Από τα βάθη της Ελληνικής Αρχαιότητας, αλλά κυρίως την Ελληνιστική περίοδο και εν συνεχεία τη Ρωμαϊκή, ο Ζευς λατρεύτηκε και ως Ζευς Ήλιος, συνδεόμενος με το Πυρ, το Φως, τον ορατό Ήλιο. Το γεγονός αυτό δεν οφειλόταν μόνο στην τάση Θεοκρασίας και θρησκευτικού Συγκρητισμού που ήταν ιδιαίτερα αγαπητά κατά την Ελληνιστική περίοδο. Ήδη από τον Ορφέα, αλλά και στην Αρχαϊκή και στην Κλασική περίοδο υπήρξε ισχυρή η σύνδεση αυτή.

Ο Ζευς είχε τα επίθετα «Πυρόεις», «Πάμφλεκτος», «Πυρφόρος», «Φλογόεις», «Φλόγιος», «Πυριπόλος», «Πυριγενής», «Πυριδρομάς», «Πυριλάμπης», «Αστεροπητής» (Αστραποβόλος), «Πυρσαγεύς», «Πυρίδρομος», «Πυρίβρομος», «Πυριβρεμέτης», ως ο Θεός που ταυτίζεται με το κοσμικό πυρ.

Η Ορφική Παράδοση και η Ζέουσα Ουσία του Διός

Σχόλιο: Η Ορφική παράδοση αποτελεί το «μυστικιστικό» ρεύμα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Σε αντίθεση με τον αυστηρά ανθρωπόμορφο Δία του Ομήρου, ο Ορφικός Δίας λαμβάνει πανθεϊστικές διαστάσεις. Η περιγραφή του ως «ζέουσα ουσία» (θερμή, πύρινη ενέργεια) δείχνει μια πρώιμη προσπάθεια των Ελλήνων να εξηγήσουν το θείο όχι ως μια οντότητα με ανθρώπινα πάθη, αλλά ως την πρωταρχική ενέργεια του σύμπαντος. Ο Δίας εδώ ταυτίζεται με τον Αιθέρα, το καθαρότερο και ανώτερο στρώμα φωτιάς.

Οι Ορφικοί Ύμνοι αναφέρουν το Δία ως «Ήλιον Πανόπτην». Στα Ορφικά κείμενα έχουμε περιγραφή του πύρινου χαρακτήρα του Διός:

«Το καθαρότατον και κορυφαιότατον άτε διαυγές όν πύρ Ζήνα ωνόμασαν δια την εν αυτώι ζέουσαν φύσιν….πυρώδης ουσία ζωτική….Τήι ούν ιδίαι θερμότητι ο Ζεύς – τουτέστιν η ζέουσα ουσία..» (Ιερώνυμου και Ελλάνικου Θεογονία, 56). Απόδοση: Το καθαρότατον και υψούμενον στα ανώτατα πεδία του χώρου διαυγές πυρ Δία ονόμασαν, χάριν του θερμοτάτου και εμπύρου χαρακτήρος της φύσεώς του… πυρώδης ουσία πλήρης ζωής και ισχύος…. με την έμφυτη θερμότητά του ο Ζεύς – δηλαδή η υπέρθερμος ουσία.

Ο Φίλιος Ζευς: Το Πυρ της Αγάπης και της Ένωσης

Σχόλιο: Εδώ παρατηρούμε μια εκπληκτική νοηματική μετατόπιση της έννοιας του «πυρός». Η φωτιά δεν νοείται πλέον ως ο καταστροφικός κεραυνός που τιμωρεί, αλλά ως η ζωογόνος θερμότητα που φέρνει τους ανθρώπους κοντά. Η σύνδεση του Διός με την έννοια της «Φιλότητος» (Αγάπης/Ένωσης) θυμίζει έντονα τη φιλοσοφία του Εμπεδοκλή, όπου η Φιλότης ενώνει τα στοιχεία του κόσμου. Ο ρόλος του Δία ως εγγυητή της κοινωνικής συνοχής (Εταιρείος, Ξένιος) εδράζεται στην ιδέα ότι ο θεός εκπέμπει μια πνευματική «ζεστασιά» που ενώνει τα διεστώτα (τα χωρισμένα).

Επίσης η ζέουσα ουσία του Διός συνάδει με το χαρακτηριστικό του ως Φίλιου Θεού, δηλαδή ως θεού της Αγάπης/Φιλότητος (Το ρήμα Φιλώ σημαίνει Αγαπώ). Η Φιλότης του Διός είναι πύρινη, είναι ζεστή σαν τη φωτιά. Τα ακόλουθα επίθετα του Διός τον περιγράφουν ως πηγή της Αγάπης/Φιλότητος: «Φίλιος Ζευς», «Ζευς Φίλος», «Ζευς Φιλήσιος», «Ζευς Εταιρείος», «Ζευς Εταιρίδας», «Ζευς Οικείος», «Πρευμενής Ζευς», «Ζευς Εκαλείος», «Ζευς Ξένιος», «Πολυξενώτατος Ζευς», «Ομονώος Ζευς», «Ζευς Θεόταιρος», «Ζευς Φρατρίος», «Ζευς Φιλότεκνος», κλπ.

Στον “Ύμνο στον Δία” του Στωικού φιλοσόφου Κλεάνθη (3ος αι. π.Χ.), (Στίχοι 19-21) αναφέρεται:

«…ἀλλὰ σὺ καὶ τὰ περισσὰ ἐπίστασαι ἄρτια θεῖναι, καὶ κοσμεῖν τἄκοσμα, καὶ οὐ φίλα σοὶ φίλα ἐστίν.»

Ερμηνεία: «…αλλά εσύ [Δία] γνωρίζεις πώς να κάνεις άρτια (σωστά/ισορροπημένα) ακόμη και τα περιττά (τα άχρηστα ή τα υπερβολικά), και να βάζεις σε τάξη τα άκοσμα (τα άτακτα/χαοτικά), και κάνεις φίλα (αγαπητά) εκείνα που δεν είναι φίλα (δηλαδή συμφιλιώνεις τα αντίθετα και φέρνεις αρμονία στο χάος)».

«(Ο Δίας)..Φίλιος δε και Εταιρείος (ονομάζεται) ότι πάντας ανθρώπους συνάγει και βούλεται φίλους είναι αλλήλοις.» (Δίων Χρυσόστομος, Or.12) Ερμηνεία: Ο Δίας Φίλιος και Εταιρείος ονομάζεται γιατί όλους τους ανθρώπους ενώνει και επιθυμεί να είναι αγαπημένοι μεταξύ τους.

Η ακόλουθη φράση προέρχεται από την Οδύσσεια του Ομήρου (Ραψωδία Ω, στίχος 485), στο τέλος του έπους, όπου ο Δίας λέει στην Αθηνά να επέμβει για να επιβάλει συμφιλίωση στους Ιθακήσιους:

«τοὶ δ᾽ἀλλήλους φιλεόντων ὡς τὸ πάρος, πλοῦτος δὲ καὶ εἰρήνη ἅλις ἔστω». Μετάφραση/Απόδοση: «Ας αγαπιούνται μεταξύ τους [οι Ιθακήσιοι] όπως και πριν (παλιά), και ας υπάρχει άφθονος πλούτος και ειρήνη».

Πρώιμος Συγκρητισμός και Φιλοσοφικές Προσεγγίσεις

Σχόλιο: Σε αυτή την ενότητα αποτυπώνεται η μετάβαση από τη μυθολογία στην ορθολογική φιλοσοφία. Οι Προσωκρατικοί (Ηράκλειτος, Παρμενίδης) και αργότερα ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, χρησιμοποιούν το φως και το πυρ ως τα απόλυτα σύμβολα του Νου, της Αλήθειας και της Ψυχής. Ο συγκρητισμός (η ταύτιση δηλαδή πολλών θεών στο πρόσωπο ενός) δεν ήταν απλώς μια θρησκευτική μόδα, αλλά μια φιλοσοφική αναγκαιότητα: οι στοχαστές αντιλαμβάνονταν ότι πίσω από τα πολλά ονόματα (Δίας, Ήλιος, Διόνυσος) κρύβεται μία ενιαία αρχή της φύσης.

Στα Ορφικά αποσπάσματα υπάρχει η φράση «Εἷς Ζεὺς, εἷς Ἅιδης, εἷς Ἥλιος, εἷς Διόνυσος» που δηλώνει ότι αυτοί οι τέσσερις θεοί είναι το ίδιο πρόσωπο, και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πρώιμου Ελληνικού θρησκευτικού συγκρητισμού. Ταυτόχρονα, ορισμένες Ορφικές και μυστηριακές διδασκαλίες ορίζουν το Διόνυσο ως τον “Ήλιο του Κάτω Κόσμου”.

• Η ταύτιση Δία και Ήλιου εμφανίζεται και στον Ευριπίδη (απ. 941), όπου ο Δίας αναφέρεται ως το «Φως του Ήλιου».
• Ο Πλάτων στην Πολιτεία (Βιβλίο 6) λέει ότι ο Ήλιος είναι η ορατή απεικόνιση του Αγαθού (του Θεού) στον αισθητό κόσμο.
• Ο Ηράκλειτος δίδαξε ότι ότι ο κόσμος είναι «πυρ αείζωον, απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα» (φωτιά αιώνια που ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο).
• «Ο Ίπασσος ο Μεταποντίνος και ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος λένε, ότι το σύμπαν είναι ένα, κινούμενο και πεπερασμένο, και το πυρ θεωρούν ως την αρχή των όλων αλλά και των όντων, και δημιουργούνται τα όντα από την φωτιά με πύκνωση και αραίωση, ενώ διαλύονται και πάλι στο πυρ» (Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά, 984α).
• Ο Δημόκριτος αποκαλεί τον Θεό νου πύρινο και σφαιροειδή: «Δημόκριτος νούν τον θεόν εν πυρί σφαιροειδεί» (Αέτιος, Περί θεού, 302,13).
• Για τους Πυθαγόρειους η αρχή της γενέσεως του σύμπαντος έγινε απ’ το πυρ και το πέμπτο στοιχείο μαζί, τον αιθέρα: «Άρξασθαι δε την γένεσιν του κόσμου από πυρός και του πέμπτου στοιχείου» (Αέτιος, Πόθεν τρέφεται ο κόσμος, 333,19).

Ο Αέτιος μας πληροφορεί ότι για την πυρώδη φύση της ψυχής μίλησαν ο Παρμενίδης, ο Ίπασσος, ο Ηρακλείδης, ο Λεύκιππος και οι Στωικοί.

• «Πύρ γεννώμεθα, δια πυρός οδεύομεν» (Πρόκλος).
• Ο Παρμενίδης, λέει ότι το γήρας επέρχεται από την έλλειψη του θερμού στοιχείου: «Παρμενίδης γήρας γίνεσθαι παρά την του θερμού υπόλειψιν» (Αέτιος, Περί τροφής, 443,8).
• Ο Αριστοτέλης επίσης μιλάει για το πρώτο «ενυπάρχον πύρ» (Μετά τα φυσικά, 1052,9) και ο Θεόφραστος για την «θερμότητα της πρώτης σφαίρας».
• Ο Πλάτων λέει: «Το Πρώτο Αγαθό είναι άρρητο, αλλά όταν έρχεσαι μαζί του σε επαφή κατ’επανάληψη, άξαφνα, είναι λες και αναπηδά μέσα από το πυρ το φως και αναδύεται μες στην ψυχή».

