβάνει μία θέση ἀνάλογη μὲ ἐκείνη τοῦ Δηλόπτη, τὸ σύντροφο τῆς θεᾶς Βένδιδος. Ἡ θρακικὴ θεὰ εἰσήχθη στὴν Ἀθήνα τὸ -430 [14] .Ὁ Θρακικὸς ἥρωας Δηλόπτης, συνδέθηκε μὲ τὴν Βένδιδα στὴν Ἀθήνα (ὅπως ἦταν καὶ στὴ Θράκη) καὶ τιμοῦνταν ἀπὸ τοὺς Ὀργεῶνες οἱ ὁποίοι ἦταν ἀφιερωμένοι στὴν λατρεία της :

― καὶ οἱ ὀργεῶνες φαίνωνται χάριτας ἀξίας ἀποδιδόν- τες τοῖς ἀεὶ φιλοτιμουμένοις, ἀγαθεῖ τύχει δεδόχθαι τοῖς ὀργε- ῶσιν ἐπαινέσαι Στέφανον τῆς τε πρὸς τὴν Βένδιν καὶ τὸν Δηλόπτην καὶ τοὺς ἄλλους θεοὺς IG 112 1324. ΑΤΤΙΚΗ

Μαρτυρίες καὶ Ἀρχαιολογικὰ Εὑρήματα

[11] Cook 78: «Δὲν ξέρουμε τίποτα γιὰ τὰ λατρευτικὰ τοῦ Ἀδώνιδος καὶ πολὺ λιγότερο γιὰ ὀτιδήποτε σχετίζεται μὲ τὴ λατρεία ποὺ φέρει αὐτὸ τὸ ὄνομα».

[12] Τουλάχιστον πέντε κωμικοὶ ποιητὲς ἔγραψαν θεατρικὰ ἔργα μὲ τίτλο Ἄδωνις: Νικοφών, Πλάτων, Ἄραρος, Ἀντιφάνης καὶ Φιλίσκος. Ἀποσπάσματα ἀπὸ ἄλλες τρεῖς κωμωδίες περιλαμβάνουν ἀναφορὲς τὸν Ἄδωνι, – ἐκεῖνες τοῦ Εὐβούλου, Ἀμφία καὶ τοῦ Ἀναξίλα [13] Οἱ ἀγγειογραφίες γιὰ τὰ Ἀδώνια εἶναι προβληματικές. Ὁ F. Hauser, γράφοντας τὸ 1909, ἦταν ὁ πρωτοπόρος, ὁ πρῶτος ποὺ εἶχε κάνει ἕναν ολοκληρωμένο κατάλογο μὲ ἀθηναϊκὰ ἀγγεῖα ἀπὸ τὸν πέμπτο καὶ τέταρτο αἰώνα ποὺ πίστευε ὅτι σχετίζονταν μὲ κάποιο τρόπο μὲ τὰ Ἀδώνια. Σαράντα χρόνια ἀργότερα περίπου, ὁ Henry Metzger ἀμφισβήτησε τὶς ἑρμηνεῖες τοῦ Hauser γιὰ τὰ ἀγγεῖα τοῦ πέμπτου αἰώνος. Ἀκολούθησε ὁ Wahib Atallah τὸ 1966, ὁ ὁποῖος ἐξέτασε τὶς ἐργασίες τῶν δύο ἐπιστημόνων, καὶ ἀπέρριψε τὶς ἀμφιβολίες τοῦ Metzger, ἀποδέχθηκε πλήρως τὰ συμπεράσματα τοῦ Hauser. Πιὸ πρόσφατα (1981), ἡ Brigitte servals Soyez ἐρεύνησε ὅλες τὶς πληροφορίες ξανὰ καὶ παρουσίασε τὸν δικὸ της κατάλογο. Ἐν τῷ μεταξύ, ἀρκετοὶ συγγραφεῖς, κυρίως οἱ Nicole Weill, Erika Simon καὶ GMA Richter ἔχουν προσθέσει νέα εὐρήματα καὶ ἑρμηνεῖες ἀπὸ τὰ παλαιὰ στοιχεῖα. Πιὸ πρόσφατα,, τὸ (1984), ὁ Charles Edwards θὰ ἀπορρίψει ἀπὸ τὸν κατάλογο τῶν Ἀδωνίων ὅλα τὰ ἀγγεῖα ἐκτὸς ἀπὸ δύο τοῦ τέταρτου αἰώνος.

Ἡ Εἰσαγωγὴ καὶ ἡ Προέλευση τῆς Ἑορτῆς

[14] Γιὰ τὴν θεὰ Βένδις στὴν Ἀθήνα βλέπε Simms 1988. 59-76 Σὲ μιὰ παρόμοια μορφὴ λατρείας συνδέθηκε καὶ ὁ Ἄδωνις μὲ τὴν Ἀφροδίτη. Ὅπως ὁ Δηλόπτης ἔτσι καὶ ὁ Ἄδωνις δὲν εἶχε λατρευτικὴ ἀνεξαρτησία.

Δὲν ξέρουμε πότε τὰ Ἀδώνια ἑορτάστηκαν γιὰ πρώτη φορὰ στὴν Ἀθήνα [15] . Ἡ ἡμερομηνία ποὺ προτάθηκε ἦταν γύρω στὰ μέσα τοῦ -5ου αἰῶνος, τὸ στοιχεῖο αὐτὸ βασίζεται σὲ ἕνα θραῦσμα ἀγγείου ποὺ ἀπεικονίζει μία σκηνὴ μὲ γυναῖκες ποὺ λαμβάνουν μέρος στὰ Ἀδώνια[16] . Αὐτὴ ἡ ἑρμηνεία ἀμφισβητήθηκε [17] , ἡ ἡμερομηνία αὐτὴ ὡστόσο μπορεῖ νὰ εἶναι ἀκριβῆς, ὅπου τὰ πρῶτα μὴ ἀμφισβητούμενα στοιχεῖα ἀποτελοῦνται ἀπὸ κάποιες ἀνέμελες παρατηρήσεις, σχετικὰ μὲ τὰ Ἀδώνια, μέσα στὰ ἔργα τοῦ Κρατίνου καὶ τοῦ Ἀριστοφάνους (χρονολογοῦνται τὸ -420) [18] .

Ὡς ἐκ τούτου, σὲ αὐτὴ τὴν ἐποχὴ, τὸ ἀθηναϊκὸ κοινὸ ἦταν ἀρκετὰ ἐξοικειωμένο μὲ τὴν ἑορτὴ ὥστε νὰ ἀναγνωρίζει τὶς ἀναφορές τῶν ποιητῶν. Εἶναι πιθανὸ ὅτι τὰ Ἀδώνια ἑορτάζονταν πολὺ πιὸ νωρίτερα στὴν Ἀθήνα. Σὲ ὅτι ἀφορᾶ τὴν προέλευση, δὲν ὑπάρχει καμία ἀμφιβολία ὅτι ἡ Κύπρος, ἢ καὶ ἡ Λέσβος εἶναι οἱ πιὸ πιθανοὶ μεταγωγεῖς τῆς ἑορτῆς [19].

Γνωρίζουμε ἀπὸ ἕνα κομμάτι τῆς Σαπφοῦς ὅτι οἱ γυναῖκες θρηνοῦσαν τὸν θάνατο τοῦ Ἀδώνιδος στὴ Λέσβο, στὶς ἀρχὲς τοῦ ἕκτου αἰῶνος : ― ὦ τὸν Ἄδωνιν καὶ τραγουδᾶ : ― Κατθνάσκει Κυθέρἠ, ἄβρος Ἄδωνις, τί κε θεῖμεν, Καττύπτεσθε κόραι καὶ κατερείκεσθε χίτωνας [Ὁ χαριτωμένος Ἄδωνις πεθαίνει, Κυθερὴ (Ἀφροδίτη) τί θὰ κάνουμε; Χτυπᾶτε στὰ στήθια σας, κορίτσια καὶ σκίστε τοὺς χιτώνες σας.] ΣΑΠΦΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 168, 141 [20] Ἐδῶ βλέπουμε ἤδη τὰ βασικὰ συστατικά ἀπὸ τὰ Ἀθηναϊκὰ Ἀδώνια : Τὴν σχέση τοῦ Ἀδώνιδος μὲ τὴν Ἀφροδίτη, τὸν θάνατό του, καὶ τὸ πένθος ἀπὸ τὶς γυναῖκες.

Ἱστορικὲς καὶ Γεωγραφικὲς Μαρτυρίες

[15] Ὑπάρχει μιὰ πολὺ ισχνὴ ἀπόδειξη γιὰ τὸν Ἄδωνι καὶ τὰ Ἀδώνια κάπου ἀλλοῦ στὴν ἑλληνικὴ ἐνδοχώρα. Ἡ Πραξίλλα τῆς Σικυώνης (-450) ἀναφέρει τὸν Ἄδωνι σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ ποιήματα της (707 PMG).Ὁ Παυσανίας (150) ἀναφέρει ἕνα κτήριο στὸ Ἄργος ὅπου οἱ γυναῖκες θρηνοῦν γιὰ τὸν Ἄδωνι στὴν δικὴ του ἡμέρα [2.20.5] καὶ στὰ Ἀλεξανδρινὰ Ἀδώνια τραγουδοῦν ὅταν ἑορτάζονταν τὸν -3ο αἰώνα ὅπως περιγράφει ὁ Θεόκριτος (15), καὶ ἦταν Ἀργείας καταγωγῆς.

[16] Αὐτὸ τὸ θραῦσμα συζητήθηκε ἀπὸ τὸν Weill, ὁ ὁποῖος τὸ ἀνάθεσε στὸ κατάλογο γιὰ τὰ Ἀδώνια λόγω τῆς παρουσίας μίας σκάλας ποὺ παρέχει πρόσβαση στὴν ὀροφή, τὴν ἰδανικὴ τοποθεσία γιὰ τὴν διεξαγωγὴ τῆς ἑορτῆς.

[17] Βλέπε Edwards, ὁ ὁποῖος ἀπορρίπτει τὸν συμβολισμὸ τῆς παρουσίας τῆς σκάλας στὸ ἀγγεῖο καὶ πιστεύει ὅτι δὲν σχετίζεται μὲ τὰ Ἀδώνια.

[18] “Κρατίνος fr 17 PCG:.” Ὁ ἄνθρωπος, ποὺ δὲν δίνει μία χορωδία στὸν Σοφοκλῆ, ὅταν τὸ ζήτησε, ἀλλὰ (ἔδωσε μία) στὸ γιὸ τοῦ Κλεόμαχου (δηλαδὴ τὸν Γνήσιππο), τοὺς ὁποίους δὲν θὰ σκεφτόμουν ὄτι ἀξίζουν γιὰ νὰ παράγουν γιὰ μένα, οὔτε ἀκόμα καὶ γιὰ τὸ Ἀδώνια. Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη (στ. 418-20):. καὶ θὰ γιορτάσουμε τὰ μεγάλα Παναθήναια γιὰ σᾶς, καὶ ὅλα τὶς ἄλλες τελετὲς τῶν θεῶν, τὰ Μυστήρια, τὰ Διπολίεια καὶ τὰ Ἀδώνια, (ὅλα) γιὰ τὸν Ἑρμῆ.

[19] Στὸν -5ο αἰῶνα οἱ ἑλληνικὲς ἐμπορικὲς ἐπαφὲς μὲ τὴν Κύπρο ἤδη εἶχαν μιὰ μεγάλη ἱστορία. Ἡ Ἀθήνα ωστόσο εἶχε στενοὺς δεσμοὺς μὲ τὴν Λέσβο, συγκεκριμένα μετὰ τὴ Δήλια συμμαχία. Ἴσως ἦταν στὴ Λέσβο ποὺ ὁ Ἄδωνις ἑλληνοποιήθηκε καὶ προωθήθηκε πρὸς τὴν ἑλληνικὴ ἐνδοχώρα. Οἱ πρῶτες παραστάσεις του σὲ ἀθηναϊκὰ ἀγγεῖα τὸν παρουσιάζουν ὡς ἕνα ἑλληνικὸ μυθολογικὸ πρόσωπο. Γιὰ μία συζήτηση πάνω στὴ καταγωγὴ τοῦ Ἄδωνι βλέπε Reed 317-21 καὶ Burkert (1979) 105-111.

[20] Αὺτὸ πιθανὼς ἦταν μέρος ἀπὸ κἀποιο θρῆνο καὶ ἐρμηνευόταν ἀντιφωνικὰ σὰν διάλογος μεταξὺ τῆς Ἀφροδίτης καὶ τῶν Νυμφῶν (Ἀλεξίου 55).

3. Μια Γιορτή Περιθωριακή και Ανεπίσημη

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Τα Αδώνια δεν υποστηρίζονταν από το κράτος. Ήταν μια “ανωμαλία” στον χώρο της θρησκείας, καθώς γιορτάζονταν ανεπίσημα και ιδιωτικά από γυναίκες, δίχως τη χρηματοδότηση ή την έγκριση των ανδρών (σε αντίθεση με τις μεγάλες κρατικές γιορτές όπως τα Θεσμοφόρια).

Ἡ Ἀνωμαλία τῶν Ἀδωνίων στὴν Ἀθηναϊκὴ Πολιτεία

Τὰ Ἀδώνια δὲν ἔγιναν ποτὲ ἀποδεκτὰ ὡς ἐπίσημη ἑορτὴ στὴ πόλη-κράτος τῶν Ἀθηνῶν. Ποτὲ δὲν χρηματοδοτήθηκαν ἢ ἐπιμελήθηκαν ἀπὸ τὸ κράτος [21]. Ἦταν, στὴν πραγματικότητα, μία ἀνωμαλία, διότι μέχρι τὸ τέλος τοῦ πέμπτου αἰώνα οἱ ξένες θρησκευτικὲς εἰσαγωγὲς μειώθηκαν σὲ μία ἀπὸ τὶς δύο κατηγορίες [22] .

Ἦταν, εἴτε ἐπίσημες λατρεῖες, παράδειγμα ἡ λατρεία τῆς Βένδειας, ἢ ἦταν ἰδιωτικὲς ξένες λατρεῖες τὰ μέλη τῆς ὁποίας / τῶν συμμετεχόντων δηλαδὴ, ἦταν σχεδὸν ἀποκλειστικὰ μὴ-πολίτες π.χ. ἡ αἰγυπτιακὴ θεὰ Ἴσιδα [23] . Τὰ Ἀδώνια δὲν ἦταν οὔτε μία ἐπίσημη ἑορτὴ τῆς πολιτείας οὔτε μία ἑορτὴ κάποιας ξένης ἰδιωτικῆς λατρείας [24] .