Ο Φιλόλαος, επίσης, μας λέει ότι στο κέντρο του Όντος, που ταυτίζεται με το σύμπαν και το Θεό (που ονομάζεται Δίας, κατ’ άλλους Νους, κατ’ άλλους Ειμαρμένη, κλπ. όπως λέει ο Ζήνων ο Κιτιεύς) υπάρχει άσβεστη φλόγα, το «Κεντρικόν Πυρ». Ο Στοβαίος αναφέρει (Ανθολόγιο,1,22,1):

«Ο Φιλόλαος τοποθετεί το πυρ στο μέσον, στο κέντρο. Το ονομάζει εστία των πάντων, οίκον του Διός, μητέρα των θεών, βωμό και συνοχή και μέτρο φύσεως. Επίσης τοποθετεί ένα δεύτερο Πυρ, ανώτατο όλων, που περιέχει μέσα του τον κόσμο. Το κέντρο, λέει, είναι από την φύση του πρώτο, γύρω απ’ αυτό τα δέκα διαφορετικά σώματα εκτελούν τον ομαδικό τους χορό».

Η Στωική Διδασκαλία: Το Πυρ Τεχνικόν και η Εκπύρωση

Σχόλιο: Ο Στωικισμός υπήρξε ίσως η πιο επιδραστική φιλοσοφία της Ύστερης Αρχαιότητας. Η έννοια του «Πυρός Τεχνικού» είναι ιδιοφυής: η φωτιά δεν καίει απλώς ανεξέλεγκτα, αλλά δημιουργεί με σχέδιο (τέχνη). Ο Θεός (Δίας/Λόγος) είναι αυτό το νοήμον πυρ που διαπερνά την ύλη. Η θεωρία της Εκπύρωσης (η περιοδική καταστροφή και αναγέννηση του σύμπαντος από τη φωτιά) υπογραμμίζει την αέναη και κυκλική ανανέωση του κόσμου, μια ιδέα που διατηρεί την κοσμική αισιοδοξία ότι η τάξη πάντα αναδύεται από το χάος.

Οι Στωικοί θεωρούσαν τον Θεό «Πυρ Τεχνικόν» δηλαδή φωτιά που δημιουργεί τα πάντα διαμορφώνοντας την ύλη (επομένως η φωτιά αυτή έχει δημιουργική δύναμη). Θεωρούσαν επίσης ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι ένα μικρό κομμάτι αυτού του Θείου Πυρός (θεωρούσαν το Δία ως την ψυχή του παντός, τον Λόγο). Για τους Στωικούς λοιπόν η φωτιά δεν είναι απλή ύλη αλλά ταυτίζεται με το Θεό – Λόγο – Πνεύμα και διαπερνάει τα πάντα όχι μόνο δίνοντας μορφή στην παθητική ύλη, αλλά κατευθύνοντας ταυτόχρονα και διοικώντας τον κόσμο με βάση τη λογική και την πρόνοια.

Χαρακτηριστική φράση των Στωικών:

«Θεός εστί πνεύμα νοερόν και πυρώδες ουκ έχων μορφήν» (δηλαδή ο Θεός είναι πνεύμα φωτιάς αόρατο που δεν έχει συγκεκριμένη μορφή – και ως εκ τούτου ούτε ανθρώπινη μορφή).

Οι Στωικοί είχαν επίσης το δόγμα της Εκπύρωσης, δηλαδή ότι στο τέλος κάθε Μεγάλου Ενιαυτού το σύμπαν αναλώνεται από μια κοσμική πυρκαγιά και επανέρχεται στην αρχέγονη κατάσταση της Καθαρής Φωτιάς από όπου ξεκινάει από το μηδέν η Παλιγγενεσία, δηλαδή η αναδημιουργία του σύμπαντος.

Σε σχέση με αυτό, ο Ηράκλειτος πίστευε στην Ανταλλαγή των Πάντων δηλαδή ότι η φωτιά μετατρέπεται στα πάντα και μετά τα πάντα μετατρέπονται σε φωτιά. Η φωτιά αυτή όμως δεν είναι χαοτική σύμφωνα με τον Ηράκλειτο, αλλά διέπεται από το Λόγο, τον παγκόσμιο νόμο που διαμορφώνει τα πάντα και τα κρατάει σε ισορροπία και αρμονία μεταξύ τους (ισορροπία των αντιθέτων). Κατά τον Ηράκλειτο, η φωτιά αποτελεί σύμβολο της μεταβολής και ενσαρκώνει τη φράση: «Τα Πάντα Ρει».

Ο φιλόσοφος Κλεάνθης στον περίφημο «Ύμνο εις Δία» τον περιγράφει να κρατάει τον «Αειζώοντα Κεραυνό» που συμβολίζει ακριβώς αυτό το κοσμικό πυρ, αυτή την πύρινη ζωτική δύναμη. Ο φιλόσοφος Κορνούτος ταυτίζει το Δία με την αιθέρια ουσία που διαποτίζει τον Ήλιο. Ο αυτοκράτορας-φιλόσοφος Ιουλιανός στο κείμενό του: “Εις τον Βασιλέα Ήλιον” λέει ότι ο Ήλιος είναι η ορατή υπόσταση του Δία-Δημιουργού. Ο φιλόσοφος Μακρόβιος στο έργο του “Saturnalia” λέει ότι ο Δίας και ο Ήλιος είναι ο ίδιος θεός και χρησιμοποιεί τον όρο: “Jupiter Sol”.

Ο Ρωμαϊκός Συγκρητισμός και ο Sol Invictus

Σχόλιο: Εδώ η θρησκεία συναντά την πολιτική. Η λατρεία του «Ανίκητου Ήλιου» (Sol Invictus) και η ταύτισή του με τον Δία (Jupiter Sol) χρησιμοποιήθηκε από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες για να νομιμοποιήσουν την απόλυτη μοναρχία τους. Όπως υπάρχει ένας αδιαφιλονίκητος Ήλιος-Δίας που κυβερνά τους ουρανούς, έτσι πρέπει να υπάρχει και ένας απόλυτος Αυτοκράτορας στη γη. Είναι το κατώφλι της μετάβασης από τον Πολυθεϊσμό στον Μονοθεϊσμό, καθώς όλες οι θεότητες απορροφώνται σταδιακά από την υπέρτατη Ηλιακή θεότητα.

Στην Αρχαία Ελλάδα ο «Πυρφόρος Ζευς» λατρευόταν ως κάτοχος της φωτιάς που τιμωρεί ή εξαγνίζει. Στη Ρόδο η λατρεία του Διός Αταβύριου ήταν στενά συνδεδεμένη με του Ήλιου και ο ναός του χαρακτηριστικά βρισκόταν σε μεγάλο υψόμετρο, κάτι που συνέβαινε συχνά σε ναούς του Ηλίου.

Σε μια παράλληλη πορεία, οι Ρωμαίοι απέδωσαν χαρακτηριστικά του θεού Δία (Jupiter) στο θεό Ήλιο και τον λάτρεψαν ως “Ανίκητο Ήλιο” (“Sol Invictus”) (κυριαρχικά χαρακτηριστικά). Ο Sol Invictus ήταν ο επίσημος θεός του ήλιου στην ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ενίοτε συγχωνευόμενος ή ταυτιζόμενος με τον Δία ως “Jupiter Sol Invictus”. Η λατρεία αυτή, που ενισχύθηκε τον 3ο αι. μ.Χ., αντιπροσώπευε την ανώτατη ηλιακή θεότητα, συχνά συνδεόμενη με τον Μίθρα και την αυτοκρατορική εξουσία.

Ο Sol Invictus συχνά ταυτιζόταν με τον Δία υπό την ιδιότητα του “Jupiter Sol Invictus Deus Genitor” (Δίας, Ανίκητος Ήλιος, Θεός Γεννήτορας), κάτι που βρίσκουμε ειδικά σε επιγραφές. Έτσι, ο Δίας που ήταν ο παραδοσιακός αρχηγός του ρωμαϊκού πανθέου συχνά ταυτιζόταν με τον Sol Invictus που έγινε στη συνέχεια ο κύριος θεός της αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα υπό τον αυτοκράτορα Αυρηλιανό.

Ο Sol Invictus απεικονίζεται με ηλιαχτίδες, ενώ ενίοτε, όταν δεν ταυτίζεται με το Δία Jupiter, συνοδεύεται από τον Δία ή άλλες θεότητες σε ρωμαϊκά ανάγλυφα. Άλλοτε πάλι, ακριβώς για να ταυτιστεί με τον Δία, κρατάει τον αετό. Η λατρεία του Sol Invictus λειτούργησε ως μια μορφή μονοθεϊστικής τάσης μέσα στο ρωμαϊκό πολυθεϊστικό σύστημα, συγκεντρώνοντας τις ιδιότητες του Δία (της ανώτατης θεότητας) στον Ήλιο.

Αρχαιολογικές και Νομισματικές Μαρτυρίες

Σχόλιο: Τα νομίσματα, τα αγάλματα και τα ψηφιδωτά λειτουργούσαν ως τα «μέσα μαζικής ενημέρωσης» της αρχαιότητας. Όταν ένας πολίτης στη Συρία, τη Γαλατία ή την Αίγυπτο έβλεπε σε ένα νόμισμα τον Δία να φέρει το ακτινωτό ηλιακό στέμμα (corona radiata), λάμβανε ένα ξεκάθαρο μήνυμα ιδεολογικής ομογενοποίησης. Η τέχνη επιβεβαιώνει οπτικά όσα υποστήριζαν οι φιλόσοφοι στα κείμενά τους: ο κυρίαρχος του ουρανού και το άστρο της ημέρας είναι πλέον ένα.

• Σε πολλά Ρωμαϊκά νομίσματα που φέρουν την επιγραφή “DEO SOLI INVICTO COMITI” τα χαρακτηριστικά του Δία και του Ήλιου συγχέονται.
• Το άγαλμα του Δία στην Ηλιούπολη του Λιβάνου (Jupiter Heliopolitanus), κρατάει στο ένα χέρι μαστίγιο (σύμβολο του Ήλιου) και στο άλλο χέρι κρατάει κεραυνό.
• Στην Αίγυπτο, στο ιερό του Άμμωνα Δία στη Σίουα ο θεός έχει σαφή ηλιακό χαρακτήρα: Άμμων-Ρα (Ο Άμμων αντιστοιχεί στο Δία και ο Ρα αντιστοιχεί στον Ήλιο).
• Σε πολλές αναπαραστάσεις ο Δίας έχει φωτοστέφανο ή ακτίνες που ξεκινούν από το κεφάλι του, δηλώνοντας έτσι την Ηλιακή φύση του.
• Σε τοιχογραφία στην Πομπηία του 1ου αιώνα μ.Χ. στην “Οικία των Διοσκούρων” εικονίζεται ο Ζευς Ήλιος Jupiter Sol καθιστός σε θρόνο, στα πόδια του μια γαλάζια σφαίρα που υποδηλώνει την υδρόγειο ή το σύμπαν-κόσμο και μια Νίκη τον στεφανώνει, ενώ γύρω από το κεφάλι του υπάρχει ένα φωτοστέφανο στο χρώμα της ώχρας και έτσι δηλώνεται ότι πρόκειται για τη συγκρητιστική λατρεία του Διός Ηλίου Jupiter Sol.
• Σε ψηφιδωτό στη Νέα Πάφο στην Κύπρο, στην “Έπαυλη του Αιώνα” ο Δίας εικονίζεται με κυκλικό φωτοστέφανο χωρίς ακτίνες.
• Σε νομίσματα της ανατολικής Μεσογείου (ιδιαίτερα από την περιοχή της Συρίας και της Μικράς Ασίας), ο Δίας Ήλιος εμφανίζεται συχνά. Η μορφή αυτή μερικές φορές ταυτιζόταν και με τον τοπικό θεό Βάαλ (όπως ο Δίας Ηλιοπολίτης), όπου οι ηλιακές ακτίνες τονίζουν την κοσμοκρατορική του ιδιότητα.
• Ο Ζευς Ήλιος Juppiter Sol εμφανίζεται συχνά σε νομίσματα του Ηλιογάβαλου (Elagabalus) ή σε αναθηματικές πλάκες.

Τα κύρια χαρακτηριστικά σε αυτές τις απεικονίσεις είναι ότι ο Δίας δανείζεται στοιχεία του Ήλιου:

• Ακτινωτό Στέμμα: Ο Δίας φοράει την corona radiata (το στέμμα με τις ηλιακές ακτίνες) αντί για το παραδοσιακό δάφνινο στεφάνι.
• Σύμβολα: Κρατάει τον κεραυνό αλλά συχνά συνοδεύεται από την υδρόγειο ή το μαστίγιο του ηνίοχου του Ήλιου.

Πολλά νομίσματα με την ένδειξη SOLI INVICTO ή IOM (Iovi Optimo Maximo) φέρουν ηλιακά σύμβολα. Τέτοια νομίσματα κόπηκαν κυρίως κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ., όταν οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες προσπαθούσαν να ενώσουν όλες τις θεότητες κάτω από έναν “Ανίκητο Ήλιο”. Συχνά σε επιγραφές και αναθήματα βρίσκουμε το κείμενο: “Εις Ζευς Ήλιος Σάραπις”, δείχνοντας έναν τριπλό συγκρητισμό που ήταν πολύ δημοφιλής στην Αίγυπτο και τη Ρώμη.

Συνοψίζοντας

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι αν και η ταύτιση του Δία με τον Ήλιο έγινε από τους Έλληνες ήδη από την Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο, και ακόμα νωρίτερα από τον Ορφέα, αναδείχθηκε όμως κυρίως την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή περίοδο όπου ο Δίας νοείται ως ένας παγκόσμιος θεός που κυβερνάει το σύμπαν μέσω του πυρός και του φωτός. Αυτός ο συγκρητισμός συνοδεύτηκε από τη φιλοσοφική άποψη ότι όλοι οι θεοί είναι εκφάνσεις της ίδιας ηλιακής θεότητας. Ο Ζευς Ήλιος συμβολίζει την παγκόσμια κυριαρχία, το φως και το πυρ της δημιουργίας.

Βιβλιογραφία και Πηγές

Ελληνική Φιλοσοφική Θρησκεία – Θεοφιλότης

Α. Πρωτογενείς Πηγές (Αρχαία Κείμενα)

1. Ορφικά Αποσπάσματα (Orphicorum Fragmenta): Εκδόσεις Otto Kern, για τις αναφορές στον «Ήλιο Πανόπτη» και την ταύτιση Διός-Ηλίου-Διονύσου.
2. Ηράκλειτος, Αποσπάσματα: (Έκδοση Diels-Kranz), για τη θεώρηση του σύμπαντος ως «αείζωον πυρ».
3. Κλεάνθης, Ύμνος εις Δία: Βασικό κείμενο της στωικής φιλοσοφίας που συνδέει τον Δία με τον κοσμικό νόμο και τον κεραυνό.
4. Αριστοτέλης, Μετά τα Φυσικά (Βιβλίο Α): Αναφορές στους Προσωκρατικούς (Ίππασος, Ηράκλειτος) και τις απόψεις τους για το στοιχείο του πυρός.
5. Δίων Χρυσόστομος, Ολυμπικός Λόγος (Or. 12): Για τις ιδιότητες του Διός ως «Φίλιου» και «Εταιρείου».
6. Ιουλιανός (Αυτοκράτορας), Εις τον Βασιλέα Ήλιον (Oratio IV): Το θεμελιώδες νεοπλατωνικό κείμενο για την ταύτιση του Δία-Δημιουργού με τον νοητό και ορατό Ήλιο.
7. Μακρόβιος, Saturnalia (Βιβλίο 1): Για την ύστερη ρωμαϊκή θεώρηση του θρησκευτικού συγκρητισμού (Jupiter Sol).
8. Ιωάννης Στοβαίος, Ανθολόγιο: Για τη διάσωση των αποσπασμάτων του Φιλόλαου περί του «Κεντρικού Πυρός».

Β. Δευτερογενείς Πηγές (Ενδεικτική Σύγχρονη Βιβλιογραφία)

1. Cook, Arthur Bernard (1914-1940). Zeus: A Study in Ancient Religion (Τόμοι I, II, III). Cambridge University Press.
2. Burkert, Walter (1985). Greek Religion: Archaic and Classical. Harvard University Press.
3. Guthrie, W.K.C. (1952). Orpheus and Greek Religion. Princeton University Press. (Βασικό έργο για την ανάλυση των Ορφικών ύμνων και την κοσμογονία τους).
4. Halsberghe, Gaston H. (1972). The Cult of Sol Invictus. E.J. Brill.
5. Long, A. A., & Sedley, D. N. (1987). The Hellenistic Philosophers (Vol. 1). Cambridge University Press. (Για την ανάλυση της Στωικής φυσικής, το «Πυρ Τεχνικόν» και τη θεωρία της Εκπύρωσης).
6. West, M. L. (1983). The Orphic Poems. Oxford University Press.

Το άρθρο Ζευς Ήλιος: Πώς ο Δίας ταυτίστηκε με το Κοσμικό Πυρ εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ὕμνος εἰς τὴν Θεὰν Δήμητραν

Ὦ Δήμητρ ̓ ἁγνή, χρυσόσταχυς ὡραία, Μήτηρ ἀέναος, τῆς ζωῆς τροφός, σὲ ὑμνοῦμεν φωνῇ καθαρᾷ καὶ δέει, ὡς σὺ καρποῖς γαῖαν πληροῖς καὶ βίον δίδως. Σὺ ἐδίδαξας βροτοὺς τέχνας μακάρους, πῶς ἐκ στάχυος πλᾶθος ἄρτου γενέσθαι, πῶς πυρὶ θάλπειν, ζυμοῦν καὶ πλάσσειν, ὡς ὁ καρπὸς γενήσεται σώμα τὸ σόν. Σὺ εἶ τὸ ἄροτρον, τὸ χθονὸς χάραγμα, σὺ ὁ ὀμβρὸς, ὁ ἥλιος, ἡ πνοὴ τῶν ἀνέμων, σὺ δὲ καὶ ὁ στάχυς, ὁ ἀκμὴν κυμαινόμενος, ὃν θερίζει βραχίων ἐκτεταμένος. Ἀλλ ̓ ὥσπερ ῥίζα φυτοῦ βαθεῖαν ὑπὸ γαῖαν εἰς τὸ πεδίον τὸ ὑποχθόνιον ἐμβαίνει, οὕτως καὶ ψυχαὶ τῶν βροτῶν κατέρχονται, ἵνα ἐν σώμασιν γήινων δεσμοῖς ἐνδεθῶσιν. Καὶ ὁρᾷς, ὦ Θεά, ὅτι ἐκ σκότους φύεται βίος, καὶ τὸ κρυφὸν γίνεται δόξα ἡλίου, ὡς σπέρμα κρυπτόμενον ἔνδον χθονός ἀναβαίνει καὶ γίνεσθαι στάχυς, ὀλβίων τροφή.

Χωροῦσι ἄνθη εἰς φῶς λαμπρὸν ἀκτῖνος, καὶ καρποφορεῖ τὸ φυτόν ἐν ὥρᾳ τέλειᾳ, ἐκδιδόντα τὸ σπέρμα τὸ ἄγιον τῇ γῇ, ὥσπερ ψυχαὶ ἐκ τῶν σωμάτων ἀποτίθενται. Εὐλόγει ἡμᾶς, ὦ Θεὰ πανεύφημε, καὶ δὸς πλοῦτον ἐν τοῖς ἀγροῖς ἡμῖν, ὅπως ἐν τιμῇ σοι τελῶμεν χοροὺς, καὶ ἐν παννυχίοις τὸ ὄνομά σου κλῶμεν. χαῖρε, Δήμητρ ̓, σῶμα ἡμῶν καὶ ψυχή, ὡς ἄρτος σὺ τρέφεις τὸ σπέρμα τὸ θνητόν, καὶ ἐκ σοῦ ἡ ζωὴ ῥεῖ ὥσπερ ποταμός, ἐκ τῆς χθονός ἄχρι τῶν ἀθανάτων ἄστρων.

Σχόλιο: Η Δήμητρα δεν είναι απλώς η θεά της γεωργίας, αλλά η τροφός της ίδιας της ζωής. Εδώ παραλληλίζεται ο σπόρος του σταριού που “πεθαίνει” μέσα στο χώμα για να βλαστήσει, με την ανθρώπινη ψυχή που κατέρχεται στην ύλη για να αναγεννηθεί πνευματικά.

Ὕμνος πρὸς τὴν Ἀρετήν

Ἀρετὴ, φωσφόρε ἀστέρα, καὶ λύχνε τῆς ψυχῆς ἁγνός, ἐκ τῶν ὀδῶν σου ὅστις πλανάται, σκότει δέδεται πικρῶς. Σὺ ἡγεμονεῖς τὰς πράξεις ἡμῶν, σὺ δὲ τὰς καρδίας λαμπρύνεις, ἀπὸ σοῦ πηγάζουσιν αἱ εὐδαίμονες ἡμέραι, ἁρμονίαν καὶ δίκην στηρίζουσα. Κακίαν μισεῖν δεῖ πάντας, ἄχθος ψυχῆς καὶ σώματος, βυθὸς ἀπώλειας, σκότος βαθεῖον, καὶ ἄβυσσος ἀπατηλῶν ὁδῶν. Ἀποτασσόμεθα τῇ Κακίᾳ, συντασσόμεθα τῇ Ἀρετῇ, τῇ βασιλίδι τῶν ἀγαθῶν, τῇ σωτηρίᾳ τοῦ βίου.

Ὦ Ἀρετὴ, σεμνή θεά, καὶ φως ἀενάου δικαιοσύνης, ἡμᾶς δίδαξον ἐν σοφοῖς ὁδοῖς καὶ ἀπόστησον πάσης πλάνης. ΚΑΚΙΑ ΜΙΣΕΙ, λόγος θεῖος, τὸν νουν καθοδηγεῖ, εἰς σε κατευθύνουσιν ἅπαντες, ὦ Ἀρετὴ, ἀκλινῶς τε ἀσφαλῶς.

Σχόλιο: Ένας ηθικός ύμνος όπου η Αρετή προσωποποιείται ως το λαμπρό άστρο που καθοδηγεί τον άνθρωπο μακριά από τα σκοτάδια της κακίας, προσφέροντας την αληθινή αρμονία και σωτηρία του βίου.

Ὕμνος εἰς τὸν Ζωοδότην Δίαν

Ὦ Ζεῦ, Ζωοποιέ, Πατὴρ καὶ Φῶς ἀέναον, Σὺ ὁ ὡς Πνεῦμα ἐνοικῶν ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων, Ζῇς ἐν ἡμῖν, μέτοχος πάσης χαρᾶς τε καὶ λύπης, Συνοδίτης τῇ συμφορᾷ καὶ τοῖς δεινοῖς τοῦ βίου. Δύναμις τῆς Ζωῆς, ἀνάσα καὶ φλὸξ αἰωνία, Σὺ ὁ λατρεύων τὸ ζῆν δωρεῖσθαι, Ὁ ἀγαπῶν τὸ ἐνοικεῖν ἐν παντὶ θνητῷ, Φωτίζεις τὴν ὕπαρξιν ἡμῶν τῷ ἁγίῳ φωτί Σου. Θεὲ τῆς Ἀγάπης πρὸς Ζωήν, ὁ ἐμπνέων τὴν Ἀρετήν καὶ τὴν Δικαιοσύνην, Ἡγῇ τὰς ψυχὰς πρὸς Ἀριστείαν, πρὸς Θέωσιν. Δεικνύεις τὴν ὁδὸν τῆς εἰρήνης, σβέννυς μῖσος καὶ διχόνοιαν, Τῇ ἀπείρῳ Δικαιοσύνῃ Σου συνάγεις τοὺς ἀνθρώπους. Ὦ Μέγιστε Συμπαραστάτα τῶν ἀλγούντων, Ἡ παράκλησίς Σου ὡς δροσερὸν πνεῦμα παραμυθεῖ, Ἡ σοφία Σου ὁδηγεῖ πᾶσαν πεπλανημένην ὁδόν, Καὶ τὰς ἀγκαλάς Σου θερμαίνουσιν τὸν ψυχρὸν κόσμον. Ζῇτω ὁ Ζεύς, τὸ Αἰώνιον Φῶς, ἡ Δύναμις ἡ κρατοῦσα ἡμᾶς, Ὁ Θεὸς ὁ ἀνασταίνων τὰς ψυχὰς ἡμῶν, καὶ τὰς ἀπάγων πρὸς τὸ Ἕν. Ἡ Ἀγάπη ἡ ὁδηγοῦσα ἡμᾶς πρὸς τὸ δίκαιον καὶ τὸ καλόν, Ὦ Ζεῦ, Ζωοδότα, μένε εἰς τὸν αἰῶνα ἐν ἡμῖν!