Ἑορτάζονταν ἀπὸ ἀνάμεικτες ὁμάδες τῶν γυναικῶν (πολίτες καὶ μὴ πολίτες, τίς φίλες, τὶς συγγενεῖς, τὶς γειτόνισες), οἱ ὁποίες συγκεντρώνονταν σὲ ἰδιωτικὲς κατοικίες, ξεχωριστὰ ἀπὸ τοὺς ἄνδρες, ἀλλὰ ὄχι ἀπαρατήρητες ἢ ἀνήκουστες ἀπὸ αὐτούς.

Σὲ σύγκριση μὲ τὶς ἄλλες ἑορτὲς τῶν γυναικῶν, τὰ Ἀδώνια, ἦταν μία ἀνωμαλία. Τὰ Θεσμοφόρια, γιὰ παράδειγμα, ἦταν μία κρατικὴ, ἐπιχορηγούμενη, ἐπιμελημένη ἑορτὴ καὶ πραγματοποιοῦνταν σὲ εἰδικὰ διαμορφωμένο χῶρο. Ὁ ρόλος τῆς γυναίκας σὲ αὐτὴ τὴν ἑορτὴ ἑξαρτιόταν ἀπὸ τὸν πλοῦτο καὶ τὸ κύρος τοῦ ἀνδρὸς της [25].

Ὑποσημειώσεις καὶ Τεκμηρίωση

[21] Ἕνα σχόλιο στὴ Λυσιστράτη 389 μᾶς μαρτυρεῖ ὅτι τὰ Ἀδώνια : ― οὐ δημοτελεῖς οὐδὲ τεταγμένους.

[22] Γιὰ συζήτηση περὶ τῶν θρησκευτικῶν εἰσαγωγῶν στὴν Ἀθήνα κατὰ τὴν Κλασικὴ περίοδο δεῖτε Parker (1996) 152-98 Garland (1992) Καὶ Simms (1985) 274- 86.

[23] Οἱ Αἰγύπτιοι ἔμποροι καθιέρωσαν τὴν λατρεία τῆς Ἴσιδος στὸ Πειραιᾶ τὸ -330 IG II2 337: ― θεοί. ἐπὶ Νικοκράτους ἄρχοντος ἐπὶ τῆς Αἰγεῖδος πρώτης πρυτανείας· τῶν προέδρων ἐπεψήφιζεν Θεόφιλος Φηγούσιος· ἔδοξεν τῆι βουλεῖ· Ἀντίδοτος Ἀπολλοδώρου Συπαλήττιος εἶπεν· περὶ ὧν λέγουσιν οἱ Κιτιεῖς περὶ τῆς ἱδρύσειως τῆι Ἀφροδίτηι τοῦ ἱεροῦ… καθάπερ καὶ οἱ Αἰγύπτιοι τὸ τῆς Ἴσιδος ἱερὸν ἵδρυνται. (IG II2 337) Βλέπε Simms 1989 216-21.

Τέτοιες ξένες λατρείες δὲν χρηματοδοτοῦνταν ἀπὸ τὴν πολιτεία. Οἱ ξένοι παρόλα αὐτὰ χρειάζονταν εἰδικὴ ἄδεια ἀπὸ τὴν πολιτεία τῶν Ἀθηναίων γιὰ νὰ ἀγοράσουν γῆ γιὰ τὸ ἱερό τους.(ἢ χορήγηση ἔγκτησις).

[24] Στὰ τέλη τοῦ τέταρτου αἰώνα (-) δύο ὀργανώσεις τῶν μετοίκων καὶ ξένων ἀφιερώθηκαν στὴ λατρεία τῆς Ἀφροδίτης καὶ τὴν ἐγκατέστησαν στὸ Πειραιά IG II2 1261 (μὲ ἡμερομηνία -302 -300, ἡ ἐθνικότητα δὲν προσδιορίζεται) καὶ IG II2 1290 (μὲ ἡμερομηνία στὰ μέσα τοῦ -3ου αἰώνα, τῶν Σαλαμινίων τῆς Κύπρου). Καὶ στὰ δύο αὐτὰ διατάγματα ὁ ἐπιμελητὴς ἐπαινεῖται γιὰ τὴν ἐκτέλεση του στὰ Ἀδώνια. Στὸ πρῶτο, τὸ εἰδικὸ καθῆκον του ἦταν νὰ στέλνει στὴν μπροστινὴ σειρὰ τὴν πομπὴ τῶν Ἀδωνίων σύμφωνα μὲ τὴν προγονικὴ συνήθεια. Ἐδῶ τὰ Ἀδώνια εἶναι μία δραστηριότητά των μὴ-πολιτῶν (ἄνδρες καὶ γυναῖκες) μέσα σὲ μία ἰδιωτικὴ λατρεία ποὺ πραγματοποιεῖται σύμφωνα μὲ τὸ μητρικὸ ἔθιμο.

[25] Ἰσαῖος 3.80.― καὶ ἔν τε τῷ δήμῳ κεκτημένος τὸν τριτάλαντον οἶκον, εἰ ἦν γεγαμηκώς, ἠναγκάζετο ἂν ὑπὲρ τῆς γαμετῆς γυναικὸς καὶ θεσμοφόρια ἑστιᾶν τὰς γυναῖκας, καὶ τἆλλα ὅσα προσῆκε λῃτουργεῖν ἐν τῷ δήμῳ ὑπὲρ τῆς γυναικὸς ἀπό γε οὐσίας τηλικαύτης. οὐ τοίνυν φανεῖται οὐδὲν τούτων γεγενημένον οὐδεπώποτε.

Ἐπιπλέον, ἐθεωρεῖτο καὶ ἀπὸ τοὺς ἄνδρες (οἱ ὁποίοι τὰ χρηματοδοτοῦσαν), καὶ ἀπὸ τὶς γυναῖκες (ποὺ συμμετεῖχαν σὲ αὐτὸ), ὅτι ἡ ἑορτὴ ὠφελοῦσε τὴν κοινότητα (τὰ Θεσμοφόρια). Δὲν ὑπάρχουν ἐνδείξεις ὅτι κάποια ἀπὸ αὐτὰ τὰ πράγματα συνέβαιναν ἤ ἦταν πραγματικότητα γιὰ τὰ Ἀδώνια.

4. Η Θορυβώδης Φύση των Αδωνίων στις Ταράτσες

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Η γιορτή ήταν φασαριόζικη και εκτυλισσόταν κυρίως στις ταράτσες των σπιτιών. Οι γυναίκες χόρευαν, έπιναν και θρηνούσαν έντονα. Μάλιστα, δημιουργούσαν τόση φασαρία που, όπως βλέπουμε σε κωμωδίες του Αριστοφάνη και του Μένανδρου, ενοχλούσαν τις σοβαρές συζητήσεις των ανδρών.

Ἡ Ἀνοχὴ τῶν Ἀνδρῶν καὶ ἡ «Ἀνομία» τῶν Γυναικῶν

Ἐὰν τὰ Ἀδώνια δὲν θεωροῦνταν ὅτι ἦταν ἐπαρκοῦς ὄφελους γιὰ τὸ κράτος ὥστε νὰ ἐγγυᾶται τὴν ἐπίσημη κύρωση τους, τότε γιατί ἦταν ἀνεκτὸ ἀπὸ τοὺς ἄρρενες πολίτες; Γιατί οἱ Ἀθηναῖες γυναῖκες, τῶν ὁποίων οἱ ζωὲς εἶχαν αὐστηροὺς περιορισμοὺς ἀπὸ μία ἀνδρική κοινωνία, ἐπιτρέπονταν νὰ ἑορτάζουν ἕτσι χωρὶς ἐπίβλεψη;

Αὐτὴ ἡ ἑορτὴ ἦταν θορυβώδης καὶ διασπαστική, τὸ ὁποῖο γίνεται ἀρκετὰ σαφὲς ἀπὸ τὴ «Λυσιστράτη» τοῦ Ἀριστοφάνους. Τὸ ἔργο παρουσιάστηκε τὸ -411, ἀλλὰ ὁ Πρόβουλος παραπέμπει σὲ προγενέστερο χρόνο, -415, λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἀναχώρηση γιὰ τὴν Σικελικὴ ἐκστρατεία.

Ἐνῶ οἱ ἄνδρες τῆς ἐκκλησίας τοῦ δήμου συζητοῦσαν τὴν πρόταση τοῦ Δημόστρατου γιὰ νὰ στείλουν ἕνα στόλο στὴ Σικελία, οἱ γυναῖκες (συμπεριλαμβανομένου καὶ τὴ σύζυγο τοῦ Δημόστρατου) θρηνοῦσαν γιὰ τὸν Ἄδωνι στὶς στέγες τῶν σπιτιῶν τους. Πενθοῦσαν μὲ θρῆνο, χορὸ καὶ ποτὸ (στίχοι 387-96) [26].

Ἀπὸ τὴν περιγραφὴ τοῦ Ἀριστοφάνους γίνεται σαφὲς ὅτι τὰ Ἀδώνια ἦταν ἕνα θορυβώδες δρώμενο καὶ ἑορτάζονταν ἀνοιχτά, δηλαδὴ οἱ γυναῖκες δὲν προσπαθοῦν νὰ κρατήσουν μυστικὲς τὶς τελετουργίες τους (μία ἄλλη ἀντίθεση μὲ τὰ Θεσμοφόρια) καὶ δὲν φαίνεται νὰ νοιάζονταν ἂν οἱ δραστηριότητές τους διαταράσσουν τὶς συζητήσεις τῶν ἀνδρῶν γιὰ τὰ θέματα τῆς πολιτείας. Στὴν πραγματικότητα, μπορεῖ νὰ ὑπῆρξαν φορές, ποὺ νὰ θέλαν νὰ διακόψουν αὐτὲς τὶς συζητήσεις.

Ἡ Μαρτυρία τοῦ Μενάνδρου καὶ ἡ Ἀρχιτεκτονικὴ τῆς Γιορτῆς

Περίπου 100 χρόνια ἀργότερα, (-308) ὁ Μένανδρος παρουσίασε τὴ «Σαμία» του. Ἄλλη μία φορὰ θὰ πάρουμε μία γεύση ἀπὸ τὰ Ἀδώνια, αὐτὴ τὴ φορὰ μέσα ἀπὸ τὰ μάτια ἑνὸς νεαροῦ ἄνδρα ἀθηναίου, τοῦ Μοσχίωνος, (στίχοι 38-46) [27].

Ὅπως καὶ στὸν Ἀριστοφάνη, ἔτσι καὶ στὸν Μένανδρο οἱ συμμετέχοντες στὴ ἑορτὴ ἦταν γυναῖκες (πολίτες καὶ μὴ-πολίτες) [28] καί, ἀπὸ τὴν περιγραφὴ τοῦ Μοσχίωνος, ἡ ἄτυπη, θορυβώδης φύση τῆς ἑορτῆς εἶναι ἀρκετὰ ἐμφανής. Διαρκοῦσε τουλάχιστον μία ἡμέρα καὶ μία νύχτα καὶ λάμβανε χώρα στὶς ἰδιωτικὲς κατοικίες, ὅπου οἱ συμμετέχουσες χόρευαν καὶ ἑόρταζαν σὲ ἕνα θορυβῶδες καὶ ἀνοργάνωτο πρότυπο ἑορτῆς.

Προφανῶς οἱ γυναῖκες ἦταν διασκορπισμένες τόσο ἐντὸς ὅσο καὶ πάνω στὶς στέγες τῶν γειτονικῶν σπιτιῶν. Ἡ ἀρχιτεκτονικὴ τῶν σπιτιῶν στὴν Ἀθήνα, μὲ τὶς στέγες νὰ ἐφάπτονται μεταξὺ τους ἦταν κάτι τὸ κοινό, καὶ ἦταν δυνατὸ οἱ γυναῖκες νὰ πηδᾶνε ἀπὸ στέγη σὲ στέγη κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ ἑορτασμοῦ [29]. Σημειῶστε ὅτι στὸν ἑορτασμὸ, οἱ γυναῖκες τοῦ Μεάνδρου δὲ φαίνεται νὰ ἀνησυχοῦν περισσότερο ἀπὸ τὶς γυναῖκες τοῦ Ἀριστοφάνους γιὰ τὶς διαταραχὲς ποὺ προκαλοῦν.

Ὑποσημειώσεις & Αὐτούσια Ἀποσπάσματα

[26] Χορὸς Γυναικῶν: οὐκοῦν ἐπειδὴ πῦρ ἔχεις, σὺ χλιανεῖς σεαυτόν. Πρόβουλος: ἆρ᾽ ἐξέλαμψε τῶν γυναικῶν ἡ τρυφὴ χὠ τυμπανισμὸς χοἰ πυκνοὶ Σαβάζιοι, ὅ τ᾽ Ἀδωνιασμὸς οὗτος οὑπὶ τῶν τεγῶν, οὗ ᾽γώ ποτ᾽ ὢν ἤκουον ἐν τἠκκλησίᾳ; ἔλεγε δ᾽ ὁ μὴ ὥρασι μὲν Δημόστρατος πλεῖν ἐς Σικελίαν, ἡ γυνὴ δ᾽ ὀρχουμένη “αἰαῖ Ἄδωνιν” φησίν…

[27] Ὁ Μοσχίων διηγῆται πῶς ἀποπλάνησε τὴ κόρη τοῦ γείτωνος του κατὰ τὴν διάρκεια τῶν Ἀδωνίων : ― ἐξ ἀγροῦ δὴ καταδραμὼν ὡς ἔτυχέ γ᾿ εἰς ᾿Αδώνι᾿ αὐτὰς κατέλαβον συνηγμένας ἐνθάδε πρὸς ἡμᾶς μετά τινων ἄλλων γυναικῶν. τῆς δ᾿ ἑορτῆς παιδιὰν πολλὴν ἐχούσης, οἷον εἰκός, συμπαρὼν ἐγινόμην, οἶμαι, θεατής· ἀγρυπνίαν ὁ θόρυβος αὐτῶν ἐνεπόει γάρ μοι τινά· ἐπὶ τὸ τέγος κήπους γὰρ ἀνέφερόν τινας, ὠρχοῦντ᾿, ἐπαννύχιζον ἐσκεδασμέναι.

[28] Ὁ Μοσχίων ἦταν περιστασιακὸς στὴν ἑορτὴ καὶ ὄχι συμμετέχων. Γνωρίζουμε τὴν ταυτότητα δύο συμμετεχόντων, τὴ μητέρα τοῦ ἀποπλανημένου κοριτσιοῦ (ἀθηναία πολίτης ἄνευ ἀντιρήσεως) καὶ τὴν ἑρωμένη τοῦ πατέρα τοῦ Μοσχίωνος (ἡ γυναῖκα ἀπὸ τὴ Σάμο).

[29] Γιὰ τὴν συνεχόμενη ἀρχιτεκτονικὴ τῶν σπιτιῶν στὴν Ἀθήνα δεῖτε Jameson σελίδες 171-195.