Ύμνος Εἰς Τὸν Δία

Ὦ Ζεῦ παντοδύναμε, πάτερ θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων, σὺ ὁ θρόνος τῆς κοσμικῆς δυνάμεως, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος, τὸ ἄλφα καὶ τὸ ὦ τοῦ μεγάλου ταξιδίου τῶν ψυχῶν, ὁ ἔνοικος τῆς ψυχῆς ἑκάστου ὄντος. Ἐν σοὶ ἡ πνοὴ, ἐν σοὶ ἡ ζωή, ἡ φλέγουσα σπίθα πᾶσης ὕπαρξης, καὶ ἡ δικαιοσύνη σου ὡς ἀετὸς ἐπὶ τῶν ὑψηλῶν, φυλάσσει καὶ κυβερνᾷ τὰ πάντα. Σὺ ὁ στήρικτος θρόνος τοῦ κόσμου, σὺ ὁ ἀείλαμπρος πυρσὸς τῆς δημιουργίας. Σὺ τὸ φῶς τὸ ἀσάλευτον, ὁ ἀστήρ ὁ κατευθύνων τὴν πορείαν τοῦ κόσμου. Ἐκ τῆς χειρός σου ρέουσιν νόμοι ἀέναοι, καὶ ἡ βροντή σου ἐξαγγέλλει δίκην ἀκαταμάχητον. Σὺ ὁ φορεύς τοῦ ἀετοῦ, τὸ ἱερὸν σύμβολον τῆς κυριαρχίας σου, ὁ διδάσκαλος τῆς ἀληθείας καὶ τῆς εὐνομίας, ὁ προστάτης τῶν ψυχῶν ἐν παντὶ χρόνῳ. Ὡς ἀετὸς πετόμενος ἐπὶ τῶν ὑψηλῶν, ἡ δύναμίς σου ἀνέρχεται εἰς τὰ νέφη. Ἐκ τῶν πτερύγων σου ὁ νόμος ρέει, καὶ οὐδὲν ἀποδράσκει τοῦ βλέμματός σου. Δέσποτα παντοκράτωρ, σὺ τὸ στήριγμα, σὺ ὁ μέγας φρουρὸς τῆς κοσμικῆς τάξεως. Τὸ σκήπτρον σου ἀκλόνητον, τὸν κόσμον διακυβερνᾷς, ὁ δίκαιος κριτής, ὁ πατήρ τῶν πάντων. Δία μεγαλοδύναμε, δέξαι τὸν ὕμνον τοῦτον ὡς ἀφιέρωμα, καὶ εὐλόγησον τὸν κόσμον σὺν εἰρήνῃ καὶ φάει. Σὺ εἶ ὁ ποιητής καὶ ὁ φύλαξ, ὁ παντοτινὸς ἡγεμών τοῦ σύμπαντος. Σοὶ δόξα καὶ τιμή, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων!

Σχόλιο: Ο Δίας υμνείται ως η πνοή και η σπίθα κάθε ύπαρξης. Είναι ο παντεπόπτης, ο φορέας της κοσμικής δικαιοσύνης και το σταθερό σημείο του Σύμπαντος, που με αγάπη καθοδηγεί τις ψυχές προς τη Θέωση.

Ὕμνος εἰς τὸν Φάνητα καὶ τὸν Διόνυσον.

Ἄκουσον, ὦ Φάνη, πρώτε γεννέτωρ, ἐκ τοῦ Ὠοῦ τοῦ θείου, λαμπρὸς θεὸς ἀείρροος, φῶς αἰώνιον, ζωῆς ἀρχηγέτα καὶ κόσμου. Χρόνε ἄναρχε, κυρίαρχε πάντων, ἐκ σοῦ ἡ Ἀνάγκη κυκλικῶς πλέκει τὰς μοίρας, συ ἐγέννησας τὸ Πρωταρχικὸν Ὠόν, πηγήν τοῦ παντός. Ὦ Φάνη, φέρων ἄστρων ἀριθμὸν καὶ κύκλων κόσμον, πνοὴν καὶ φῶς ἐχέων, πρὸς τὴν γῆν καὶ θάλασσαν ἡγούμενος, σὺ ἐκόσμησας τὸ χάος, σὺ ἐγέννησας τοὺς θεούς. Ὦ Ζαγρεῦ Διόνυσε, τέκνον τοῦ αἰωνίου κύκλου, ἐκ τέφρας Τιτάνων ἄνθρωπος εἶδε φῶς, ψυχαὶ τῶν βροτῶν, δέσμιοι καὶ αἰώνιοι, ἐν τελεταῖς καὶ ἄσμασι τὸν δρόμον λυτρώνονται. Σὺ δὲ, ὦ Θεὲ, λάμψον ἐπὶ γῆν καὶ θάλασσαν, τὴν ψυχὴν καθαίρων τῶν πιστῶν σου, ἄφες τοὺς δεσμοὺς καὶ φέρε φῶς τὸ αἰώνιον, καὶ ἐν ἁρμονίᾳ τῇ θεσπεσίᾳ ἐνωθῶμεν. Χαῖρε, θεέ, καὶ ἐν φάει ἀστέροις δόξασον τὸν κόσμο, ὦ Φάνη παντοκράτορ, πρωτογέννητε καὶ ζωοδότα.

Σχόλιο: Ένας βαθιά Ορφικός ύμνος. Ο Φάνης (ο Πρωτογεννημένος από το Κοσμικό Ωό) ταυτίζεται με τη δημιουργία, ενώ ο Διόνυσος Ζαγρεύς γίνεται ο λυτρωτής των ανθρώπων, καθαίροντας τις ψυχές τους για να ενωθούν ξανά με το Φως.

Ύμνος εἰς τὸν Ἄδωνιν καὶ τὴν Ἀφροδίτην

Ὦ Ἄδωνι, τῆς βλαστήσεως παῖς θεῖος, ὃς ἐκ τῆς γῆς ἀνατέλλεις μετὰ ἄνθη τερπνὰ, καὶ πάλιν καταδύῃ ἐν τῷ χθονίῳ βασιλείῳ, τὴν ζωήν καὶ τὸν θάνατον ἐν σαυτῷ φέρων. Ὦ Ἀφροδίτη, χρυσοστέφανος θεά, ἡ τοῦ ἔρωτος καὶ τῆς ἀθανάτου κάλλους κρατοῦσα, ἐν ἀγκαλαῖς τὰς πληγάς σου ἔχουσα καὶ δάκρυα ἐπὶ τὸ ἔδαφος ἐκχέουσα. Ὅτε ἐπληγώθης, ὦ Ἄδωνι, ὑπὸ τοῦ κάπρου τοῦ ἀγρίου, ἐσείσθη πᾶσα ἡ φύσις, καὶ τὰ ἄνθη ἐμαράνθησαν, καὶ ἡ γῆ ἐστέναξεν. Ἀλλ’ ὁ Ζεύς, ὁ πάντων δίκαιος, τὸν κύκλον τῆς ζωῆς ἀνέστησεν, καὶ ἐκ τῶν δακρύων τῆς Ἀφροδίτης ἐβλάστησεν ἡ ἀνεμώνη, ἡ ἀέναος ἐλπίς. Τῷ ἔαρι πάλιν ἀνίστασαι, ὦ θεῖε νέε, τῆς βλαστήσεως ἐλπίς, καὶ ἐν τοῖς ὤμοις τῆς Ἀφροδίτης τὸν ἔρωτα ἀνανεοῖς, τὸν ἀΐδιον δεσμόν. Ὦ Ἄδωνι καὶ Ἀφροδίτη, τῆς φύσεως καὶ τῆς ἀθανασίας σύμβολα, δεχθῆτε ἡμῶν τὸν ὕμνον τὸν ταπεινόν, καὶ τὴν γῆν ἐν ἀέναῳ εὐλογίᾳ διαφυλάξατε.

Σχόλιο: Η υπέρτατη αλληγορία του κύκλου της Φύσης (ζωή – θάνατος – αναγέννηση) και της δύναμης του Θείου Έρωτα που νικά τη φθορά, φέρνοντας την αιώνια άνοιξη της ψυχής.

Ύμνος Εστίας Θεάς της Οικίας και της Οικογένειας

Ὦ σεβαστὴ καὶ ἁγνὴ Θεά Ἑστία, ἡ κατὰ μέσον οἴκων θρονιζομένη, φύλαξ καὶ προστάτις τοῦ βίου τῶν ἀνθρώπων, οἰκουρὸς ἀεί, τὸ φῶς καὶ τὸ θερμὸν τοῦ πυρὸς προσφέρουσα. Ἐν σοὶ ἐδραῖα καὶ ἀσφαλῆ καθίσταται τὰ δεσμὰ τῆς οἰκογενείας, καὶ ἐν σοὶ γαλήνη αἰωνία ἐμπνέεται εἰς τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων. Ἐκ τῆς πυρκαγίου σου σβέννυται πᾶν κακὸν καὶ πᾶσα διχοστασία. Δὲξαι, ὦ θεία παρθένε, τὰς εὐχὰς καὶ τὰς προσφορὰς ἡμῶν, καὶ ἐκφύλαττε τοὺς οἴκους ἡμῶν ἀπὸ πάσης βλάβης καὶ δεινῆς συμφορᾶς. Σὺ, ἡ τῶν θεῶν τιμωμένη πρῶτη καὶ ἐσχάτη, ἐκ τοῦ θρόνου τοῦ Διὸς ἀποστέλλεις εὐλογίας, καὶ δι’ αἰῶνας ἀκέραιον ἐγκαθιδρύεις τὸν ἱερὸν δεσμὸν τοῦ πυρὸς. Ὦ Ἑστία θεία, ἡ τῶν ἀνθρώπων φιλόφρων, μὴ παύσῃς εὐμενῶς τὸν οἶκον προστατεύειν. Ἐν τῇ σοὶ χάριτι, ἔστω δὲ ἡ ἀγάπη ἀμετάβλητος καὶ ἡ εὐτυχία ἄληκτος. Σεβαστὴ καὶ παναγνὴ προστάτις, δέσποινα τῆς εἰρήνης καὶ τοῦ φωτός, εἶναι αἰωνίως ἡ σκέπη καὶ ἡ χαρά πρὸς τὸν οἶκον ἡμῶν καὶ τὴν ἀγάπην τῶν ἡμετέρων. Χαῖρε, ὦ Ἑστία πανένδοξε!

Σχόλιο: Η Εστία είναι το κέντρο, το ιερό πυρ. Ο ύμνος αναδεικνύει την ανάγκη για εσωτερική και εξωτερική γαλήνη, προστατεύοντας τους δεσμούς της αγάπης και σβήνοντας τις διχόνοιες.