5. Το Μυστήριο με τους “Κήπους του Άδωνι”

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Ένα παράξενο στοιχείο της γιορτής ήταν τα γλαστράκια με φυτά ταχείας ανάπτυξης (π.χ. μαρούλια) που μαραίνονταν αμέσως. Πολλοί ακαδημαϊκοί έψαξαν κρυφά νοήματα πίσω από αυτά, υποστηρίζοντας ότι ίσως ήταν μαγικά κόλπα για καλύτερη σοδειά ή σύμβολα της αδυναμίας των ανδρών.

Οἱ «Κῆποι τοῦ Ἀδώνιδος» καὶ ἡ Πλατωνικὴ Μαρτυρία

Ὁ Μένανδρος ἀναφέρει ἕνα ἐπιπλέον ἑορταστικὸ ἀσυνήθιστο συστατικό, κάποιους κήπους τοὺς ὁποίους οἱ γυναῖκες ποὺ ἑόρταζαν τοὺς μετέφεραν μέχρι τὴν ὀροφὴ τοῦ σπιτιοῦ. Ἀπὸ ἄλλες πηγὲς μαθαίνουμε ὅτι αὐτοὶ εἶναι οἱ «κήποι τοῦ Ἀδώνιδος» καὶ ἀποτελοῦνταν ἀπὸ ταχυ-βλάσταρα φυτά, τὰ ὁποῖα καλλιεργοῦνταν (σέ γλάστρες ἢ καὶ ὄστρακα) εἰδικὰ γιὰ τὴν ἑορτή.

Κύρια σύγχρονη πηγή μας γιὰ αὐτοὺς τοὺς κήπους εἶναι ἕνα ἀπόσπασμα στὸ Φαῖδρο τοῦ Πλάτωνος (276B), ὅπου αὐτὲς οἱ ἐφήμερες φυτεύσεις τῆς ἑορτῆς ἔρχονται σὲ ἀντίθεση μὲ τὶς σοβαρὲς φυτεύσεις τῶν ἀγροτῶν [30] .

[30] Ὁ Σωκράτης ρωτᾶ τὸν Φαίδρο ἐὰν φαίνεται πιθανὸν σ’αὐτὸν, ὅτι ἕνας λογικὸς ἀγρότης, ὁ ὁποῖος θὰ ἤθελε τοὺς σπόρους του νὰ εἶναι παραγωγικοί, ἐὰν θὰ τὰ φυτέψετε σὲ αὐτοὺς τοὺς ἐφήμερους κήπους τοῦ Ἀδώνιδος:

― ΣΩ. Παντάπασι μὲν οὖν. τόδε δή μοι εἰπέ• ὁ νοῦν ἔχων γεωργός, ὧν σπερμάτων κήδοιτο καὶ ἔγκαρπα βούλοιτο γενέσθαι, πότερα σπουδῇ ἂν θέρους εἰς Ἀδώνιδος κήπους ἀρῶν χαίροι θεωρῶν καλοὺς ἐν ἡμέραισιν ὀκτὼ γιγνομένους, ἢ ταῦτα μὲν δὴ παιδιᾶς τε καὶ ἑορτῆς χάριν δρῴη ἄν, ὅτε καὶ ποιοῖ• ἐφ’ οἷς δὲ ἐσπούδακεν, τῇ γεωργικῇ χρώμενος ἂν τέχνῃ, σπείρας εἰς τὸ προσῆκον, ἀγαπῴη ἂν ἐν ὀγδόῳ μηνὶ ὅσα ἔσπειρεν τέλος λαβόντα;

Ἕνα σχόλιο σὲ αὐτὸ τὸ ἀπόσπασμα μᾶς λέει ὅτι οἱ κήποι τοῦ Ἄδωνιδος ἦταν παροιμιώδεις γιὰ τὰ πράγματα ποὺ ἦταν ἐκτὸς ἐποχῆς, μικρῆς διάρκειας, καὶ ποὺ δὲν ἑδραιωνόταν ποτὲ.(ἀώρων καὶ ὀλιγοχρονίων καὶ μὴ ἐρριζωμένων) [31].

Σύγχρονες Ἑρμηνεῖες καὶ Συμβολισμοὶ

Αὐτοὶ οἱ κήποι τοῦ Ἀδώνιδος ἔχουν προκαλέσει πολλὲς συζητήσεις μεταξύ τῶν σύγχρονων σχολιαστῶν. Μὲ μόνο λίγες ἐξαιρέσεις, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς ἰδιαίτερες ἑρμηνεῖες τους, ἔχουν προσδώσει σὲ αὐτοὺς τοὺς κήπους μία συμβολικὴ σημασία, μία ἀποκρυπτογράφηση ἡ ὁποία εἶναι ζωτικῆς σημασίας γιὰ τὴν κατανόηση αὐτῆς τῆς ἑορτῆς.

• Γιὰ τὸν Φρέϊζερ προορίζονταν ὡς μιὰ «ἀξιαγάπητη» μαγεία ὥστε νὰ προωθηθεῖ ἡ ἀνάπτυξη τῆς βλάστησης. ― Ἤλπιζαν ὅτι ἡ σοβαρὴ καλλιέργεια στὰ χωράφια θὰ μιμοῦνταν τὴν ταχεία ἀνάπτυξη αὐτῶν τῶν μικρῶν κήπων [32] .
• Γιὰ τὸν Detienne οἱ κήποι τοῦ Ἀδώνιδος ἦταν «μία κατάφωρη διαστρέβλωση τῶν σιτηρῶν τῆς Δήμητρος», ὅπου τὰ πρῶτα (κήποι Ἀδώνιδος) τὰ φύτευαν οἰ ἐπιπόλαιες γυναῖκες, καὶ τὰ δεύτερα (καλλιέργειες) τὰ φύτευαν οἱ ἄνδρες μὲ σοβαρὲς πρόθεσεις. Οἱ κῆποι αὐτοὶ ἦταν σὰν τὸν Ἄδωνι, μικρῆς διάρκειας ζωῆς καὶ στείροι [33] .
• Γιὰ τὸν Winkler οἱ κῆποι μὲ τὰ «ταχέως αὐξανόμενα καὶ ταχέως μαραζόμενα λάχανα» συμβόλιζαν τὸν περιθωριακὸ ρόλο ποὺ διαδραματίζουν οἱ ἄνδρες στὴν ἀναγέννηση (τόσο τῶν φυτῶν ὅσο καὶ τῶν ἀνθρώπων) [34] .

Ἄλλες πιὸ εὐφάνταστες θεωρίες ἔχουν προταθεῖ ἐπίσης [35] .

6. Τα Φυτά ως Προσωρινά “Φέρετρα”

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Ο συγγραφέας απορρίπτει τις “μαγικές” θεωρίες και προτείνει κάτι πολύ πιο ανθρώπινο: Αυτά τα γλαστράκια με την πρασινάδα ήταν στην ουσία μαλακά κρεβατάκια-φέρετρα για να ξαπλώνουν πάνω τους τα μικρά είδωλα (κουκλάκια) του Άδωνι και να τα μοιρολογούν οι γυναίκες.

Ἡ Ἀμφισβήτηση τῆς «Ἡλιακῆς» Θεωρίας

Ὅλες αὐτὲς οἱ ἐνδιαφέρουσες θεωρίες ξεχωρίζουν, ἀλλὰ ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι ὁ ἀρχικὸς σκοπός στοὺς κήπους τοῦ Ἀδώνιδος εἶναι ἀνεπανόρθωτα ξεχασμένος καὶ ὁποιαδήποτε προσπάθεια νὰ ξετρυπώσουμε μία συμβολικὴ σημασία εἶναι χαμένη προσπάθεια [36].

Οἱ περισσότεροι σχολιαστές, γιὰ παράδειγμα, ἔχουν ὑποθέσει ὅτι αὐτοὶ οἱ κῆποι μεταφέρονταν στέγη, προκειμένου νὰ τοὺς ἐκθέσουν στὸν καυτὸ ἥλιο, ἔτσι θὰ μαραίνονταν καὶ θὰ πέθαιναν, συμβολίζοντας τὸν πρόωρο θάνατο τοῦ Ἀδώνιδος, ἕκοβαν τὴ νιότη του. Οἱ ἑρμηνεῖες τους γιὰ τὸ συμβολικὸ χαρακτῆρα τῶν κήπων ἐξαρτῶνται ἀπὸ αὐτὴ τὴν ὑπόθεση [37].

Ὅμως, δὲν ὑπάρχει καμία ἀπόδειξη γιὰ αὐτὸν τὸν ἰσχυρισμό. Καμμία ἀρχαία πηγὴ δὲν μᾶς λέει ὅτι οἱ γυναῖκες ποὺ ἑόρταζαν ἐκθέταν σκόπιμα τὰ φυτὰ στὸν ἥλιο μὲ τὴν πρόθεση νὰ τὰ καταστρέψουν [38] .

Ἡ Πρόταση: Οἱ Κῆποι ὡς «Ταφικὰ Φέρετρα»

Πιστεύω, ὡστόσο, ὅτι οἱ κῆποι εἶχαν μία συγκεκριμένη λειτουργία στὰ Ἀδώνια, ἔτσι ὅπως ἑορτάζονταν στὴν κλασικὴ Ἀθήνα καὶ ἔτσι ὅπως συνδέθηκαν μὲ τὸ θάνατο. Προτείνω ὅτι ἦταν φορητὰ, βολικά, ταφικὰ «φέρετρα» μὲ τὴ βάση τους γιὰ τὰ μικρὰ ὁμοιώματα τοῦ Ἀδώνιδος – καὶ ἐκαλλιεργοῦντο εἰδικὰ γιὰ τὸ σκοπὸ αὐτό [39].

Παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ κύρια πηγή μας γιὰ αὐτὰ τὰ ὁμοιώματα τοῦ Ἀδώνιδος εἶναι ὁ Πλούταρχος, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀρκετὰ μακριὰ ἀπὸ τὴν κλασικὴ περίοδο, δὲν βλέπω κανένα λόγο νὰ ἀμφισβιτήσω τὴν μαρτυρία του, ἡ ὁποία ἀντανακλᾶται καὶ στὴν περιγραφὴ τοῦ Θεόκριτου, ὅπου τὰ Ἀδώνια διεξάγονταν περίτεχνα, μὲ τὴν κρατικὴ ὑποστήριξη, τὸν τρίτο αἰώνα στὴν Ἀλεξάνδρεια (Εἰδύλ. 15) [40] , ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὶς ἐπιστολὲς τοῦ Ἀλκίφρωνος [41] καὶ στὸν Ἠσύχιο (Ἀδώνιδος κήποι).

Τὰ Ἀδώνια καὶ ἡ Σικελικὴ Ἐκστρατεία (-415)

Σύμφωνα μὲ τὸν Πλούταρχο, οἱ γυναῖκες τῆς Ἀθήνας ἑόρταζαν τὰ Ἀδώνια τὴν παραμονὴ τῆς ἀναχώρησης τῆς Σικελικῆς ἐκστρατείας τὸ -415 :

― οὐκ ὀλίγους δὲ καὶ τὰ τῶν ἡμερῶν ἐν αἷς τὸν στόλον ἐξέπεμπον ὑπέθραττεν. Ἀδώνια γὰρ εἶχον αἱ γυναῖκες τότε, καὶ προὔκειτο πολλαχόθι τῆς πόλεως εἴδωλα, καὶ ταφαὶ περὶ αὐτὰ καὶ κοπετοὶ γυναικῶν ἦσαν, ὥστε τοὺς ἐν λόῳ ποιουμένους τινὶ τὰ τοιαῦτα δυσχεραίνειν καὶ δεδιέναι περὶ τῆς παρασκευῆς ἐκείνης καὶ δυνάμεως, μὴ λαμπρότητα καὶ ἀκμὴν ἐπιφανεστάτην σχοῦσα ταχέως μαρανθῇ. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΝΙΚΙΑΣ 13,7 [42]

Τὰ ὁμοιώματα τοῦ Ἀδώνιδος μέσα στὰ κηπευτικὰ φέρετρα τους παρεῖχαν τὸ ἐπίκεντρο γιὰ τὸ θρῆνο καὶ ὁ θρῆνος ἦταν ἡ οὐσία τοῦ ἑορτασμοῦ τῶν Ἀδωνίων.

Ὑποσημειώσεις & Τεκμηρίωση

[36] Μᾶς λείπουν ἀρκετὰ ἀξιόπιστα ἀποδεικτικὰ στοιχεῖα γιὰ τὴ χρήση αὐτῶν τῶν μικρῶν κήπων στὰ Ἀδώνια τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς, ἂν καὶ μερικοὶ σχολιαστὲς ἔχουν προτείνει ὅτι τὰ «εὐάρεστα φυτὰ» ποὺ ἀναφέρονται ἀπὸ τὸν Ἠσαΐα (17.10) μπορεῖ πράγματι νὰ εἶναι οἱ κήποι τοῦ Ἀδώνιδος. Δεῖτε Harken (1979) 107 καὶ 195 . 27.

Ἀλλὰ ἀκόμα καὶ ἂν τέτοια στοιχεῖα ἦρθαν στὸ φῶς, θὰ ἀποκαλύψουν πολὺ λίγα σχετικὰ μὲ τὴν ἀθηναϊκὴ ἑορτὴ καὶ θεώρηση. Τὰ Ἀδώνια διαχύθηκαν σὲ μία εὐρεία γεωγραφικὴ περιοχή… Ἕνα παράδειγμα μίας πτυχῆς ἡ ὁποία δὲν τελέστηκε ποτὲ στὴν ἀθηναϊκὴ τελετουργία ἦταν ἡ πομπὴ, ἡ ὁποία ἦταν τόσο σημαντικὴ στὴν ἰδιωτικὴ λατρεία τῶν Κυπρίων ποὺ ζοῦσαν στὸν Πειραιᾶ, ἀλλὰ δὲν ἦταν ἐμφανὴς στὴν ἑορτὴ τῶν Ἀθηνῶν. Οἱ Ἀθηναῖες γλεντοῦσαν στὶς ταράτσες, ἀλλὰ ποτὲ δὲ ἔκαναν πομπὴ στοὺς δρόμους.

[37] Δεῖτε τὴ συζήτηση τοῦ Vernant xxii-xxiii. [38] Δεῖτε Reed 325. [39] Ὁ Reed 325 προσδίδει μία τέτοια πιθανότητα. [40] Τὸ ποίημα γράφηκε τὸ 270, μᾶς δίνει περιγραφὴ γιὰ τὰ Ἀδώνια ποὺ ἑορτάζονταν στὸ παλάτι τοῦ Πτολεμαίου ΙΙ. [41] Ὁ Ἀλκίφρων ἦταν ἀθηναίος συγγραφέας τοῦ 2ου αἰῶνος.

[42] Στὴ ζωὴ τοῦ Ἀλκιβιάδους, ὁ Πλούταρχος δίνει μία παρόμοια περιγραφὴ γιὰ τὰ Ἀδώνια τὸ -415 (18.3): Ἀδωνίων γὰρ εἰς τὰς ἡμέρας ἐκείνας καθηκόντων εἴδωλα πολλαχοῦ νεκροῖς ἐκκομιζομένοις ὅμοια προὔκειντο ταῖς γυναιξί, καὶ ταφὰς ἐμιμοῦντο κοπτόμεναι, καὶ θρήνους ᾖδον. Ἡ μέντοι τῶν Ἑρμῶν περικοπή, μιᾷ νυκτὶ τῶν πλείστων ἀκρωτηριασθέντων τὰ πρόσωπα, πολλοὺς καὶ τῶν περιφρονούντων τὰ τοιαῦτα διετάραξεν. ἐλέχθη μὲν οὖν ὅτι Κορίνθιοι διὰ τοὺς Συρακουσίους ἀποίκους ὄντας, ὡς ἐπισχέσεως ἐσομένης πρὸς τῶν οἰωνῶν ἢ μεταγνώσεως τοῦ πολέμου, ταῦτα δράσειαν.

7. Το Αληθινό Κίνητρο: Η Ανάγκη για Συλλογικό Πένθος

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Εδώ φτάνουμε στην καρδιά του θέματος. Οι γυναίκες αγαπούσαν τα Αδώνια γιατί ήταν μια δικαιολογία για να μαζευτούν, να κλάψουν και να θρηνήσουν συλλογικά. Ο θρήνος ήταν μια παραδοσιακή και βαθιά οικεία γυναικεία πρακτική στην αρχαιότητα.

Ἡ Ἕλξη τῶν Ἀδωνίων: Συλλογικὸς Θρῆνος καὶ Γυναικεία Ταυτότητα

Αὐτὸ δὲν ἐξηγεῖ, ὡστόσο, γιατί τὰ Ἀδώνια ἧταν ἐλκυστικὰ στὶς Ἀθηναῖες, οὔτε γιατί οἱ ἀθηναίοι ἄνδρες ἦταν ἀνεκτικοὶ μὲ τὴν ἑορτὴ τους. Γιατί οἱ γυναῖκες τῆς Ἀθήνας πῆραν τὴν πρωτοβουλία καὶ ἀγκάλιασαν ἕναν εἰσαγώμενο ἑορτασμὸ, τὸν ὁποίο οἱ ἄνδρες σύντροφοι τους τὸν ἀπέφευγαν καὶ ποτὲ δὲν τὸν ἐπέκτειναν σὲ ἐπίσημη ἀναγνώριση;

Γιὰ νὰ ἀπαντηθοῦν αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα, ἀντὶ νὰ τεμαχίζουμε τὸ μύθο καὶ ν’ἀναζητοῦμε γιὰ τὴ συμβολικὴ σημασία σὲ τελετὲς καὶ ἀποδείξεις, θὰ ἦταν καλύτερα νὰ προσεγγίσουμε αὐτὴ τὴν ἑορτὴ ὁπως ἔκαναν οἱ συμμετέχουσες Ἀθηναῖες. Πρέπει νὰ τὸ δοῦμε σὲ ὅλο του τὸ πλαίσιο, μέσα ἀπὸ τὰ μάτια τῶν γυναικῶν τῆς Ἀθήνας.

Ἂν προσεγγίσουμε τὰ Ἀδώνια μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, θὰ καταλήξουμε στὰ ἀκόλουθα συμπεράσματα: Οἱ Ἀθηναῖες γυναῖκες εἶχαν προσελκυστεῖ ἀπὸ τὰ Ἀδώνια ἐξ’αιτίας τοῦ κεντρικοῦ τους χαρακτηριστικοῦ, τὸν συλλογικὸ θρῆνο, εἶχε μία ἐγγενῆ ἀξία γιὰ αὐτὲς. Ὁ συλλογικὸς Θρῆνος ἦταν μιὰ οἰκεία καὶ ἄνετη δραστηριότητα, μία λογικὴ ἐπέκταση τοῦ παραδοσιακοῦ ρόλου τους στὰ ταφικά ἔθιμα τους.

Ἡ Κοινωνικοπολιτικὴ Διάσταση στὴν ἐποχὴ τοῦ Πολέμου

Ὅποια καὶ ἂν εἶναι ἡ ἡμερομηνία τοῦ πρώτου ἑορτασμοῦ στὴν Ἀθήνα… τὰ Ἀδώνια ἦταν ἡ εὐκαιρία ποὺ προσέφερε κοινό τελετουργικὸ πένθος, δηλαδὴ ἀπὸ κοινοῦ μὲ ἄλλες γυναῖκες. Περαιτέρω, τέτοιες εὐκαιρίες ἦταν ἰδιαίτερα εὐπρόσδεκτες στὴν μετὰ-Σόλωνος Ἀθήνα, ὅταν ὁ ρόλος τοῦ πένθους τῶν γυναικὼν ἦταν ὑπὸ σοβαρῶν καὶ νομοτυπικῶν περιορισμῶν.

Στὰ τέλη τοῦ πέμπτου αἰώνα, κατὰ τὴ διάρκεια τῶν δεκαετιῶν τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου, ἡ ἀνάγκη γιὰ συμπληρωματικὲς συλλογικὲς εὐκαιρίες πένθους ἔγινε κρίσιμη. Κατὰ τὴ διάρκεια αὐτῆς τῆς περιόδου, τὰ Ἀδώνια μπορεῖ νὰ παρεῖχαν, ἐπίσης, στὶς Ἀθηναῖες γυναῖκες, μία μικρὴ πολιτικὴ φωνή. Τὴν ἴδια στιγμή τοὺς προσέφερε τὴν εὐκαιρία νὰ δημιουργήσουν μία ἠμι-αὐτόνομη κοινότητα, μία δικὴ τους ἐξωτερικὴ κοινότητα, χωρὶς νὰ ἔρχεται σὲ σύγκρουση μέ τὴν οἰκογένεια τους.

Ἡ Παραδοσιακὴ «Πρόθεσις» καὶ τὰ Ταφικὰ Ἔθιμα

Ἂν πᾶμε λίγο πίσω στὶς ἀρχαῖες πηγές, ἡ εἰκόνα ποὺ προκύπτει εἶναι σχετικὰ ἁπλή: Ὁ νεαρὸς ἐραστὴς τῆς Ἀφροδίτης ἔχει πεθάνει καὶ οἱ γυναῖκες μοιράζονταν τὴ θλίψη τῆς Ἀφροδίτης καὶ θρηνοῦσαν τὸν θάνατο τοῦ Ἀδώνιδος μὲ τελετουργικὸ θρῆνο. Ὁ θρῆνος εἶναι ἕνα σταθερὸ στοιχεῖο στὶς ἀρχαίες πηγὲς, ἀπὸ τὴ Σαπφὼ στὴ Λέσβο, στὸν Φερεκράτη καὶ τὸν Ἀριστοφάνη στὴν Ἀθήνα, καὶ τὸν Θεόκριτο στὴν Ἀλεξάνδρεια [43] .

Μία σύντομη ἀνασκόπηση τῶν παραδοσιακῶν ταφικῶν δραστηριοτήτων θὰ καταστήσει σαφῆ τὴν ὁμοιότητα μεταξὺ τῆς ἑορτῆς καὶ τῆς κηδείας. Οἱ ἄνδρες ὁδηγοῦνταν στὸ περιθώριο, ἐνῶ οἱ γυναῖκες ἐκτελοῦσαν τὸν ταφικὸ τους θρῆνο. Οἱ γυναῖκες, μέσα στὰ ὅρια τοῦ σπιτιοῦ, χωριστὰ ἀπὸ τοὺς ἄνδρες, ἀλλὰ ὄχι ἀπαρατήρητες ἢ ἀνήκουστες ἀπὸ αὐτοὺς, προετοίμαζαν τὸ νεκρὸ σῶμα, τὴν «πρόθεσις», δηλαδὴ τὸν κατακείμενον ἐν κλίνη.

Θὰ τὸν ἔλουζαν, θὰ τὸν ἔχριζαν μὲ λάδι καὶ μύρο καὶ θὰ τὸν ἔντυναν, ἀμέσως μετὰ θὰ τὸν ξάπλωναν ἀξιοπρεπῶς στὴ κλίνη. Ἐπίσης τὸν ἔχριζαν μὲ βότανα διασπορᾶς σὲ ὅλο τὸ σῶμα, τοποθετοῦσαν κλωναράκια ἀμπέλου, μυρτιὲς καὶ δάφνες… ἐπίσης τοποθετοῦσαν ἕνα στέμμα στὸ κεφάλι [44] . Ἡ «πρόθεσις» ἦταν ἡ ἀπαρχὴ γιὰ τὴν ἔναρξη τοῦ ἐπίσημου θρήνου – ἕνας συνδυασμὸς ἀπὸ μοιρολόγια καὶ αὐθόρμητους θρήνους.

Ὁρισμένες παραδοσιακὲς συνήθειες συνόδευαν τούς θρήνους τῶν γυναικὼν καὶ τοὺς ὕμνους: Ἡ ἰκετευτικὴ ἀνύψωσις τῶν χεριῶν, ἡ ἐκρίζωση τῶν μαλλιῶν, τὸ γδάρσιμο τοῦ προσώπου, τὰ χτυπήματα στὰ στήθη. Ὁ θρῆνος συνοδεύονταν ἀπὸ τὴ μουσικὴ (ποὺ παρέχονταν ἀπὸ ἕναν αὐλὸ) καὶ απὸ μία πομπευτικὴ κίνηση γύρω ἀπὸ τὸν ἐπιτάφιο. Αὐτὴ ἡ κίνηση νὰ πρέπει νὰ ἔμοιαζε μὲ ἕνα χορό, μερικὲς φορὲς ἀργὸ, μερικὲς φορὲς ἑορταστικὸ καὶ μερικὲς φορὲς ἄγριο καὶ ἐκστατικό [45] . Ἡ πρόθεσις διηρκοῦσε μία ἡμέρα (καὶ μία νύχτα) καὶ ἀκολούθησε μία τελετουργικὴ πομπὴ στὸν τάφο (ἐκφορά).

Ὑποσημειώσεις & Τεκμηρίωση

[43] Γιὰ τὴν μεταγενέστερη μορφὴ τοῦ θρήνου δεῖτε τοῦ Βίωνος τὸν «Ἐπιταφιος Ἀδώνιδος», ποὺ περιλαμβάνει τὸν παθιασμένο θρῆνο τῆς Ἀφροδίτης τῆς ἴδιας. [44] Γιὰ περιγραφὴ περὶ τῆς Προθέσεως καὶ περὶ τῶν ἀρχαίων πηγῶν που κάνουν ἀναφορὰ δεῖτε Kurtz καὶ Boarman 103ff, Garland (1985)23-31 μαζὶ μὲ τὰ σχόλια, ἐπίσης τῆς Ἀλεξίου 4-6 καὶ τὶς σημειώσεις. [45] Ἀλεξίου 6, δεῖτε ἐπίσης Garland (1985) 30. [46] Ἀλεξίου 8-9 καὶ Kurtz καὶ Boardman 146.

8. Η Σύνδεση της Γιορτής με τις Παραδοσιακές Κηδείες

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Οι τελετουργίες στα Αδώνια ήταν στην ουσία αντιγραφή των κανονικών κηδειών. Το σκίσιμο των ρούχων, τα χτυπήματα στο στήθος, η προετοιμασία της “νεκρικής κλίνης”, όλα αντικατόπτριζαν τα έθιμα που εφάρμοζαν οι γυναίκες όταν έχαναν δικούς τους ανθρώπους.

Σύγκριση μὲ τὰ Παραδοσιακὰ Ταφικὰ Ἔθιμα

Ἂν συγκρίνουμε τὶς δραστηριότητες τῶν γυναικῶν στὰ Ἀδώνια μὲ τὶς παραδοσιακὲς δραστηριότητες στὰ ταφικά ἔθιμα τους, ὅπως περιγράφονται παραπάνω, βλέπουμε ὅτι ἡ ἑορτὴ περιελάμβανε πολὺ λίγα ποὺ ἦταν νέα ἤ διαφορετικά.

Ἡ ἑορτὴ, ὅπως στὴν κηδεία, πιθανὼν ἄρχιζε μὲ τὴν «πρόθεσις», δηλαδὴ τὴν τοποθέτηση τῶν ὁμοιώματων τοῦ Ἀδώνιδος στὰ κηπευτικὰ «φέρετρα», ποὺ γύρω τους οἱ γυναῖκες τραγουδοῦσαν θρήνους. Ὁ θρῆνος συνοδεύονταν μὲ τὰ ἀπαραίτητα ἐθιμοτυπικὰ, δηλαδὴ , τὴν ὕψωση τῶν χεριῶν, τὰ χτυπήματα στὸ στῆθος ( ὅπως ἡ Ἀφροδίτη τῆς Σαπφοῦς κατευθύνει καὶ ἡ σύζυγος τοῦ Δημόστρατου ἐκτελεῖ) [47] .

Εἶναι δυνατόν, ἂν ὑπάρχουν ἐπαρκεῖς ἀποδείξεις, ὅτι ἡ ἑορτὴ περιελάμβανε ἐπίσης καὶ τὴν προσφορὰ φρούτων καὶ ἀρωματικῶν θυμιαμάτων [48] . Ὑπάρχουν ἄφθονα στοιχεῖα στὶς πηγὲς ἀπὸ μουσική, χορὸ καὶ γλέντι. Ὅλες αὐτὲς οἱ δραστηριότητες ἦταν κοινὲς καὶ γιὰ τὰ δύο, τὴν ἑορτὴ καὶ τὴν κηδεία. Τέλος, ἡ ἐτήσια «ἐπιστροφὴ» τοῦ Ἀδώνιδος ἦταν σὰν τὶς ἐτήσιες ἀναμνηστικὲς τελετὲς γιὰ τὰ νεκρὰ μέλη τῆς οἰκογένειας.

Ἡ Στέγη ὡς Χῶρος Αὐτονομίας

Οἱ στέγες ὡς χῶρος ἑορτασμοῦ στὰ Ἀδώνια δὲν ἦταν μιὰ συνηθισμένη τοποθεσία γιὰ θρησκευτικὴ δραστηριότητα στὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ χρησιμοποιοῦνταν γιὰ τοὺς σκοποὺς αὐτοὺς στὴν Ἐγγὺς Ἀνατολή [49] , καὶ αὐτὸ τὸ χαρακτηριστικό τῆς ἑορτῆς διατηρήθηκε καὶ στὴν Ἀθήνα.