Ύμνος Εἰς τὰς Ἐρινύας

Ὦ φοβερῶν καὶ δεινῶν Σεμνῶν Θεῶν ὕμνον ἀναπέμπω, τὰς τρεῖς Αἰείπαρθένους θυγατέρας τῆς Γῆς καὶ τοῦ Οὐρανοῦ, αἳ ἐν τῷ Ἄιδῃ κατοικοῦσιν, ἐν τῷ τόπῳ τῶν τιμωριῶν, τῷ Ταρτάρῳ. Τὰς Θεὰς τὰς ἐκδικουμένας τοὺς ἐγκληματίας καὶ παραβάτας τῆς φυσικῆς τάξεως τῆς ὕλης, τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦ σύμπαντος κόσμου. Αἳ μισοῦσι τὴν διαστροφήν, τὰ ἐγκλήματα κατὰ τῶν Θεῶν, καὶ τὴν ψευδορκίαν. Ὦ Τισιφόνη, Θεὰ τῆς δικαίας ἀνταποδόσεως, ἡ προκαλοῦσα τὴν λοιμώδη νόσον, Ἀληκτώ, ἀκατάπαυστε, ἡ ἐρεθίζουσα τὸν πόλεμον, καὶ ὦ Μέγαιρα, ἡ ἐρεθίζουσα τὸν θάνατον, ὦ Ἐρινύες, εὐλογημένον τὸ ἔργον τῆς ἀγάπης ὑμῶν, τὸ διὰ τοῦ πυρὸς τῶν Θεῶν διερχόμενον, ὃ καθαίρει τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὴν κακίαν τῶν ἀνθρώπων. Ὑμεῖς, αἳ ἐπικαλοῦνται οἱ ἀδικούμενοι καὶ στρέφονται κατὰ τῶν ἀδικητῶν, Θεαὶ τῶν καταρῶν κατὰ τῆς ἁμαρτίας καὶ τῶν θηρίων τῆς ψυχῆς. Τρέλλα φοβερά καὶ μανία ἀνείκαστος εἶναι τὰ βάσανα ἃ δίδετε πρὸς κάθαρσιν τοῖς ἀνθρώποις, καὶ διὰ τῶν δεινῶν τοῦ νοὸς ἀπαλλάσσετε τὴν ψυχήν ἐκ τῆς κακίας. Ἐὰν δὲ ἀρχίσητε νὰ καταδιώκητε τίνα, οὐδὲν δάκρυον, οὐδεμία θυσία καὶ προσευχὴ ἀλλάσσει τὴν γνώμην ὑμῶν. Μόνον ὁ καθαρτήριος τελετὴ παύει τὸ ἀνελέητον κυνήγι ὑμῶν, ὅταν τοῦτο δηλώσῃ ὁ διωκόμενος. Καὶ ἐν μορφῇ φοβεραί ἐμφανίζεσθε, πτερῶν περικλειόμεναι, φέρουσαι μαύρους δράκοντας, φοροῦσαι μέλανα μακρὰν ἐσθῆτα, καὶ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν αἷμα στάζει· στέμμα ὀφιώδες κοσμεῖ τὴν κεφαλὴν ὑμῶν, καὶ στεφάνους ἐκ δράκων φορεῖτε. Λαμπάδας, μαστίγια ἐκ φιδίων, ἢ ξίφη, καὶ κύνες φέρετε· ὁ δὲ Φόβος, ὁ Τρόμος, ἡ Μανία καὶ τὰ λοιπὰ τέρατα συνοδεύουσιν ὑμᾶς.

Ἀνεβαίνετε πότε πότε καὶ εἰς τὸν Οὐρανὸν, καὶ παρίστασθε παρὰ τῷ Διὶ προσμένουσαι διαταγὰς ἐφ’ οἵους ἀνθρώπους καταδιώξετε. Κατόπιν περιπολεῖτε ἀγρύπνως καὶ ἐπιμελῶς ἐν πάσῃ τῇ γῇ, ἐξετάζουσαι προσεκτικῶς, καὶ εὑρίσκετε πάντας τοὺς κακότροπους, τοὺς κακούργους, τοὺς ἐγκληματίας· τούτους καταδιώκετε ἄνευ παύσεως, ἕως ἂν ἐξιλεωθῶσιν καὶ ἐξαλείψωσιν τὴν ἁμαρτίαν. Ταῦτα πάσχουσιν οἱ δρῶντες ὑπὸ ἀγρίου θυμοῦ καὶ ἀκατάσχετης ὀργῆς. Ὑμεῖς, αἳ μεριμνᾶτε ὅπως μὴ ἐκμαθάνωσιν οἱ θνητοὶ τὰ μέλλοντα. Ὦ Ἐρινύες, μετὰ τὴν μεταμέλειαν τοῦ κατηγορουμένου, μεταμορφοῦσθε εἰς Εὐμενίδας, καὶ λάμπετε πλήρεις ἀγάπης καὶ συγγνώμης διά τὴν ψυχήν. Οἱ θυσίαι ἃς δέχεσθε εἰσὶ μέλανα πρόβατα καὶ αἱ «νηφάλιαι» σπονδαὶ ἐξ μέλιτος καὶ ὕδατος. Ἔχετε δὲ καὶ ἑορτὰς τὰ Εὐμενίδεια. Ὦ Θεαὶ, μεταμορφοῦτε τὰς ἀδίκους ψυχὰς εἰς δικαίας, καὶ φυτεύετε τὴν μετάνοιαν εἰς τὰς σκληρὰς καρδίας τῶν θνητῶν. Δοξασμένη ἡ ὕπαρξίς σας καὶ τὸ ἐνάρετον ἔργον ὑμῶν.

Σχόλιο: Μια εξαιρετική προσέγγιση της Κοσμικής Δικαιοσύνης (Κάρμα). Οι Ερινύες δεν υμνούνται ως τυφλοί τιμωροί, αλλά ως οι θεϊκές δυνάμεις που, μέσω του πόνου, φέρνουν την κάθαρση και τη μετάνοια, μεταμορφωνόμενες τελικά σε Ευμενίδες.

Ὕμνος εἰς τὴν Ἀνάστασιν τῆς Θεᾶς Περσεφόνης καὶ τὴν Ἀναγωγὴν τοῦ Μύστου

Χαῖρε, Περσεφόνη, Κόρη θεία, φωτοδότειρα τοῦ ἄνωθεν Φωτός, ὡς ἐκ τῶν δόμων τοῦ Ἅδου ἐπανέρχῃ, φέρουσα εἰς τὴν Γῆν τὴν ἀναγέννησιν. Σὺ, Θεὰ τῶν Μυστηρίων, ἡ ἐν σκότει ὁδηγοῦσα τὸν μύστην, ἵνα οὗτος κατανοήσῃ τὴν οὐσίαν τῆς ὑπάρξεως, καὶ διὰ τοῦ ὕπνου καὶ τῆς ἐγκοίμησεως ἐξέρχηται εἰς τοὺς δόμους τοῦ Ἕνός. Διὰ σοῦ αἱ ψυχαὶ τῶν ἀνθρώπων ἐλευθεροῦνται, ἀνυψούμεναι εἰς τὸ Ἄῤῥητον, ὅπου τὸ Ἕν φανεροῦται ὡς Πηγὴ πάντων. Ἐκεῖ ἑνῶνται οἱ θνητοὶ μετὰ τοῦ Θείου, καὶ διὰ τῆς Ἀναγωγῆς, τὴν ὁδὸν τῆς Ἀληθείας βαδίζουσιν. Ὦ Περσεφόνη, σύμβολον τῆς αἰωνίας κύκλώσεως, καθ’ ὃν τρόπον καταβαίνεις εἰς τὸν Ἅδην καὶ ἐπανέρχῃ λαμπρῶς εἰς τὸ φῶς, οὕτω καὶ ὁ μύστης, διὰ τῆς καθόδου αὐτοῦ, ἐξέρχεται ἐκ τῆς ὕλης καὶ ἀναγεννᾶται ἐν τῷ Ἕνι. Ἡ ἕνωσις μετὰ τοῦ Θείου ἐστὶν ἡ Ἀνάστασις, ἡ ἔξοδος τῆς ψυχῆς ἐκ τῶν δεσμῶν τῆς ὕλης, καὶ ἡ ἐπιστροφὴ εἰς τὸ φῶς τοῦ ἄνωθεν Κόσμου. Ἀλλ’ ὥσπερ καὶ σὺ, Θεά, ἐπιστρέφεις εἰς τὸ Ὑλαῖον Πεδίον, ἔχουσα τὸ φῶς τοῦ Ἕνός ἐντός σου, οὕτω καὶ ὁ μύστης ἐπιστρέφει, καταστεφόμενος τὴν ζωήν αὐτοῦ μετὰ τοῦ Ἄῤῥητου Φωτός. Ὦ Θεά, διδάσκαλος τῆς ἐγκοίμησεως καὶ ἀναστάσεως, εὐλόγησον τοὺς μύστας σου, ἵνα καὶ αὐτοὶ διὰ τῆς καθόδου καὶ τῆς ἀνόδου ἑνωθῶσι μετὰ τοῦ Αἰωνίου καὶ ἐπιστρέψωσι, κομίζοντες τὸ φῶς εἰς τὸν κόσμον τοῦτον. Δόξα σοί, Περσεφόνη, Θεὰ τῆς Μεταμορφώσεως, ἐστὶς αἰωνία τῶν ψυχῶν, καὶ γέφυρα τῆς ὕλης καὶ τοῦ πνεύματος. Εἰς σὲ ἀναπέμπομεν ὕμνους, ὅτι διὰ σοῦ ὁ κύκλος τῆς ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου μετουσιοῦται εἰς αἰωνίαν δόξαν.

Σχόλιο: Η Περσεφόνη γίνεται η οδηγός στα Μυστήρια. Η άνοδός της από τον Άδη συμβολίζει την “ανάσταση” της ίδιας της ανθρώπινης ψυχής και την απελευθέρωσή της από τα δεσμά της ύλης πίσω στο Άρρητο Ένα.

Ύμνος προς την Ήραν, Θεάν των Ανέμων, των Πνευμάτων και της Ψυχής

Ἤρα, θεά τῶν αἰθέριων ἀνέμων, τῶν πνευμάτων κυρία, ψυχῶν φωτεινή, σε τιμοῦμεν ἐν ὑψιγείοις ἱεροῖς, σὺν δέει καὶ ἀγάλματι καρδιᾶς ἐνδόξου. Ἐν τῷ ζέφυρῳ τὸν ψίθυρόν σου ἀκούομεν, ὁ λόγος σου βρέχει καρποὺς σοφίας. Ἐν τῷ βορέᾳ ἡ ὀργή σου φανεῖται, ὡς θύελλα καθαίρουσα τὸ κακόν. Πνεῦμα θεῖον, ἐνέργεια τῶν ψυχῶν, φῶς ὑπέρλαμπρον, πνεύσεως καὶ ζωῆς πηγή, ἄγειραι τὰς δυνάμεις τοῦ ἀνθρώπου, καὶ καθοδήγησον εἰς τὴν ἀλήθειαν. Ἤρα, σύντροφε τοῦ μεγάλου Διός, ἀλλά καὶ αὐτοτελὴς θεά τοῦ σύμπαντος, εὐλόγησον τὰς ὑποκείμενας ψυχὰς, καὶ χάρισον ἡμῖν τὸ ἄνεμον τοῦ πνεύματος. Σὺν ὀλολυγμῷ σε ἀνακαλοῦμεν, ὦ Κυρία, ὡς ἡ θάλασσα ἀνακαλεῖ τὸν ἀήτην. Δέξαι τὰς ἱκεσίας ἡμῶν, τὰς εὐχὰς τὰς σεπτὰς, καὶ φώτισον ἡμᾶς εἰς ἀεί.

Σχόλιο: Η Ήρα εδώ ταυτίζεται με τον αιθέρα και τους ανέμους, οι οποίοι καθαρίζουν τη σκέψη, αφυπνίζουν τις εσωτερικές δυνάμεις και φυσούν τον σπόρο της Σοφίας στον νου.

Ύμνος προς Θεόν Πάνα, τὸν Αἰγόμορφον Μύστην

Ὦ Παν αἰγόμορφε, θεέ τοῦ μύθου τὸν θρόνον κατέχων, Ἰαμβικόν ἐνθύμημα τοῦ θείου πνεύματος τὴν ὁδόν ἡμῖν δεικνύων, Ἐπὶ τὸ λαμπρὸν καὶ πυρώδες ὄρος ἀναρριχᾶσαι, Ὅπου τὸ Φῶς τὸ ἄρρητον διαλάμπει ἐν τῷ θεσπέσιῳ αἰθέρι. Σύ, ὁ ποιμὴν καὶ χορευτὴς τῶν νυμφῶν, Καὶ ὁδοιπορὸς τῶν ψυχῶν τῶν θείων μυστῶν, Ἐν αὐλῇ σου τὸ μυστήριον τῆς φύσεως ἀποκαλύπτεις, Τὸν ἴαμβον τῆς ψυχῆς καὶ τὸν ρυθμὸν τῆς δημιουργίας ἐμψυχῶν. Θερμὸς καὶ ἄγριος, ὁ κρότος τῶν βημάτων σου, Καὶ τὸ γέλιον σου, φλόγα τῆς ζωῆς, Ριπὴ ἀέρος ὀρέων καὶ κοιλάδων γίγνεται, Καὶ τὸ αἴγιον πνεῦμά σου τὰ πάντα ἁγιάζει. Ὁδηγέ, ὦ Πᾶν, τὰς ψυχὰς ἡμῶν εἰς τὸ θείον Ἕν, Ἐκ τοῦ σκότους εἰς τὸ φῶς καὶ ἐκ τῆς πολλότητος εἰς τὴν ἑνότητα. Εὐχαῖς σου καὶ αὐλῇ σου τὴν ἀναστάσιμον ἁρμονίαν Ἐπὶ τὰς κορυφὰς τοῦ πνεύματος ἀναδείκνυσις. Δόξα σοι, ὦ Πᾶν, τῷ ἀέναῳ ὕμνῳ τῶν ὄντων, Καὶ τῷ μυσταγωγῷ τοῦ θείου καὶ ἄρρητου κόσμου!

Σχόλιο: Ο Πάνας υμνείται ως η άγρια, ακατέργαστη δύναμη της Φύσης που ενώνει την ύλη με το πνεύμα. Ο χορός του οδηγεί τις ψυχές από το σκοτάδι της πολλαπλότητας στο φως της Ενότητας.

Ὕμνος εἰς τὴν Ἀθηνᾶν, Θεὰν τῆς Σοφίας τοῦ Σύμπαντος Κόσμου

Ὦ Ἀθηνᾶ, Θεὰ σοφίας καὶ αἰωνίας φρονήσεως, Κόρη Διός, φῶς τοῦ Νοῦ καὶ τῆς ἀληθείας. Εἰς τὸν χρυσοῦν θρόνον σου, τοὺς αἰθέρας φωτίζεις, Καὶ τὸ φῶς σου εἰς τὸ σύμπαν αἰωνίως διαχέεις. Σὺ ἡ το δόρυ κρατοῦσα, τῆς γνώσεως τὸ φῶς, Ἡ δικαιοσύνην ἐναγκαλιζομένη με καρδίαν ἀτέρμονα. Προστάτις πόλεων, τεχνῶν καὶ λόγων θείων, Ἐμπνέεις ψυχὰς ἀνθρώπων καὶ θεῶν. Εἰς τὰς διανοίας ἡμῶν τὸ φῶς σου τὴν φλόγα ἀνάπτει, Ἵνα βλέπωμεν τὸν κόσμον δι’ ὀμμάτων καθαρῶν. Δεῖξον ἡμῖν τὸν δρόμον τῆς ἀληθείας καὶ τῆς γνώσεως, Καθοδήγησον εἰς τὴν ὁδὸν τῆς πνευματικῆς ἀναβάσεως. Ὦ Ἀθηνᾶ, σοφὴ καὶ παντοδύναμος Δέσποινα, Τὰ ἄστρα ᾄδουσι τὴν δόξαν σου εἰς τοὺς οὐρανούς. Ἡ γλαῦξ σου τὰ μυστήρια τῆς νυκτός φέρει, Καὶ ἡ ἀσπὶς σου ἡμᾶς ἐκ τοῦ χάους προφυλάσσει. Δέξαι τὸν ὕμνον ἡμῶν, τὴν βαθεῖαν εὐγνωμοσύνην, Θεὰ τῆς Σοφίας, φύλαξ τῆς εἰρήνης. Πρὸς σὲ ὑψοῦμεν τὴν φωνὴν καὶ τὴν καρδίαν, Ὦ Ἀθηνᾶ, αἰωνία φωτεινὴ Θεά!

Σχόλιο: Η Αθηνά ως το καθαρό Φως του Νου. Κρατά την ασπίδα απέναντι στο χάος και καθοδηγεί τη λογική, βοηθώντας τον άνθρωπο να δει τον κόσμο με καθαρά, σοφά μάτια.

Ύμνος στις Ερινύες

Ω τις φοβερές και τρομερές Σεμνές Θεές θα υμνήσω, τις τρεις Αειπάρθενες κόρες της Γαίας και του Ουρανού που κατοικούν στον Άδη, στον τόπο των τιμωριών τον Τάρταρο. Τις Θεές που τιμωρούν τους εγκληματίες και παραβάτες της φυσικής τάξης της ύλης και της ψυχής και του Κόσμου όλου. Αυτές που απεχθάνονται την διαστροφή, τα εγκλήματα κατά των Θεών και την ψευδορκία. Ω Τισιφόνη Θεά της δίκαιης ανταπόδοσης που ερεθίζεις την επιδημική νόσο, Αληκτώ ακατάπαυστη που ερεθίζεις τον πόλεμο, ω Μέγαιρα που ερεθίζεις τον θάνατο, ω Ερινύες δοξασμένο το έργο της αγάπης σας που περνά μέσα από το πυρ των Θεών και εξαγνίζει τα αμαρτήματα και την κακία των ανθρώπων. Εσείς που σας επικαλούνται οι αδικούμενοι και στρέφονται κατά του αδικητή, Θεές των κατάρων κατά της αμαρτίας και των θηρίων της ψυχής. Τρέλα φοβερή και μανία είναι τα βάσανα που δίνεται για κάθαρση στους ανθρώπους και μέσα από τα δεινά του νου αποβάλλετε την κακία από την ψυχή. Που αν ξεκινήσετε να διώκεται κάποιον κανένα δάκρυ, καμία θυσία και καμία προσευχή δεν αλλάζει την γνώμη σας. Ο μόνος τρόπος να παύσετε το ανελέητο κυνήγι σας είναι η τελετή εξαγνισμού και κάθαρσης όταν το δηλώσει ο διωκόμενος. Που στην μορφή είστε αγριωπές, με φτερά, να σας περιτυλίγουν και μαύρα φίδια, που φοράτε μαύρα μακρυά φορέματα και από τα μάτια σας στάζει αίμα, και στην κεφαλή έχετε φιδίσιο στέμμα, και φοράτε στεφάνους εκ δρακόντων. Στα χέρια κρατάτε λαμπάδες, ή μαστίγια από φίδια ή ξίφη, και σκύλους. Σας ακολουθούν ο Φόβος, ο Τρόμος, η Μανία και άλλα τέρατα. Πότε πότε ανεβαίνετε και στον Ουρανό και στεκόσαστε δίπλα στον Δία και περιμένετε να πάρετε διαταγή ποιους ανθρώπους να καταδιώξετε. Έπειτα περιέρχεστε αγρύπνως και σπουδαίως σε όλη την γη, και εξετάζετε προσεκτικώς, και βρίσκετε όλους του κακότροπους και κακούργους, και εγκληματίες και τους καταδιώκετε χωρίς παύση μέχρι αυτοί να εξιλεωθούν και να εξαλείψει το αμάρτημα. Αυτά παθαίνουν όσοι δρουν υπό θυμού αγρίου και ακατάσχετης οργής. Εσείς που είστε υπεύθυνες να μην μαθαίνουν οι θνητοί πολλά για το μέλλον.

Ω Ερινύες μετά την μεταμέλεια του κατηγορούμενου μεταμορφώνεστε σε Ευμενίδες. Και λάμπετε γεμάτες αγάπη και συγχώρεση για την ψυχή. Οι θυσίες που δέχεστε είναι μαύρα πρόβατα και οι “νηφάλιες”, σπονδές με μέλι και νερό. Που έχετε γιορτές τα Ευμενίδεια. Ω Θεές μεταμορφώνετε τις άδικες ψυχές σε δίκαιες και φυτεύετε την μεταμέλεια στην σκληρή καρδιά των θνητών. Δοξασμένη η ύπαρξη σας και το ενάρετο έργο σας.

Προσευχή με την Ανατολή του Ηλίου, καλωσόρισμα και εκκίνηση ημέρας.

Ἄριστη ἡμέρα, ἀγαθὴ καὶ εὐλογημένη ἐώα ἔγερσις. Λάχεια καὶ γόνιμη εὐλογιῶν καὶ σπουδαίων ἔργων ὑπὲρ πνεύματος καὶ προκοπῆς ψυχῆς εἴη. Χαῖρε ὢ Ἥλιε, χρυσήρη Θεὲ εὐλογεῖς διὰ τὴν ἐκλαμπρότητά σου πάσαν ὕπαρξιν καὶ δωρεῖς ζωὴν μυριότιμην. Χαῖρε ὢ μήτηρ Φύση, χορηγοῦσα ὑλαίαν τροφήν, εὐλογημένο ἀκράτισμα αἰροίμι, δῶρον ἀπὸ σέ. Εὐλογημένη καταρχὴ ἡμέρας αὔτης.

Καλημέρα, καλή και ευλογημένη η πρωινή έγερση. Εύφορη και εύκαρπη ευλογιών και σπουδαίων εργασιών υπέρ του πνεύματος και της προόδου της ψυχής να είναι. Χαίρε ω Ήλιε, χρυσέ Θεέ που ευλογείς με την φωτεινότητα σου κάθε ύπαρξη και της χαρίζεις την ανεκτίμητη ζωή. Χαίρε ω μητέρα φύση που παρέχεις την υλαία τροφή, ευλογημένο πρόγευμα να έχω δώρο από εσένα. Ευλογημένη η εκκίνηση της ημέρας ταύτης.

Σχόλιο: Μια υπέροχη, καθημερινή πρακτική ευγνωμοσύνης. Ένα γειωτικό καλωσόρισμα της ημέρας, όπου ο άνθρωπος συνδέεται με τον Ήλιο (φως) και τη Μητέρα Φύση (ύλη) ζητώντας πνευματική προκοπή.