Γιὰ τὶς Ἀθηναῖες γυναῖκες, οἱ κινήσεις τῶν ὁποίων ἔξω ἀπὸ τὸ σπίτι ἦταν περιορισμένες (ἰδιαίτερα τὴ νύχτα), ἡ ὀροφὴ ὑπηρετοῦσε ὡς προέκταση τοῦ σπιτιοῦ καὶ παρεῖχε μία ἄνετη καὶ ἀσφαλῆ (ἀπὸ τοῦ Ἀνδρὸς τὴν ἄποψη) θέση. Στὶς στέγες οἱ γυναῖκες ἦταν χωριστὰ ἀπὸ τοὺς ἄνδρες, ἀλλὰ ὄχι ἀπαρατήρητες ἢ ἀνήκουστες ἀπὸ αὐτούς, ὅπως ἀκριβῶς ἦταν στὴν πρόθεσις τῶν οἰκογενειακῶν κηδείων.

Δὲν ὑπῆρχε ἀνάγκη νὰ μείνουν στὰ κρυφὰ καὶ ἀπαρατήρητες. Πράγματι, ὁ Μοσχίων τοῦ Μενάνδρου μᾶς λέει ὅτι ἦταν ἕνας θεατής. Ἀμφιβάλλω γιὰ τὸ ἂν ὑπῆρχαν κανονισμοὶ ποὺ νὰ ἀπαγορεύουν τοὺς ἄνδρες ἀπὸ τὴ συμμετοχὴ εἴτε στὰ Ἀδώνια εἴτε σὲ τελετουργικὸ θρῆνο στὴν πρόθεσις τοῦ ἀποθανόντος μέλους τῆς οἰκογένειας. Ἀλλὰ ὁ θρῆνος ἦταν παραδοσιακὰ γυναικεία ὑπόθεσις. Ἔτσι συνέβαινε καὶ στὰ Ἀδώνια [50].

Ἡ Μυθικὴ «Κλίνη» καὶ ὁ Σύγχρονος Παραλληλισμός

Μήπως λοιπὸν ὁ μῦθος ἔχει κάποια ἐπίδραση ἐδῶ; Σύμφωνα μὲ τὸν Εὔβουλο (κωμικὸς ποιητής τοῦ – τετάρτου αἰῶνος), ἡ ἴδια ἡ Ἀφροδίτη τοποθέτησε τὸ σῶμα τοῦ νεκροῦ ἐραστῆ της πάνω σὲ μία κλίνη ἀπὸ Θρίδακες) [51]. Εἶναι πιθανὸ ὅτι ὅταν οἱ Ἀθηναῖες, τοποθετοῦσαν τὰ μικρὰ ὁμοιώματα τοῦ Ἀδώνιδος στοὺς μικροὺς κήπους τους, νὰ μιμοῦνταν τὴν Ἀφροδίτη. Ἀλλὰ μπορεῖ ἁπλὰ νὰ εἶχαν ἀποδεχθεῖ μία τέτοια πράξη ὡς ἐπιτύμβιο ἔθιμο, ὅπως συνηθίζονταν.

Ἡ χρήση τοῦ μαρουλιοῦ δὲν εἶχε τίποτα νὰ κάνει μὲ ἀναφροδισιακὲς ἰδιότητες (ὅπως προτείνει ὁ Detienne). Μαρούλια καὶ παρόμοια φυτὰ χρησιμοποιοῦνταν στοὺς κήπους ἐπειδὴ βλαστοῦσαν γρήγορα, ἦταν εὐκολία νὰ τὰ προετοιμάσουν στὶς γλάστρες γιὰ τὴν ἑορτή. [52] Ὡστόσο, ἡ καταλληλότητα τῶν ἐν λόγω ἐφήμερων φυτῶν, ποὺ χρησιμοποιοῦνταν ὡς πένθιμη κλίνη γιὰ τὸν βραχύβιο Ἄδωνι δὲν εἶχε χαθεῖ ἀνάμμεσα στοὺς ἀρχαίους (καὶ σύγχρονους) σχολιαστὲς, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὸ τί νόμιζαν καὶ γιὰ ποιὸ σκοπὸ τά εἶχαν οἱ γυναῖκες.

Στὴ σύγχρονη Ἑλλάδα ὑπάρχει ἕνας ἐνδιαφέρων παραλληλισμός. Μία ἑορτὴ (Τὸ ἔθιμο τοῦ Ζαφείρη) γιορτάζεται στὸ χωριὸ τοῦ Ζαγορίου στὴν Ἤπειρο κατὰ τὴν ὁποία οἱ γυναῖκες μὲ τὰ παιδιὰ τους πηγαίνουν στὰ χωράφια, στὶς ἀρχὲς Μαΐου. « Ἕνα ἀπὸ τὰ παιδιὰ , ἕνα ἀγόρι ξαπλώνει στὸ γρασίδι σὰν πεθαμένο, ἐνῶ τὰ κορίτσια τὸ ραίνουν μὲ λουλούδια καὶ τὸ θρηνοῦν μὲ ἕναν ἐκστατικὸ θρῆνο. . . .» [53] —

Ἡ Ἀνάγκη γιὰ Διέξοδο καὶ οἱ Νομοθετικοὶ Περιορισμοί

Οἱ Ἀθηναῖες δὲν πήγαιναν στὰ χωράφια κατὰ τὴ διάρκεια ῶν Ἀδωνίων. Ἔμεναν στὸ / στὰ σπίτια τους γιὰ νὰ δημιουργήσουν τὶς φορητὲς κλίνες ἀπὸ ταχυ-βλάσταρα γιὰ τὸ πτῶμα τοῦ «Ἀδώνιδος». Ἡ μέση Ἀθηναία, ὡς ἐκ τούτου, θὰ εἶχε προσελκυστεῖ ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἑορτὴ ἐπειδὴ σὲ αὐτὴ καθρεφτίζονταν τὰ παραδοσιακὰ ταφικά της ἔθιμα, τῆς ἔδινε τὴν εὐκαιρία νὰ ἐκτελέσει τὸ γνωστὸ θρῆνο μὲ τὴν συνοδεία καὶ τῶν ἄλλων γυναικῶν.

Ἔτσι, στὴν ἁπλούστερη μορφὴ τους, τὰ Ἀδώνια παρεῖχαν μία πρόσθετη κοινωνικὴ διέξοδο γιὰ τὶς γυναῖκες, μία εὐκαιρία ὄχι μόνο γιὰ τὸ θρῆνο, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸ γλέντι [54] . Ἀλλὰ τὰ Ἀδώνια εἶχαν πολὺ μεγαλύτερη σημασία γιὰ τὶς Ἀθηναῖες. Αὐτὴ ἡ ἑορτὴ ὄχι μόνο συμπληρώνε τὰ κανονικὰ θρησκευτικὰ τους ἔθιμα, ἀλλὰ ἐπίσης ὑπηρετοῦσε καὶ ὡς ὑποκατάστατο γιὰ ὁρισμένα ἀπὸ αὐτὰ – εἰδικὰ γιὰ ἐκείνα ποὺ εἶχαν ἀπαγορευθεῖ ἢ περιοριστεῖ ἀπὸ τὸ κράτος.

Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς πρὸ-κλασσικῆς περιόδου ὁ θρῆνος στὶς κηδεῖες ἦταν ὑπὸ τὸν πλήρη ἔλεγχο τῶν γυναικῶν [55] . Ὅμως, στὶς ἀρχὲς τοῦ ἕκτου (-) αἰῶνος, στὴν Ἀθήνα καὶ ἀλλοῦ, πέρασε μία νομοθεσία ποὺ περιόριζε τὴν τελετουργία στὴ κηδεία [56] .

Ὑποσημειώσεις & Τεκμηρίωση

[47] Ὑπάρχει συγκεκριμένη λογοτεχνικὴ μαρτυρία τῶν γυναικῶν ποὺ χτυποῦσαν τὰ στήθη τους καὶ ἔσκιζαν τοὺς χιτῶνες τους στὰ Ἀδώνια. Ἐπιπλέον, ἡ σκηνὴ σὲ μία λήκυθο στὴν Καρλσρούη (. 278, μὲ ἡμερομηνία -390)… [48] Στὴν περίλαμπρη κρατικὴ ἑορτὴ στὴν Ἀλεξάνδρεια περιλαμβάνονταν προσφορὲς φρούτων. Τὰ φροῦτα ὅλων των εἰδῶν εἶχαν τοποθετηθεῖ δίπλα στὸ ἀνάκλιντρο ὅπου ἦταν ξαπλωμένοι ὁ Ἄδωνις καὶ ἡ Ἀφροδίτη (Θεόκριτος, 15.112). [49] Βλέπε, Ἱερεμίας 19.13:― Και τα σπίτια της Ιερουσαλήμ… Από τα δώματα των οικιών αυτών, επάνω εις τα ηλιακωτά, προσέφεραν θυσίαν θυμιάματος… Γιὰ μία σύγχρονη συζήτηση, βλ. Burkert (1985) 177. [50] Τέτοιες παραδόσεις, ὡστόσο, ἦταν χαλαρὲς προφανῶς στὶς ἑορτὲς τῶν ἐταίρων. [51] Εὔβουλος, Ἀπόσπασμα. 13 : ― Μὴ παρατίθει θριδακίνας, ὦ γύναι ἐπὶ τὴν τράπεζαν… [52] Άλλα φυτά: Μάραθο (Σούΐδας και Ἠσύχιος), Κριθάρι και σιτάρι (Σχόλιο σὲ Θεόκριτο). Ὁ Θεόφραστος μᾶς λέει τὸ Ἁβρότονον θὰ μποροῦσε νὰ καλλιεργηθεῖ σὲ γλάστρες. [53] Ἀλεξίου 80 (Τὸ ἔθιμο τοῦ Ζαφείρη). [54] Ἡ Eve Stehle πρότεινε ὅτι αὐτὴ ἡ ἑορτὴ εἶχε καὶ μιὰ ἐρωτικὴ χροιὰ ἀλλὰ κάτι τέτοιο δὲν ἕχει ἀποδειχθεῖ. [55] «Ἡ ἀνάδειξη τῶν γυναικῶν σὲ πένθιμους θρήνους μαρτυρεῖται ἀπὸ τὴν πανάρχαια ἐποχὴ…» Ἀλεξίου 212. [56] Ὑπάρχουν ἐνδείξεις αὐτῆς τῆς περιοριστικῆς νομοθεσίας: Ἀθήνα (Σόλων), Δελφοί, Γαμβρεῖον, Γόρτυνα, Ἰουλὶς Κέας, Μυτιλήνη, Νίσυρος, Σπάρτη (Λυκοῦργος), Συρακοῦσες. Βλ. Garland (1989) 1-15 καὶ Holst-Warhaft 1992, 114-26.

9. Ο Ασφυκτικός Περιορισμός του Κράτους στις Κηδείες

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Το κράτος έβλεπε με καχυποψία τον υπερβολικό θρήνο. Νομοθέτες όπως ο Σόλωνας έβαλαν αυστηρούς κανόνες, απαγορεύοντας στις γυναίκες να κλαίνε δυνατά και να “δίνουν παράσταση” στις κηδείες, μειώνοντας έτσι τον ρόλο τους στο πένθος.

Μυθολογικὰ Φυτὰ καὶ οἱ «Κῆποι τοῦ Ἀδώνιδος»

[51] Εὔβουλος, Ἀπόσπασμα. 13 : ― Μὴ παρατίθει θριδακίνας, ὦ γύναι ἐπὶ τὴν τράπεζαν, ἤ σεαυτὴν αἰτιῶ. ἐν τῶ λαχάνῳ τούτῳ γάρ, ὡς ὁ λόγος, ποτέ τὸν Ἄδωνιν ἀποθανίντα πρὔθηκεν Κύπρις· ὥστε ἐστὶ νεκύων βρῶμα. Αυτὴ ἡ μυθικὴ «Πρόθεσις» πάνω στὸ μαρούλι ἀντανακλᾶται ἀπὸ τὸν Ἠσύχιο (Ἀδώνιδος κῆποι). Τὸ ερώτημα που τίθεται, φυσικά, εἶναι αν ὁ Εὔβουλος ἐπηρεάστηκε από τις ἑορταστικὲς πρακτικές τῆς ἐποχῆς του .

[52] Άλλα φυτά: Μάραθο (Σούΐδας και Ἠσύχιος, Ἀδώνιδος κῆποι) Κριθάρι και σιτάρι (Σχόλιο σὲ Θεόκριτο 15.113). Όμως, καὶ άλλα φυτά μπορεί να εἶχαν χρησιμοποιηθεί-ό, τι ήταν βολικό. Ὁ Θεόφραστος μᾶς λέει τὸ Ἁβρότονον θὰ μποροῦσε νὰ καλλιεργηθεῖ σὲ γλάστρες μέσα στὸ καλοκαίρι, ὅπως στοὺς «κήπους τοῦ Ἄδωνιδος» (6.7.3).

[53] Ἀλεξίου 80 (Τὸ ἔθιμο τοῦ Ζαφείρη)

[54] Ἡ Eve Stehle πρότεινε ὅτι αὐτὴ ἡ ἑορτὴ εἶχε καὶ μιὰ ἐρωτικὴ χροιὰ ἀλλὰ κάτι τέτοιο δὲν ἕχει ἀποδειχθεῖ καὶ ἕχει ἀπορριφθεῖ ἀπὸ ὅλους τοὺς σοβαροὺς ἐρευνητὲς τῆς ἑορτῆς.

[55] «Ἡ ἀνάδειξη τῶν γυναικῶν σὲ πένθιμους θρήνους μαρτυρεῖται ἀπὸ τὴν πανάρχαια ἐποχὴ, βάσει ἀρχαιολογικῶν εὐρημάτων, ἐπιγραφῶν, κειμένων» Ἀλεξίου 212 σημ. 107.

Ἡ Περιοριστικὴ Νομοθεσία τοῦ Σόλωνος

[56] Ὑπάρχουν ἐνδείξεις αὐτῆς τῆς περιοριστικῆς νομοθεσίας ἀπὸ τὶς ἀκόλουθες τοποθεσίες: Ἀθήνα (Σόλων, μετὰ-Σόλωνος ἐποχὴ – ἐνδεχομένως τοῦ Κλεισθένους καὶ τοῦ Δημητρίου Φαληρέως), Δελφοὶ (πέρ. τὸ -400 Λαβυαδᾶν Φρατρία), Γαμβρεῖον κοντὰ στὴν Περγάμο (3ος αἰώνας), Γορτυνα στὴν Κρήτη (πέρ. -600-525), Ἰουλὶς Κέας (2ο μισό του -5ου αἰώνα), Μυτιλήνη ( -650 – 570), Νίσυρος στὶς νότιες Σποράδες (-3ος αἰώνας), Σπάρτη (Λυκοῦργος), Συρακοῦσες (ἀπροσδιόριστη ἡμερομηνία ).