Γενέθλιος Εὐχή

Ὦ Ὑπέροχη Θέαινα Γενεθλίων, Ἀκραία Ἄρτεμι, καταδέχου τὸν σεμνὸν τοῦτον ὕμνον, καὶ ἴστη μεγαλόδωρος εὐλογίας εἰς τὸν …, τὸν γεναθλιαζόμενον ἐν τῷ ὑλαίῳ πεδίῳ τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ. Σὺ, προσδωρεῖς κορυφαῖον δῶρον, ὦ Ἀνυσιδώρα, ἀφίει δῶρον ὑγιείας, εὐδαιμονίας, νοητικῆς καὶ ὑλαίας βλαστημοσύνης, ἀγαλλιάματος, εὐθυμίας, καὶ παντὸς ἑτέρου ψυχικοῦ ἢ ὑλαίου δώρου, ὡς ἂν Σὺ κρίνῃς ὑπὲρ ἀρετοδρομίας τῆς ὑπάρξεως. Ἴστη ἀρωγὸς τῆς ὑπάρξεως ταύτης, καὶ Εὐπλόκαμος, ἐκτείνουσα ἄριστους ἀτραποὺς ἀρετῆς, ἄγουσαν εἰς ἀριστεῖα αἰώνια, ὡς ἡ ψυχὴ ἐξεικονίζῃ τὴν Εὐστέφανην Σὴν χάριν. Καθαρὰ Θέαινα, φύλασσε ἄχραντον τὴν ψυχήν ἐκ πάσης κακοσύνης. Μεγαλώνυμε καὶ Ὀλβιόμοιρε Θέαινα, δωροφόρει τὴν ὕψιστην εὐδαιμονίαν τῆς μοίρας, καὶ ὡς Περασία, ἴστη ἀρωγὸς τῆς σκέψεως ἐκείνης ἀσφαλῶς ἐν τοῖς ἀναζητήσεσιν αὐτῆς. Σαόφρων, δωροφόρει ὑγιῆ σκέψιν. Σεμνὴ Θέαινα, δωροφόρει σεμνότητα καὶ σέβας εἰς τὴν ὕπαρξιν ταύτην. Ὦ Ἔνδοξη Θέαινα, ἐσὲ ὑμνωδῶ καὶ ἀφιεροῦμαι τὸν ὕμνον τοῦτον πρὸς τὴν

Ω κορυφαία Θεά των γεννήσεων, Ακραία Άρτεμη δέξου αυτόν τον σεμνό ύμνο και χάρισε την ευλογία σου στον … που γιορτάζει την ημέρα της γεννήσεως του στο υλαίο πεδίο της ύπαρξης. Εσύ που δίνεις το τέλειο δώρο Ανυσιδώρα χάρισε δώρα υγίειας, ευδαιμονίας, πνευματικής και υλικής ανάπτυξης, χαράς, ευθυμίας, και κάθε άλλου ψυχικού ή υλικού δώρου που εσύ κρίνεις για την αρετοδρομία της υπάρξεως. Στάσου Βοηθός της υπάρξεως τούτης και Ευπλόκαμος, στρώνοντας άριστους δρόμους αρετής που οδηγούν σε έπαθλα αιώνια ώστε η ψυχή να ομοιάζει την Ευστέφανη χάρη Σου. Καθαρά Θεά, κράτα αμόλυντη την ψυχή από κάθε κακό. Μεγαλώνυμη και Ολβιόμοιρη Θεά χάρισε την μέγιστη ευτυχία της μοίρας ως Περασία βοήθησε την σκέψη να οδεύει ασφαλής από τις αναζητήσεις της.

Σαόφρων χάρισε υγιή σκέψη. Σεμνή Θεά δώρισε την σπουδαιότητα και τον σεβασμό σε τούτη την ύπαρξη.

Ω Ένδοξη Θεά εσένα υμνώ και αφιερώνω αυτόν τον ύμνο της γενέθλιας μέρας σε

γενέθλιον τέλην. Σένα. μια σύγχρονη ευχή σε αρχαΐζουσα μορφή από τον Τανύπτερο αφιερωμένη προς όλους τους Έλληνες.

Σχόλιο: Μια εξαιρετικά πρωτότυπη προσαρμογή μιας αρχαίας ικεσίας (προς την Άρτεμη/Ειλείθυια) σε σύγχρονη γενέθλια ευχή, γεμάτη ευλογίες για σωματική, υλική και πνευματική άνθιση.

Βιβλιογραφία & Φιλοσοφικές Πηγές

• Κείμενα του Τανύπτερου
• Ορφικοί Ύμνοι & Αποσπάσματα
• Πλωτίνος («Εννεάδες»)
• Πρόκλος («Στοιχεία Θεολογίας» & Ύμνοι)
• Χαλδαϊκοί Χρησμοί
• Ομηρικοί Ύμνοι & Ησίοδος:
• Βουδιστική Φιλοσοφία (Vipassanā)

Το άρθρο Αρχαίοι Ελληνικοί Ύμνοι: Προσευχές στους Θεούς & τη Φύση εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Αμοιβαία Αγάπη Θεών και Ανθρώπων

• «Τῆς δ’ αὖ περὶ τοὺς θεοὺς εὐσεβείας τὸ μέν τί ἐστι θεοφιλότης, τὸ δὲ φιλοθεότης. θεοφιλότης μὲν τὸ ὑπὸ τῶν θεῶν φιλεῖσθαι καὶ παρὰ τῶν θεῶν πολλῶν τυγχάνειν, φιλοθεότης δὲ τὸ φιλεῖν τοὺς θεοὺς καὶ φιλίαν ἔχειν περὶ αὐτούς». — Μένανδρος (Διαίρεσις τῶν ἐπιδεικτικῶν).
• «ταύτόν δη καί ό Θεός άρα καί φιλάνθρωπος ών, τό γένος αμεινον ημών εφίστη τό τών δαιμόνων…» (Από φιλανθρωπία, αναφέρει ὁ Πλάτων, ὁ Θεός ανέθεσε στο ανώτερο γένος τών δαιμόνων τή φροντίδα της ανθρωπότητας με σκοπό τήν ευτυχία της) — Πλάτωνος Νόμοι Δ713α (OCT, I. Burnet, 1907)
• “Αλλήλους φιλεόντων ὡς τὸ πάρος, πλοῦτος δὲ καὶ εἰρήνη ἅλις ἔστω” (Να αγαπηθούν αμοιβαία όπως και πριν, και σ’ αφθονία να είναι ο πλούτος κι η ειρήνη) — Όμηρος, στο τέλος της Οδύσσειας (Ω 485-86)
• «Ο Ζεύς, η Μήτις, ο Έρως, είναι εξ αρχής ενωμένοι ο ένας προς τον άλλον με δεσμούς Φιλίας και Αγάπης.» (Οι Θεοί συνδέονται με σχέση Αγάπης.) — Πρόκλος
• «Και γάρ επιμελείσθαι θεούς ενόμιζεν ανθρώπων.» Διότι πίστευε ότι οι θεοί φροντίζουν, επιμελούνται τους ανθρώπους. (Ο Σωκράτης) — Ξενοφών (Απομνημονεύματα)
• «Έστι δ η μεν προς γονείς φιλία τέκνοις και ανθρώποις προς θεούς, ως προς αγαθόν και υπερέχον…» — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια Η 1162α)
• «Τεκόντι δε αρετήν αληθή και θρεψαμένω υπάρχει θεοφιλή γενέσθαι, και είπερ τω άλλω ανθρώπων αθανάτω και εκείνω.» — Διοτίμα η Μαντινεία

Η Θεϊκή Εύνοια και η Πνευματική Στροφή

• “Θεοί σε φιλοῦσιν, ἐὰν σὺ πρὸς ἐκείνους βλέπῃς καὶ μὴ ῥέπῃς ἐπὶ τὰ γήϊνα καὶ ἐπίκηρα χρήματα.” — Ευνάπιος EUNAPIUS, Vitae sophistarum. {2050.001}
• «..Σωκράτης…ως μεμνημένος ότι πρώτον δει θεοίς είναι φίλον.» …πρώτα (πάνω από όλα) πρέπει να είναι αγαπητός στους θεούς. — Επίκτητος (D.a.A.d. 3,24,60,2-4)
• “πάντα γὰρ ταῦτα ὑπὸ φιλανθρωπίας οἱ θεοὶ πονοῦσιν, πρὸς τὸν ἐπὶ τῆς γῆς βίον ἕκαστος συντελοῦντες”. — Λουκιανός LUCIANUS, Bis accusatus sive tribunalia. {0062.026}
• «..θεούς τε θεραπεύειν ξυν ορθώ λόγω βαδίσαντι ες ήθη ανθρώπων θεοφιλεστέρων…» — Φιλόστρατος (Τα ες τον Τυανέα Απολλώνιον 7,19,10)
• «Ουδείς θεός δύσνους ανθρώποις.» Κανείς θεός δεν είναι δυσμενής προς τους ανθρώπους. — Ευριπίδης

Η Ενωτική Δύναμη του Διός και του Έρωτος

• «Τα τοίνυν όλα περιέχων ο Ζεύς…Ήν γάρ ο δημιουργός και « Μήτις…πολυτερπής », και ως μεν Μήτις τίκτει την Αθηνάν, ως δε Έρως απογεννάει την ερωτικήν σειράν… Εικότως άρα φιλίας εστίν αίτιος τοις δημιουργήμασι και ομολογίας.» — Πρόκλος (Υπ. Στον Τιμ.του Πλ. 28c,32c, Υπόμ. Στον Αλκ.I 103ap. 376,19 Cous.2 vs 10)
• «Όν οι θεοί φιλούσιν, αποθνήσκει νέος» — Μένανδρος (Ανθ.Στοβ.ΡΚ,8).
• «[και] Ώσπερ ούν διά την πρωτίστην αγαθότητα πάντες αγαθοειδείς οι θεοί… ούτως οίμαι και δια την ακρότητα του κάλλους εράσμιόν εστι το θείον παν. Εκείθεν γαρ εποχετεύονται πάντες οι θεοί το κάλλος και πληρούμενοι τα μεθ εαυτούς πληρούσιν… Κατά γάρ τούτο και ήνωνται αλλήλοις οι θεοί και χαίρουσιν αλλήλοις…» — Πρόκλος (Πλατωνική θεολογία,1,106,19)
• “οἱ τὸν Ὄλυμπον οἰκοῦντες, μᾶλλον δὲ σοὶ συνοικοῦντες θεοὶ καὶ δαίμονες, ὧν τὸν φίλον εἰς φιλανθρωπίαν ἀνάγκη καθέλκεσθαι”. — Λιβάνιος LIBANIUS, Orationes 1-64. {2200.004}
• “εἰ δέ τις νόσῳ καὶ πολὺν χρόνον νοσήσας… ἀπὸ ἡλικίας· εἰ μὲν νέος ὢν τοῦτο πάθοι, ὅτι θεοφιλής· τοὺς γὰρ τοιούτους φιλοῦσιν οἱ θεοί·” — Διονύσιος Αλικαρενασσεύς DIONYSIUS HALICARNASSENSIS, Ars rhetorica [Sp.]. {0081.016}

Η Φύση των Θεών: Φιλότητα και Αγαθοεργία

• “Ἀγαπᾶν θεοῖς προσήκει, ἀπαθὴς φύσις γὰρ ὤφθη·” — Ανακρέων GEORGIUS, Carmina anacreontea. {3187.002}
• “ὡς οὐδενὸς ἑστῶτος τῶν ἀνθρωπίνων, ἀλλ’ ὅπως ἂν στρέφῃ καὶ ἀνελίττῃ τὸν βίον ἡμῶν ὁ θεός, ἀγαπᾶν καὶ δέχεσθαι προσῆκον”. — Πλούταρχος PLUTARCHUS, Numa. {0007.005}
• «..Κύπρις βασίλεια, ή εστιν η φιλία.» Η θεά Αφροδίτη η βασίλισσα, η οποία είναι η Αγάπη.— Θεόφραστος (De piet. Απ.12,11)
• «Γελώ δε έγωγε, εννοών τινα των παλαιών βασιλέων… φιλείν δε ώσπερ ο Θεός τους ανθρώπους ου πάνυ τι προείλετο…ώστ εικότως θεοφιλής βασιλεύς ο φιλάνθρωπος. Φίλοι γάρ αλλήλων οι τα αυτά αγαπώντες.» — Θεμίστιος (Ομ.1,12.24 κ.εξ. Schenkl).
• «Η αληθινή φιλία και των θεών εστίν αυτών και των κρειτόνων ημών γενών, ήκει δε και εις ψυχάς τας αγαθάς.» — Πρόκλος (Στον Αλκ. Του Πλ. 113, 13-15)