Γιὰ μία λεπτομερῆ περιγραφὴ τῆς ἐν λόγω νομοθεσίας, βλ. Garland (1989) 1-15. Ὅπως ὁ Garland ἐπισημαίνει, «ἦταν χαρακτηριστικὸ … ὅλης τῆς νομοθεσίας περὶ τῶν ταφικῶν, ὅτι πολλὲς ἀπὸ τὶς διατάξεις αὐτὲς ἀπευθύνονταν κυρίως σὲ γυναῖκες» (4). Βλέπε ἐπίσης τὴ συζήτηση τῆς Ἀλεξίου 14-23, καὶ Holst-Warhaft 1992, 114-26. Ἡ Ἀλεξίου (21) ὑποδηλώνει ὅτι ἡ περιοριστικὴ νομοθεσία τοῦ Σόλωνος ἦταν μέρος μίας προσπάθειας νὰ ὑπονομεύσει τὶς ἀριστοκρατικὲς λατρεῖες τῶν διαφόρων ἀριστοκρατικῶν οἴκων.

Ἡ Περιθωριοποίηση τῶν Γυναικῶν στὸ Δημόσιο Πένθος

Οἱ γυναῖκες ἔγιναν στόχος, λόγω τοῦ ἐξέχοντος ρόλου τους στὴν λατρεία ἐν τοῦ οἴκου τους ποὺ τοὺς ἔδινε πρόσβαση σὲ συζητήσεις γιὰ τὰ περὶ τοῦ οἴκου περουσιῶν. «Ἂν ἡ οἰκογένεια, μὲ βάση τὸ πατρικὸ δίκαιο, ἔπρεπε νὰ καθιερωθεῖ ὡς ἡ βασικὴ μονάδα τῆς κοινωνίας, τότε ἡ δύναμη τῶν γυναικῶν στὶς θρησκευτικὲς καὶ οἰκογενειακὲς ὑποθέσεις θὰ πρέπει νὰ σταματήσει, καὶ θὰ πρέπει νὰ παίξουν ἕναν πιὸ δευτερεύοντα ρόλο στὶς κηδεῖες.»

Οἱ νόμοι τοῦ Σόλωνος, γιὰ παράδειγμα, ἦταν, σύμφωνα μὲ τὸν Πλούταρχο, σχεδιασμένοι νὰ ἀφαιρέσουν τὶς : ― «σκληρὲς καὶ βάρβαρες πρακτικὲς στὶς ὁποῖες … οἱ γυναῖκες εἶχαν ἐπιδοθεῖ συνήθως …» (Σόλων 12.5). Οἱ γυναῖκες, ποὺ προηγουμένως εἶχαν κυριαρχήσει στὸ πένθος, τῶρα πλέον ἦταν περιορισμένες στὶς δραστηριότητές τους. Ὁ Πλούταρχος μᾶς λέει ὅτι ὁ Σόλων ἀπαγόρευσε τόσο τὸ τραγούδι ἀπὸ τὰ μοιρολόγια ὅσο καὶ τοὺς θρήνους γιὰ τοὺς πάντες, ἐκτὸς αὐτοῦ ποὺ μόλις εἶχε πεθάνει (Σόλων 21).

Ὁ Δημοσθένης ἀναφέρει ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν γυναικῶν ποὺ εἶχαν τὴ δυνατότητα νὰ παρακολουθήσουν τὴν πρόθεσις καὶ τὴν ἐκφορὰ ἦταν σημαντικὰ μειωμένος. Ἡ συμμετοχὴ περιοριζόταν σὲ γυναῖκες ποὺ βρίσκονταν ἐντός τοῦ βαθμοῦ τῆς δεύτερης ξαδέλφης ἢ ἦταν ἡλικίας ἄνω τῶν ἑξήντα ἐτῶν, ἐπίσης, κατὰ τὴν ἐκφορᾶ τοῦ νεκροῦ οἱ γυναῖκες τοποθετήθηκαν μία θέση πίσω ἀπὸ τοὺς ἄνδρες (43.62).

Ἡ Μετάβαση ἀπὸ τὸν Θρῆνο στὸν Ἐπιτάφιο Λόγο

Ἡ Νομοθεσία ἀπὸ τὴν Ἰουλίδα, στὸ νησὶ τῆς Κέας, ἀπαγόρευε τὸ θρῆνο κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ἐκφορᾶς. Τὸ σῶμα ἔπρεπε νὰ μεταφέρεται καλυμμένο καὶ σιωπηλά. Ἡ Κέα εἶχε στενοὺς δεσμοὺς μὲ τὴν Ἀθήνα καὶ δεδομένου ὅτι αὐτὴ ἡ νομοθεσία εἶναι παρόμοια μὲ τοῦ Σόλωνος καὶ σὲ ἄλλα σημεῖα, φαίνεται πιθανὸ ὅτι καὶ οἱ Ἀθηναῖες γυναῖκες ἦταν ἐπίσης περιορισμένες στὸ θρῆνο κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ἐκφορᾶς [57].

Ὁ Σόλων μπορεῖ ἐπίσης νὰ εἶχε νομοθετήσει καὶ ἄλλα ὅρια γιὰ τὸ πένθος τῶν γυναικῶν ἐξαλείφοντας (ἢ περιορίζοντας) τὶς παραδοσιακὲς ἐτήσιες τελετὲς πένθους γιὰ τὰ μέλη τῆς οἰκογένειας τὶς ὁποίες ἀντικατέστησε μὲ μία κρατικὴ ἑπιχορηγούμενη ἑορτὴ, τὰ Γενέσια [58].

Στὴν περίπτωση τῆς δημόσιας ταφῆς, κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ πέμπτου (-) αἰῶνος ὑπῆρξε μία σταδιακὴ μείωση τοῦ ἐπίσημου ταφικοῦ θρήνου καὶ ἄρχισε μία αὐξανόμενη χρήση τῶν Ἐπιτάφιων Λόγων, δηλαδὴ οἱ δημόσιοι ἐπικήδειοι ποὺ ὑμνοῦσαν τὸ νεκρό. Τὸ Ἐγκώμιο ἀντικατέστησε τὸν Θρῆνο [59].

[57] Ἀλεξίου 15. Ὁ κώδικας τοῦ Δελφικοῦ νόμου περιελάμβανε αὐτὸν τὸν περιορισμό. [58] Ἀλεξίου, Jacoby 65-75 [59] Δεῖτε Loraux 44-50

10. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και το Πένθος ως “Πρόσχημα”

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Επειδή ο πόλεμος είχε φέρει χιλιάδες νεκρούς και το κράτος απαιτούσε από τις γυναίκες να σιωπούν (όπως ζήτησε ο Περικλής στον Επιτάφιο Λόγο του), τα Αδώνια έγιναν η τέλεια διέξοδος. Οι γυναίκες έκλαιγαν τον “Άδωνι”, αλλά στην πραγματικότητα πενθούσαν για τα αδέλφια, τους άνδρες και τα παιδιά τους που σκοτώνονταν στις μάχες.

Ὁ Ἐπικήδειος τοῦ Περικλέους καὶ ὁ Περιορισμὸς τῶν Γυναικῶν

Εἶναι μία ἐνδιαφέρουσα σύμπτωση ὅτι ἡ πρώτη γραπτὴ μαρτυρία γιὰ τὰ Ἀδώνια πέφτει σχεδὸν τὴν ἴδια στιγμὴ τῆς ἐποχῆς τοῦ ἐπικήδειου λόγου τοῦ Περικλέους γιὰ τοὺς νεκρούς του πρώτου ἔτους τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου (-430). Ὁ Περικλῆς δὲν θρηνεῖ τοὺς νεκρούς. Ἀντ’αὐτοῦ ἐπαινεῖ τὴν ἀνδρεία τους, καὶ ἐπαινεῖ τὴν πόλη γιὰ λογαριασμὸ αὐτῶν ποὺ θυσίασαν τὴ ζωὴ τους (Θούκ. 2,34 – 46) [60] .

Ὁ ρόλος τῶν γυναικῶν στὶς δημόσιες κηδεῖες ἦταν αὐστηρὰ περιορισμένος. Μόνο οἱ συγγενεῖς γίνονταν δεκτές καὶ στὴ συνέχεια μόνο στὸ τόπο ταφῆς. Ὁ Περικλῆς ὅμως ἔχει κάποια συμβουλὴ γὶ ‘αὐτούς: ― Προσπαθῆστε νὰ μὴν εἶστε κατώτερες ἀπὸ τὴν φύση σας (ἀκόμα κι ἂν εἶναι ἐγγενῶς ἀδύναμη ἀπὸ ἐκείνη τοῦ ἀρσενικοῦ) Συμπεριφερθεῖτε μὲ εὐπρέπεια κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ περιορισμένου χρόνου τοῦ πένθου σας, καὶ στὴ συνέχεια νὰ ἀποχωρίσετε στὸ σπίτι. (Θούκ. 2.45 ).

Ἔτσι, κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ πέμπτου (-) αἰῶνος, οἱ γυναῖκες, οἱ ὁποῖες εἶχαν κυριαρχήσει παραδοσιακὰ τὶς τελετουργίες τοῦ θανάτου, περιθωριοποιήθηκαν στὶς δημόσιες ταφές, καὶ περιορίστηκαν σὲ ἕνα περιφερειακὸ ρόλο, οἱ θρῆνοι τους πλέον ἦταν σιωπηλοί. Ἡ Ἐξύμνηση τοῦ κράτους ἀντικατέστησε τὸν θρῆνο γιὰ τοὺς συγγενεῖς [61] .

Ἡ «Ἀντιγόνη» καὶ ἡ Κρατικὴ Παρέμβαση

[61] Ὁ Bennett και ὁ Tyrrell (456) δείχνουν ὅτι ἡ ἔνταση ποὺ προέκυψε ἀπὸ τὴν εἰσβολὴ τοῦ κράτους στὰ παραδοσιακὰ ταφικὰ ἔθιμα τῶν γυναικῶν ἐμφανίστηκε στὴν Ἀντιγόνη τοῦ Σοφοκλέους. Όταν ὁ Κρέων εμπόδισε τὶς συγγενεῖς τοῦ Πολυνείκη νὰ θάψουν τὸ σῶμα του, ἐκτελοῦσε : «ὅχι περισσότερο από ό, τι οι ίδιοι οι Αθηναίοι ἐκτελοῦσαν από την εποχή τοῦ Σόλωνος, δηλαδὴ προσπάθησε νὰ ἐπιβάλει τὴ νομοθεσία, τὴν περιορισμένη συμμετοχὴ τῶν γυναικὼν στὶς ταφὲς» -τόσο τῶν ἰδιωτικῶν ὅσο καὶ δημόσιων.

Δεῖτε ἐπίσης Ἀλεξίου 212 σήμ.. 109: «… Κάποιος μπορεῖ ἐπίσης νὰ ἀντιληφθεῖ ὅτι τόσο ἡ Ἀντιγόνη ὅσο καὶ ἡ Ἠλέκτρα κάνουν ἔκκληση πρὸς τὶς γυναῖκες τῶν ἄλλων πόλεων γιὰ τὴ δικαιοσύνη στοὺς νεκρούς τους. Σοφοκλέους Ἀντιγόνη 694 – 98, Ἠλέκτρα 954, 1090»

Ὁ Πόλεμος καὶ ὁ Βουβὸς Θρῆνος

Ὁ Πόλεμος ἦταν ἐνδημικὸς στὴν ἑλληνικὴ κοινωνία κατὰ τὴν κλασικὴ περίοδο, ὡς ἐκ τούτου, υπῆρχαν ἀρκετοὶ θάνατοι ἀπὸ τὶς μάχες, ἀρκετὴ θλίψη καὶ τὸ πένθος. Ἀλλὰ κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ἴδιας περιόδου ἡ Πολιτεία περιόρισε τὶς ἰδιωτικὲς τελετὲς καὶ εισήγαγε τὴν ἰδιοποίηση τῶν δημόσιων κηδειῶν.

Στὰ τέλη τοῦ πέμπτου (-) αἰῶνος ὁ Πελοποννησιακὸς Πόλεμος κυριαρχοῦσε στὰ πάντα. Χρόνο μὲ τὸ χρόνο οἱ γυναῖκες ἀπλῶς παρακολουθοῦσαν, ἀναγκαστικὰ περιορισμένες, καθὼς ὁ πόλεμος μὲ τὴ Σπάρτη συνεχίζονταν. Χρόνο μὲ τὸ χρόνο ἀναγκάζονταν νὰ θρηνοῦν στὴ σιωπή.

Σὲ αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ πλαίσιο πρέπει νὰ τοποθετήσουμε τὴν ὁμιλία τοῦ Προβούλου στὴ Λυσιστράτη. Ὁ Ἀριστοφάνης ἔχει ἐνορχηστρώσει τὴ σκηνὴ ἀρκετὰ προσεκτικά. Εἶναι τὸ ἔτος -415. Ὅταν ὁ Δημόστρατος πρότεινε νὰ στείλει στρατεύματα στὴ Σικελία, αὐτοὶ ποὺ δὲν εἶχαν πολιτικὴ φωνὴ (οἱ γυναῖκες) στὶς κοντινὰ στέγες ὕψωσαν τὶς φωνὲς τους σὲ θρήνους γιὰ τὸν Ἄδωνι.

Ὁ Ἄδωνις ὡς «Ὑποκατάστατο Πένθους»

Δὲν ἔχει σημασία ἐὰν τὰ Ἀδώνια πραγματοποιοῦταν πραγματικὰ τὴν ἴδια στιγμὴ τῆς συνέλευσης τῆς ἐκκλησίας τοῦ δήμου ποὺ ἀποφάσιζε. Ὁ Ἀριστοφάνης δὲν ἀσχολήθηκε ποτὲ μὲ τὶς ἱστορικὲς ἀκρίβειες [62]. Οἱ πενθοῦσες γυναῖκες δὲν θρηνοῦσαν μόνο γιὰ τὸν Ἄδωνι, θρηνοῦσαν καὶ γιὰ τοὺς δικοὺς τους καὶ ὄχι μόνο γιὰ ἐκείνους ποὺ εἶχαν ἤδη σκοτωθεῖ ἀλλὰ καὶ γιὰ ἐκείνους ποὺ θὰ ἔχαναν τὴν ζωὴ τους , τοὺς θάνατους ποὺ θὰ ἔρχονταν.

Εἶχαν πένθος ἐκ τῶν προτέρων, ὁ Ἀριστοφάνης καὶ τὸ κοινό του, τὸ -411, ἤδη γνώριζαν ὅτι θὰ πέθαιναν χιλιάδες στὴ Σικελία. Στὰ Ἀδώνια, οἱ γυναῖκες ἔβρισκαν τὴν εὐκαιρία νὰ δώσουν ἕνα διέξοδο στὴν ἀνάγκη τους γιὰ νὰ πενθήσουν. Αὐτὴ ἦταν ἡ ἕλξη τους πρὸς τὴν ἑορτὴ καὶ ὁ λόγος γιὰ τὴ δημοτικότητά της.

Κατὰ τὸ ἔθιμο, μία γυναίκα ποὺ λάμβανε μέρος σὲ μία πρόθεσις ἕνος μέλους τῆς οἰκογένειας, μποροῦσε νὰ ξεκινήσει τὸ θρῆνο της γιὰ τὸν θανόντα θρηνώντας πρῶτα τὰ δικά της δεινά. Μιὰ τέτοια ἀνησυχία, γιὰ τὰ προσωπικὰ δεινὰ κάποιου, φαίνεται ὅτι ἦταν ἕνα σταθερὸ στοιχεῖο στὸν τελετουργικὸ θρῆνο στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων. Γιὰ παράδειγμα, ὁ Ὅμηρος μᾶς λέει ὅτι ὁ θρῆνος τῆς Ἀνδρομάχης γιὰ τὸν Ἕκτορα ξεκίνησε ἀπὸ μία περιγραφὴ τῆς δικῆς της δυσάρεστης κατάστασης (Ἰλιάδα Ω στ.725-45).

Κοινὸ Πένθος καὶ Κάθαρση

Ὁμοίως, στὴ σύγχρονη Ἑλλάδα, οἱ γυναῖκες ποὺ ἐκτελοῦσαν τὸ μοιρολόι τους, εἶναι συχνὰ κατὰ κύριο λόγο «ἀπασχολημένες θρηνώντας τὴ δική τους μοίρα.» [63] Σίγουρα αὐτὸ ἴσχυε καὶ στὰ Ἀθηναϊκὰ Ἀδώνια [64].

Τόσο ἡ πρόθεσις τοῦ νεκροῦ ὅσο καὶ τὰ Ἀδώνια, ἦταν φορὲς ποὺ οἱ γυναῖκες μποροῦσαν νὰ μοιραστοῦν τὶς λύπες τους μὲ ἄλλες γυναῖκες. Ὑπάρχει ἄνεση, ἀκόμη καὶ ἱκανοποίηση στὸ κοινὸ πένθος. Λειτουργεῖ ὡς κάθαρση γιὰ ὅλους ὅσους παίρνουν μέρος σὲ αὐτὸ [65]. Ὁ Ἄδωνις, στὴ συνέχεια, γίνεται, στὴν πραγματικότητα, ἕνα ὑποκατάστατο γιὰ ἕναν σύζυγο, γιό, καὶ ἀδελφό.

Κατὰ τὰ τέλη τοῦ πέμπτου (-) αἰώνα οἱ γυναῖκες εἶχαν μία αὐξημένη ἀνάγκη γιὰ ἕνα τέτοιο «ὑποκατάστατο πένθος.» Μὲ αὐτὸ κατὰ νοῦ λοιπὸν, μπορεῖ νὰ μὴν εἶναι ἁπλῶς μιὰ σύμπτωση στὶς πηγές μας ἡ διατήρηση ἀρκετῶν ἀναφορῶν γιὰ τὰ Ἀδώνια στὴν Ἀθήνα κατὰ τὸ τελευταῖο τρίτο του πέμπτου αἰῶνος.

Σχεδὸν κάθε γυναίκα στὴν Ἀθήνα θὰ εἶχε ἀγγιχτεῖ ἀπὸ τὴν μακροχρόνια μάστιγά τοῦ πολέμου μεταξὺ Ἀθήνας καὶ Σπάρτης (καὶ τῶν συνοδευτικῶν ἐπιδημιῶν του). Ἐν ὄψει τῶν νομοθετικῶν περιορισμῶν στὶς παραδοσιακὲς ταφικὲς τελετουργίες καὶ τὸν περιορισμὸ ποὺ ἐπιβλήθηκε ἀπὸ τὸ κράτος στὸ θρῆνο γιὰ τὰ θύματα τοῦ πολέμου, δὲν εἶναι καθόλου περίεργο ὅτι οἱ Ἀθηναῖες γυναῖκες καλοδέχτηκαν τὴν εὐκαιρία νὰ πενθήσουν στὰ Ἀδώνια, προκαλώντας ἕτσι ἕνα μεγάλο κύμα στὴ δημοτικότητά του.

[60] Προφανῶς οἱ ἄντρες στὸ ἀκροατήριο… ἦταν πιὸ εὔκολο νὰ πείσθοῦν ἀπὸ τὶς γυναῖκες. «Ἡ Ἀθηναϊκὴ πόλη, ἡ ὁποία εὶχε ἐκδημοκρατισμένη στρατιωτικὴ δραστηριότητα…» (Loraux 24). [63] Γιὰ συζήτηση πάνω στὴ κατασκευὴ τοῦ ἀρχαίου καὶ τοῦ σύγχρονου θρήνου στὴ Ἑλλάδα, δεῖτε Ἀλεξίου 40-74. [65] Ένα ωραίο παράδειγμα… είναι η σκηνή από την Ιλιάδα όπου ο Πρίαμος και ο Αχιλλέας μοιράζονται τις λύπες τους…

11. Μια Σιωπηρή Πολιτική Φωνή Ανυπακοής

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Μέσα από τον “θόρυβο” της γιορτής, οι γυναίκες βρήκαν έναν τρόπο να διαμαρτυρηθούν. Εξέφραζαν σιωπηλά (ή μάλλον φωναχτά!) την αντίθεσή τους στις πολιτικές των ανδρών που έστελναν διαρκώς τον κόσμο σε πολέμους, όπως η καταστροφική εκστρατεία στη Σικελία.

Ἡ Θρησκευτικὴ Αὐτονομία καὶ ἡ Πολιτικὴ Φωνὴ τῶν Γυναικῶν

Ἀλλὰ ἡ εὐκαιρία γιὰ τὸ πένθος δὲν ἦταν τὸ μοναδικὸ στοιχεῖο ποὺ πρόσφεραν τὰ Ἀδώνια γιὰ τὶς συμμετέχουσες. Γιὰ τὶς γυναῖκες τῆς Ἀθήνας τὰ Ἀδώνια ἦταν μία εὐκαιρία γιὰ συνεργασία μὲ ἄλλες γυναῖκες, χωριστὰ ἀπὸ τοὺς ἄνδρες καὶ χωρὶς ἐπίβλεψη ἀπὸ τοὺς ἄνδρες. Ἦταν ἕνας χῶρος γιὰ καθαρὰ γυναικείους λόγους.

Μερικὲς φορές, ἴσως, «ἡ ἀκολασία τῶν γυναικῶν ἔλαμψε», ὅπως ὑπονοοῦσε ὁ Ἀριστοφάνης. Νομίζω ὅτι εἴμαστε σὲ θέση νὰ ἑρμηνεύσουμε αὐτὴ τὴν «ἀκολασία», ποὺ ἦταν τόσο δυσάρεστη πάνω στὸν Πρόβουλο, ὡς μία ἐμβρυακὴ πολιτικὴ φωνὴ, μία μικρὴ ἔκφραση δυσαρέσκειας γιὰ ἐκείνους ποὺ κάνουν τὶς πολιτικὲς / στρατιωτικὲς ἀποφάσεις.

Μὲ ἄλλα λόγια, οἱ γυναῖκες, μὲ τὴν ἀξιοποίηση τοῦ παραδοσιακοῦ τους ρόλου ὡς θρηνήτριες τῆς κοινωνίας, εἶχαν ἀνακαλύψει ἕνα μέσο μὲ τὸ ὁποῖο θὰ μποροῦσαν νὰ κάνουν ἕνα πολιτικὸ σχόλιο.

Σίγουρα, θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ἑρμηνεύσει τὸν στίχο τοῦ Ἀριστοφάνους μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο καὶ ἴσως καὶ ἡ περιγραφὴ τοῦ Πλουτάρχου γιὰ τὴν ἐπικείμενη ἀναχώρηση τῆς δυσοίωνης Σικελικῆς ἐκστρατείας μὲ τὴ συνοδεία τῶν πένθιμων θρῆνων τῶν Ἀδωνίων [66].

Γιατί οἱ Ἄνδρες ἀνέχονταν τὰ Ἀδώνια;

Τὸ ἐρώτημα παραμένει, ἐὰν οἱ Ἀθηναῖοι ἄνδρες ἔβρισκαν τὰ Ἀδώνια θορυβῶδη καὶ ἐνοχλητικὰ γιατί τὰ ἀνέχονταν ; Μποροῦσαν νὰ τὰ ἀνεκτοῦν διότι, πρῶτα ἂπ ‘ὅλα, ἀναγνώρισαν (ὅπως ἀκριβῶς καὶ οἱ γυναῖκες) ὅτι ἡ οὐσία τῆς ἑορτῆς ἦταν ὁ θρῆνος καὶ ὅτι αὐτὸ ἦταν παραδοσιακὰ γυναικεῖα ἔδαφος (παρὰ τοὺς περιορισμοὺς τοῦ κράτους).

Ὡς ἐκ τούτου, θὰ ἦταν ἀπρόθυμοι νὰ ἀρνηθοῦν στὶς γυναῖκες αὐτὸ τὸ ρόλο σὲ ἕνα θρησκευτικὸ περιβάλλον. Δεδομένου ὅτι οἱ ὁμάδες τῶν γυναικὼν ἦταν μικρές, καὶ οἱ δραστηριότητές τους περιορίζονται στὸ ἀσφαλὲς περιβάλλον τοῦ σπιτιοῦ, οἱ ἄνδρες εἶδαν τὴν ἑορτὴ ὡς ἀκίνδυνη, ἐνοχλητικὴ ἴσως, ἀλλὰ ἐντελῶς ἀβλαβής [67].

Παρόλα αὐτὰ, οἱ Ἀθηναῖες ἦταν σὲ θέση νὰ δημιουργήσουν ἕνα μικρὸ χῶρο θρησκευτικῆς αὐτονομίας, ἀπαλλαγμένες ἀπὸ ἐξωτερικοὺς ἐλέγχους. Στὰ τέλη τοῦ πέμπτου (-) αἰώνα, ἡ αὐτονομία αὐτή ἤδη εἶχε ἑδραιωθεῖ, μποροῦσε νὰ προσφέρει ἕνα τόπο συζήτησης στὸν ὁποῖο μποροῦσαν νὰ ἐκφράζουν τὴν ἀντίθεσή τους στὴν τρέχουσα νοοτροπία τοῦ κράτους γιὰ τὸν πολέμο.

Ὑποσημειώσεις & Ἱστορικὸ Πλαίσιο

[62] Γνωρίζουμε ἀπὸ τὸν Πλούταρχο… ὅτι οἱ γυναῖκες τῆς Ἀθήνας γιόρταζαν τὰ Ἀδώνια λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν προβλεπόμενη ἡμερομηνία ἐπιβίβασης στὰ πλοῖα… (Ἡ πραγματικὴ ἐπιβίβαση, ὡστόσο, καθυστέρησε λόγω τοῦ ἀκρωτηριασμοῦ τῶν Ἐρμαϊκῶν στήλων καὶ τῆς ἔρευνας ποὺ ἀκολούθησε.)

[63] Γιὰ συζήτηση πάνω στὴ κατασκευὴ τοῦ ἀρχαίου καὶ τοῦ σύγχρονου θρήνου στὴ Ἑλλάδα, δεῖτε Ἀλεξίου 40-74 .

[64] Στὴν Ἀθήνα ἐκείνης τῆς ἐποχῆς οἱ συνθῆκες τῆς οἰκονομικῆς καὶ τῆς κοινωνικῆς κατάστασης μιᾶς γυναικὸς μποροῦσαν νὰ ἀλλάξουν δραστικὰ μετὰ τὸ θάνατο τοῦ συζύγου της, τοῦ πατέρα ἢ τοῦ κηδεμόνα της.

[65] Ένα ωραίο παράδειγμα πάνω σ’αυτό ἀπὸ τὸν προ-κλασικὸ κόσμο… είναι η σκηνή από την Ιλιάδα όπου ο Πρίαμος και ο Αχιλλέας μοιράζονται τις λύπες τους… Είναι προφανές, ότι το τελετουργικό δημιουργεί ένα δεσμό μεταξύ των συμμετεχόντων, ενισχύει την αλληλεγγύη, ενισχύει το ηθικό και αποτελεί μια σύνδεση με τους προγόνους.

[66] Ἡ Eva Keuls (24-25, 391), παίρνει μία πιὸ ριζοσπαστικὴ στάση, βλέποντας τὰ Ἀδώνια ὡς ἐξέγερση ἐνάντια στὴν ἀνδρικὴ ἐξουσία. Ὑπέθεσε μάλιστα ὅτι… εἶναι οἱ βασικοὶ ὕποπτοι γιὰ ἀκρωτηριασμὸ τῶν Ἐρμαϊκῶν στηλῶν τὸ -415. Αὐτὸ δὲν φαίνεται ὅμως πιθανό. Οἱ γυναῖκες δὲν ἐπαναστατοῦσαν, ἐξέφραζαν τὴν ἀντίθεση τους σὲ ἕναν ἐνοχλητικό, ἀλλὰ ὄχι ἀπειλητικὸ τρόπο.

[67] Εἶναι πιθανὸ ὅτι τὰ Ἀδώνια διεισδύσαν στὴν Ἀθήνα σταδιακά… Ἐὰν εἶχαν εἰσαχθεῖ στὰ τέλη τοῦ 5ου αἰώνα, μὲ ὅσες φανφάρες καὶ ἄν εἶχαν, ὅπως ἡ λατρεία τῆς Βένδιδος, τότε ἴσως ἡ ἀθηναϊκὴ ἀντίδραση νὰ ἦταν πολὺ διαφορετική. Τὸ κράτος-δηλαδὴ οἱ ἄνδρες τῶν Ἀθηνῶν θὰ εἶχαν ἐπιμείνει γιὰ τὴν ἐποπτεία τους. Γιὰ περαιτέρω συζήτηση πάνω στὴν ἐπίσημη ἀναγνώριση ὁρισμένων ξένων λατρειῶν, βλέπε Σὶμς (1985).

12. Η Θρησκεία ως Χώρος Ελευθερίας (Συμπεράσματα)

Σχόλιο – Με απλά λόγια: Το κείμενο ολοκληρώνεται κάνοντας έναν παραλληλισμό με τους Αφρικανούς σκλάβους και τις γυναίκες στην Αμερική τον 19ο αιώνα: όλοι χρησιμοποίησαν τη θρησκεία ως «ασπίδα» για να μπορέσουν να βρουν λίγη ελευθερία, αλληλεγγύη και φωνή. Τα Αδώνια ήταν ακριβώς αυτό για τις Αθηναίες: ο δικός τους ανεξάρτητος χώρος.

1. Ἡ Θρησκεία ὡς Ὄχημα Αὐτονομίας: Σύγχρονα Παραδείγματα

Μὲ τὸν ἴδιο τρόπο ποὺ οἱ ἄλλες ἱστορικὰ καταπιεσμένες ὁμάδες εἶχαν ἀνακαλύψει στὴ θρησκεία ἕνα βιώσιμο ὄχημα γιὰ τὴ δημιουργία τῆς δικῆς τους αὐτόνομης κοινότητας, καὶ εἶχαν συνδυάσει μὲ ἐπιτυχία στὴν πραγματικότητα, καταλύματα γιὰ τὴν ἀντίσταση στὴν ἐξουσία. Δύο παραδείγματα ἀπὸ μία πιὸ σύγχρονη ἐποχή, θὰ βοηθήσουν νὰ ἐπεξηγήσω αὐτὸ τὸ σημεῖο.

Στὰ τέλη τοῦ δέκατου ὄγδοου καὶ δέκατου ἔνατου αἰώνα οἱ γυναῖκες στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖες, ἂν καὶ ὄχι τόσο στερημένες στὸν ἔλεγχο τῆς ζωῆς τους ὅπως οἱ Ἀθηναῖες, ὡστόσο ζοῦσαν τὶς ζωὲς μέσα σὲ αὐστηροὺς περιορισμοὺς, πολιτικά καὶ κοινωνικά. Ἀκριβῶς ὅπως, περίπου ,καὶ στὴν Ἀθήνα, οἱ σχέσεις τους μὲ τοὺς ἄνδρες, τόσο ἐντὸς ὅσο καὶ ἐκτὸς ἀπὸ τὸ σπίτι, ἦταν αὐστηρὰ ἱεραρχικές.

Ἀλλά, ὅπως ἀκριβῶς καὶ στὴν Ἀθήνα, ἡ θρησκεία τοὺς παρεῖχε μιὰ ὁδὸ στὴν ὁποία οἱ γυναῖκες θὰ μποροῦσαν νὰ ἐπεκτείνουν λίγο τὰ ὅρια περιορισμοῦ τῆς ζωῆς τους.

Οἱ θρησκευτικὲς ὀργανώσεις ἀποτελοῦνταν ἀποκλειστικὰ ἀπὸ γυναῖκες καὶ θεωροῦνταν μία ἐπιθυμητὴ καὶ ἀσφαλῆ διέξοδο ἀπὸ τοὺς ἄνδρες, μία ὑποστηρικτικὴ κοινότητα ἴσων πρὸς ἴσων, ἀποτελούμενη ἀπὸ τὶς γυναῖκες. Οἱ κληρικοὶ καὶ οἱ σύζυγοι τοῦ δέκατου ἔνατου αἰῶνος εἶδαν τὴ θρησκεία ὡς μία εἰδικὴ δικαιοδοσία τῶν γυναικῶν, ἡ ιδιοσυγκρασία τους τοὺς κατήυθυνε φυσικὰ μὲ θρησκευτικὴ εὐλάβεια. Ἀλλὰ γιὰ αὐτὲς τὶς γυναῖκες αὐτὲς οἱ θρησκευτικὲς ἑνώσεις παρεῖχαν ἕνα χῶρο γιὰ τοὺς γυναικείους λόγους, γιὰ τὸ σχηματισμὸ τῶν φιλίων μεταξὺ γυναικῶν καί μερικὲς φορές, μία βάση γιὰ τὴν κοινωνικὴ μεταρρύθμιση.

Σύμφωνα μὲ τὰ λόγια της Nancy Cott, ― «Οἱ θρησκευτικὲς ἐθελοντικὲς ὀργανώσεις προσέφεραν στὶς γυναῖκες μία κοινότητα συνομηλίκων ἔξω ἀπὸ τὴν οἰκογένεια, χωρὶς νὰ παραβιάζουν τὴ ἔννοια τῆς οἰκογένειας.» [68] —

2. Ἡ Θρησκεία στὴν Παράδοση τῶν Ἀφρικανῶν Σκλάβων

Ἡ θρησκεία ἔπαιξε τὸν ἴδιο ρόλο στὴν παράδοση τῶν Ἀφρικανῶν σκλάβων στὶς προπολεμικὲς Ἡνωμένες Πολιτεῖες. Οἱ νέγροι σκλάβοι ἐνέκριναν τὴ θρησκεία τῶν καταπιεστῶν τους διότι τοὺς παρεῖχε ὄχι μόνο τὴν ὑπόσχεση μίας καλύτερης ζωῆς, ἀλλὰ στὸ ἑξῆς καὶ τὴν ἀδελφότητα τῆς κοινότητας σὲ αὐτὴ τὴ ζωή.

Οἱ λευκοὶ εἶδαν τοὺς σκλάβους νὰ εἰσέρχονται στὴν θρησκεία τῶν κυρίων τους καὶ νὰ τὴν ἀποδέχονται ὡς δική τους, καὶ πίστευαν ὅτι αὐτὸ θὰ τοὺς ἔκανε πιὸ ὑπάκουους.

Γιὰ τοὺς σκλάβους, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ θρησκευτική τους συνάντηση ἦταν ἕνας ἠμι-αὐτόνομος χῶρος στὸν ὁποῖο θὰ μποροῦσαν νὰ ἀναπτύξουν μία αἴσθηση τῆς ἀτομικῆς ἀξίας, τῆς ἀλληλεγγύης μὲ τοὺς ἄλλους σκλάβους, καὶ ἴσως ἀκόμη καὶ ὁ τόπος ὅπου θὰ σκέφτονταν καὶ θὰ μιλοῦσαν γιὰ ἐξέγερση. Οἱ λευκοί ἦταν σπάνια παρόντες καὶ οἱ σκλάβοι ἦταν ἐλεύθεροι νὰ συζητοῦν, αὐτοσχεδιάζοντας ἀπὸ τὶς ἐμπειρίες τῆς ζωῆς τους (ἡ ὁποία διέφερε σημαντικὰ ἀπὸ ἐκεῖνες τῶν κυρίων τους).

3. Συγκρίσεις καὶ Τελικὰ Συμπεράσματα

Οἱ συγκρίσεις βέβαια δὲν εἶναι τέλειες. Οἱ Ἀφρικανοὶ σκλάβοι ἦταν πιὸ καταπιεσμένοι ἀπὸ τὶς γυναῖκες τῆς κλασικῆς Ἀθήνας, καὶ οἱ γυναῖκες τοῦ δέκατου ὄγδοου καὶ δέκατου ἔνατου αἰῶνος ἦταν λιγότερο. Ὡστόσο, καὶ στὶς τρεῖς περιπτώσεις οἱ ὁμάδες βρῆκαν στὴ θρησκεία ἕνα χῶρο γιὰ τὴ δημιουργία μίας κοινότητας γιὰ τὸν ἑαυτό τους.

Ἐν κατακλείδι, θὰ πρέπει νὰ ἐξετάσουμε τὰ Ἀδώνια ἀπὸ τὴν ἄποψη τῆς ζωῆς τῶν γυναικῶν στὴν κλασικὴ Ἀθήνα, ἂν θέλουμε νὰ κατανοήσουμε τὸ νόημά τους. Αὐτὸ ἀπαιτεῖ τὴν ἀποτίμηση τοῦ πλαίσιου τους πάνω μύθο, καὶ τὶς γυναῖκες ποὺ συμμετεῖχαν ὑπὸ τὸ βλέμμα τῶν ἀνδρῶν παρατηρητῶν τους.

Ὁ Ἄδωνις πεθαίνει ; Οἱ Γυναῖκες κλαῖνε. Ἦταν ὁ τελετουργικὸς θρῆνος, ὄχι ὁ μύθος ἤ οἱ μύθοι ποὺ ἀπευθύνονταν στὶς γυναῖκες. Ἀνταποκρίθηκαν ὄχι μόνο ἐπειδὴ τὰ Ἀδώνια καθρεφτίζαν τὶς παραδοσιακὲς ταφικὲς δραστηριότητες τους, ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ εἶχαν ἀνάγκη ἀπὸ εὐκαιρίες γιὰ ἀπὸ κοινοῦ θρῆνο, γιὰ πένθος μαζὶ μὲ ἀλλες ποὺ μοιράζονταν τὶς ἀπώλειες τους, μοιράζονταν τὴ θλίψη τους γιὰ τὸ θάνατο τῶν υιῶν, τῶν ἀδελφῶν, τῶν συζύγων, τῶν ἐραστῶν τους, θύματα τῶν ἰθυνόντων τοῦ πολέμου.

Καί, δεδομένου ὅτι θρηνοῦσαν στὰ Ἀδώνια, οἱ Ἀθηναῖες δημιουργοῦσαν ταυτόχρονα ἕνα χῶρο γιὰ τὸν ἑαυτό τους, ἕνα χῶρο χωρὶς τὴν ἐποπτεία τοῦ ἀρσενικοῦ, στὸν ὁποῖο θὰ συνδέονταν ἐλεύθερα μὲ τὶς ἄλλες γυναῖκες, μὲ τοὺς δικούς τους ὅρους καὶ μὲ τὴ δικὴ τους φωνή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• essetaihmar
• 📚 Βιβλιογραφία & Πηγές
  🏛️ Αρχαίες Πηγές (Πρωτογενές Υλικό)
  Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη.
  Ἀθήναιος, Δειπνοσοφισταί.
  Θεόκριτος, Εἰδύλλια (15: Ἀδωνιάζουσαι).
  Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι: Ἀλκιβιάδης, Νικίας.
  Σαπφώ, Ἀποσπάσματα.
  Σοφοκλής, Ἀντιγόνη.
  
  📖 Σύγχρονη Βιβλιογραφία (Μελέτες & Άρθρα)
  A – D
  Aleshire, Sara B. (1994). “Towards a Definition of State Cult for Ancient Athens” στο R. Hagg, Ancient Greek Cult Practice from the Epigraphical Evidence. Stockholm, σσ. 9-16.
  Alexiou, Margaret (1974). The Ritual Lament in Greek Tradition. Cambridge.
  Atallah, Wahib (1966). Adonis dans la littérature et l’art grecs. Paris.
  Baslez, M.-F. (1986). “Cultes et dévotions des Phéniciens en Grèce: les divinités marines” στο C. Bonnet, E. Lipinski, & P. Marchetti (επιμ.), Studia Phoenicia IV: Religio Phoenicia. Namur, σσ. 289-305.
  Baudy, Gerhard J. (1986). Adonisgarten: Studien zur antiken Saviensymbolik. Frankfurt.
  Burkert, Walter (1979). Structure and History in Greek Mythology and Ritual. Berkeley.
  Burkert, Walter (1985). Greek Religion (Μετ. John Raffan). Cambridge.
  Cook, J. M. (1967). “Review of Atallah”. CR 17, σσ. 77-79.
  Cott, Nancy F. (1977). The Bonds of Womanhood.
  Detienne, Marcel (1994). The Gardens of Adonis: Spices in Greek Mythology (Μετ. Janet Lloyd). Princeton (Γαλλική έκδ. 1972).
  Deubner, Ludwig (1932). Attische Feste. Berlin.
  E – K
  Edwards, Charles (1984). “Aphrodite on a Ladder”. Hesperia 53, σσ. 59-72.
  Frazer, James G. (1961/1906). Adonis, Attis, Osiris (Μέρος IV του The Golden Bough). New York.
  Garland, Robert (1985). The Greek Way of Death. Ithaca.
  Garland, Robert (1989). “The Well-Ordered Corpse: An Investigation into the Motives Behind Greek Funerary Legislation”. BICS 36, σσ. 1-15.
  Garland, Robert (1992). Introducing New Gods: The Politics of Athenian Religion. Ithaca.
  Genovese, Eugene (1972). Roll, Jordan, Roll: The World the Slaves Made. New York.
  Hauser, F. (1909). “Aristophanes und Vasenbilder”. Oesterreichischen Archäologisches Institut in Wien 12, σσ. 80-100.
  Holst-Warhaft, Gail (1992). Dangerous Voices: Women’s Laments and Greek Literature. New York.
  Humphreys, S. C. (1993). The Family, Women and Death (2η έκδ.). Ann Arbor.
  Jacoby, F. (1944). “Genesia: A Forgotten Festival of the Dead”. CQ 38, σσ. 65-75.
  Jameson, Michael (1990). “Private Spaces and the Greek City” στο O. Murray & S. Price (επιμ.), The Greek City. Oxford.
  Keuls, Eva (1985). The Reign of the Phallus: Sexual Politics in Ancient Athens. Berkeley.
  Kirk, G. S. (1974). The Nature of Greek Myths. New York.
  L – R
  Lambrechts, P. (1955). “La résurrection d’Adonis” στο Mélanges I. Lévy. Brussels, σσ. 207-240.
  Loraux, Nicole (1986). The Invention of Athens: The Funeral Oration in the Classical City. Cambridge.
  Metzger, Henri (1951). Les représentations dans la céramique antique du IVe siècle. Paris.
  Mikalson, Jon D. (1982). “The Heorte of Heortology”. GRBS 23, σσ. 213-221.
  Parker, Robert (1996). Athenian Religion: A History. Oxford.
  Reed, Joseph D. (1995). “The Sexuality of Adonis”. CA 14, σσ. 317-346.
  Ribichini, Sergio (1981). Adonis: aspetti “orientali” di un mito greco. Rome.
  Richter, G. M. A. (1936). Red-Figured Athenian Vases in the Metropolitan Museum. New Haven.
  S – Z
  Segal, Robert A. (1991). “Adonis: A Greek Eternal Child” στο Myth and the Polis. D. C. Pozzi & J. M. Wickersham (επιμ.). Ithaca.
  Simms, Ronda R. (1985). Foreign Religious Cults in Athens in the Fifth and Fourth Centuries B.C. (Διδακτορική διατριβή, University of Virginia).
  Simms, Ronda R. (1988). “The Cult of the Thracian Goddess Bendis in Athens and Attica”. AW 18, σσ. 59-76.
  Simms, Ronda R. (1989). “Isis in Classical Athens”. CJ 84, σσ. 216-221.
  Simon, Erika (1972). “Aphrodite und Adonis – eine neuerworbene Pyxis in Würzburg”. Antike Kunst 15, σσ. 20-26.
  Soyez, Brigitte Servais (1981). “Adonis” στο Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC). Vol. 1, pt. 1, σσ. 222-229.
  Staal, Frits (1979). “The Meaninglessness of Ritual”. Numen 26, σσ. 2-22.
  Stehle, Eva (1990). “Sappho’s Gaze: Fantasies of a Goddess and Young Man”. Differences 2, σσ. 88-125.
  Vernant, Jean-Pierre (1993). Εισαγωγή στο Marcel Detienne, The Gardens of Adonis. Princeton.
  Versnel, H. S. (1990). “What’s Sauce for the Goose is Sauce for the Gander: Myth and Ritual, Old and New” στο Approaches to Greek Myth. Lowell Edmunds (επιμ.). Baltimore.
  Weill, Nicole (1966). “Adoniazusai ou les femmes sur le toit”. RCH 90, σσ. 664-698.
  Winkler, John J. (1990). The Constraints of Desire: The Anthropology of Gender and Ancient Greece. New York.

Το άρθρο Τα Αδώνια στην Αρχαία Αθήνα: Γιατί οι Γυναίκες Θρηνούσαν τον Άδωνι; εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.