Αρετή, Δικαιοσύνη και η Φιλία με το Θείο

• «Όστις δε τους τεκόντας εν βίω σέβει όδ εστί και ζων και θανών θεοίς φίλος.» — Ευρυπίδης (Ωρίων, Ανθολόγιο)
• «Τον κόσμο και τα όντα έπλασε ο Θεός, ο οποίος είναι αγαθώτατος, φιλανθρωπότατος και τελειότατος…» — Χρύσιππος
• «Οι θεοί αγαπούν τους δίκαιους» — Σοφοκλής
• «Θαυμαστή η Φύσις και, ως φησίν ο Ξενοφών, φιλόζωος.» — Επίκτητος (Απ. 23, 2-3)
• «Αθάνατα φρόνει τω μεγαλόψυχος είναι.» — Ισοκράτης (προς Δημ. 33)
• «Φεύ μήποτ είην άλλο πλήν θεοίς φίλος.» — Ευρυπίδης (Ωρίων, Ανθολόγιο)
• «Μούνοι θεοφιλέες, όσοις εχθρόν το αδικέειν» — Δημόκριτος
• «Υπό των Θεών ηγαπήσθαι». Έχετε αγαπηθεί από τους Θεούς. — Δημοσθένης.
• «..ού γαρ αν τις θεοφιλής ών μισείοιτο υπ ανθρώπων, επεί ουδέ τα άστρα ουδ ο σύμπας κόσμος εχθαίρει τον θεόν.» — Έκφαντος (Περι Βασ.)
• «Ο Ζεύς όσων ηγάπησε την ψυχήν, τους μετέβαλε εις αθανάτους θεούς, ως ο Ηρακλής και οι Διόσκουροι και άλλοι.» — Ξενοφών (Συμπόσιο 8, 30)

Ο Φίλιος Θεός και η Προσωποποίηση της Αγάπης

• «..από του φιλίου θεού. Τις δε εστιν ούτος ο φίλιος θεός; Έξεστι μεν λέγειν ότι και επί τον Δία ταύτην αναφέρειν ειώθασι την επωνυμίαν. Ως γαρ ξένιον αυτόν και ικέσιον, ούτω και φίλιον επονομάζουσι… Έξεστι δε και τον Έρωτα φίλιον λέγειν θεόν… Συγγενώς ουν έχουσι προς αλλήλους, μάλλον δε ήνωνται αλλήλοις, και φίλιος αυτών εκάτερός εστι…» — Πρόκλος (Σχ.στ.Αλκ.του Πλ.i,233,7)
• «Ως προς θεοφιλή ουν και ευτυχή απαντώσιν» — Σοφοκλής (Οιδίπους τύραννος, 38).
• «Οι άνθρωποι, ορθά, λόγω της αγαθοεργίας και της συγγένειάς τους, στην αγάπη τους για τους θεούς, προσπαθούν με κάθε τρόπο να είναι μαζί τους και στη συντροφιά τους.» — Δίων Χρυσόστομος
• “ἤτοι μέν σε νέον περ ἐόντ’ ἐφίλησαν / Ζεύς τε Ποσειδάων τε, καὶ ἱπποσύνας ἐδίδαξαν: τὸ μὲν φιλεῖν ἐπ’ ἀμφοτέρων δεκτέον…” — SCHOLIA IN HOMERUM, Scholia in Iliadem (scholia vetera). {5026.001}
• «Οἱ γὰρ θεοὶ φιλανθρωπίᾳ πολλῇ χρησάμενοι ἀνέπλασαν τὸν ἴδιον οἰκέτην.» — VITAE SANCTI PROCOPII SCYTHOPOLITANI, Martyrium sancti Procopii (BHG 1577d). {5207.001}
• “Μεταδότωσαν καὶ ἀνθρώποις τῆς τοιαύτης οἱ θεοὶ δόξης, ἵν’ ἐπὶ τῇ φιλανθρωπίᾳ θαυμάζοιντο”. — LEO VI SAPIENS, Homiliae. {2944.010}

Η Θεία Ευεργεσία και η Σύμπνοια

• «Πατρός δε και υιού η αυτή ήπερ του θεού προς άνθρωπον (ευεργεσία) » — Αριστοτέλης ( Ηθ. Νικ. 1242 α ,37).
• «Το θείον φιλεί συγκάμνειν τω κάμνοντι.» Αισχύλος. Οι θεοί αγαπούν να κοπιάζουν μαζί με εκείνον που κοπιάζει.
• «..Τι ούν αν τις πράττων χαρίζοιτο αυτοίς; Φρόνησιν, ως εμοί δοκεί, κτώμενος ανθρώπων τε τους αξίους εις δύναμιν ευ ποιών. Ταύτα φίλα θεοίς…» — Απολλώνιος Τυανευς (Απολλώνιος, Επιστ. 26).
• «ξύμμαχοι δε ημίν θεοί τε άμα και δαίμονες, ημείς δ αυ κτήματα θεών και δαιμόνων» (Πυθαγόρειοι) — Διογένης Λαέρτιος (ό.π.VΙΙΙ 27-3) Πλάτων (Νόμοι, Χ 902Β).
• «Νύμφαι, θυγατέρες μεγαλήτορος Ωκεανοίο..» Νύμφες, κόρες του μεγαλόκαρδου Ωκεανού. — Ορφικός Ύμνος (Νυμφών).
• «..ει μη τινα άλλον ο θεός υμίν επιπέμψειεν (στείλει) κηδόμενος (ενδιαφερόμενος) υμών..» — Πλάτων (Απολ. 31 α)
• «Θεοίς αρέσκου. Παν γαρ εκ θεών τέλος.» — Ευριπίδης (Ωρίων, Ανθολόγιο)
• “Ζεὺς ἡ πρόνοια, Λητὼ ἡ φιλανθρωπία παρόσον “λήθεται” τῶν ἡμετέρων ἁμαρτημάτων τὸ θεῖον· παῖδες αὐτῆς ἡ Ἄρτεμις καὶ ὁ Ἀπόλλων” — SCHOLIA IN HOMERUM, Scholia in Odysseam (libri ε-ζ). {5026.020}

Ιεροί Τόποι και Προσευχές στην Αγάπη

• «Έστι τις Ελλοπίη…ένθα δε Δωδώνη τις επ εσχατιή πεπόλισται. Την δε Ζεύς εφίλησε και ον χρηστήριον είναι τίμιον ανθρώποις..».
• «Κλύθι μοι, ω πολύσεμνε θεά…φιλόπαις, αγανόφρων…ευάντητε, φιλοτρόφε, πάσι προσηνής…συμπάσχεις ωδίσι..» — Ορφικός Ύμνος (Προθυραίας).
• «Ο Θεός φροντίζει για μας, γιατί κι εμείς οι άνθρωποι είμαστε πλάσματά του» — Πλάτων.
• «..και ταύτα υπέρ των λεγομένων και ότι γε φίλος θεός και φίλη αλήθεια.» — Ευνάπιος (Ιστ. Απ.1,259,30-31)
• «Νύκτα…φίλη πάντων..ευάντητε..» Νύκτα..είσαι αγαπητή σε όλους..είσαι προσηνής, καταδεκτική. — Ορφικός Ύμνος (Νυκτός).
• «Ω θνητοίσι δικαιοτάτη …Δικαιοσύνη…φίλη πάντων..» — Ορφικός Ύμνος (Δικαιοσύνης).
• «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια» — Προσευχή του Σωκράτη στον θεό Πάνα (Πλάτων, Φαίδρος 279 b, 8)

Υμνώντας την Ένωση και τη Φροντίδα των Θεών

1. Θείες Ενώσεις και Αγαπημένοι Γόνοι

• «Καδμείη δ άρα Σεμέλη τέκε φαίδιμον υιόν μειχθείσ εν φιλότητι, Διώνυσον πολυγηθέα αθάνατον θνητή. Νυν δ αμφότεροι θεοί εισι» — Ησίοδος (Θεογονία, 940).
• «Αμφί μοι Ερμείαο φίλον γόνον έννεπε, Μούσα… φιλόκροτον..» Ψάλλε μου, Μούσα, τον αγαπημένο γιο του Ερμή… που αγαπάει τον θόρυβο..». — Ομηρικός Ύμνος («Εις Πάνα»).
• «..ευρύοπα Ζήν… δ άρ Ερμείαν υιόν φίλον..» — Όμηρος (Ιλ. 24.331-333).
• «..Ηρακλήος.. ός περ φίλτατος έσκε Διί Κρονίωνι άνακτι» — Όμηρος (Ιλ. 18,117-8).
• «Φοίβην τέ χρυσοστέφανον Τηθύν τ ερατεινήν» Την Φοίβη με το ολόχρυσο στεφάνι και την αξιαγάπητη Τηθύν. — Ησίοδος (Θεογονία, 133).

2. Οι Θεοί ως Φύλακες και Προστάτες

• «Τρις γάρ μύριοί εισιν επί χθονί πουλυβοτείρη αθάνατοι Ζηνός φύλακες θνητών ανθρώπων…» — Ησίοδος (Εργ. Ημέρ. 252-255).
• «..ο δ’ όλβιος όντινα Μούσαι φίλωνται.» ..κι ευτυχισμένος είναι όποιον οι Μούσες αγαπούν. — Ομηρικός Ύμνος.
• «Κυπρογενή Κυθέρειαν αείσομαι, η τε βροτοίσι μείλιχα δώρα δίδωσιν… Δός δ ιμερόεσσαν αοιδήν..» — Ομηρικός Ύμνος («Εις Αφροδίτην»).
• «φιλέη δε σ ευστέφανος Δημήτηρ». Σε αγαπάει η ομορφοστέφανη Δήμητρα. — Ησίοδος (Έργα και Ημέρες, 299).
• «…δια την λίαν φιλότητα βροτών…» …λόγω της υπερβολικής Αγάπης του προς τους ανθρώπους… — Αισχύλος (Πρ. 123).
• «..ει μη τινα άλλον ο θεός υμίν επιπέμψειεν (στείλει) κηδόμενος (ενδιαφερόμενος) υμών..» — Πλάτων (Απολ. 31 α).

3. Η Ανάγκη του Ανθρώπου για το Θείο

• «Πάντες δε Θεών χατέουσ’ άνθρωποι.» Όλοι οι άνθρωποι έχουν ανάγκη των Θεών. — Όμηρος.
• «Συν θεοίς ουδέν απορήσωμεν.» Τίποτα δεν θα έχουμε ανάγκη, αν οι θεοί είναι μαζί μας. — Ξενοφών.
• «Τοις Θεοίς τίθει τα πάντα». Τα πάντα ν αποδίδεις στους Θεούς. — Αρχίλοχος.
• «ό,τι αγαθό πράττεις ,εις θεούς ανάπεμπε» — Βίας ο Πριηνεύς.
• «Ό,τι ακριβό μας χάρισαν οι θεοί, δεν πρέπει να το περιφρονούμε» — Πιττακός ο Μυτιληναίος ή Περίανδρος.
• «Θεοίς αρέσκου. Παν γαρ εκ θεών τέλος.» — Ευριπίδης.

4. Η Φιλία και η Οικειότητα στις Πηγές

• «Τίπτε μοι, Ερμεία Χρυσόρραπι, ειληλούθας, αιδοίος τε φίλος τε» Για ποιο λόγο έφθασες εδώ, σεβαστέ και αγαπητέ χρυσόραβδε Ερμή; — Όμηρος (Οδύσεια, ε 87-102).
• «..Ερμεία, σοι γαρ τε μάλιστά γε φίλτατόν εστιν ανδρί εταιρίσσαι..» — Όμηρος (Ιλ. 24,334-335).
• «Αντίλοχ ήτοι μεν σε νέον περ εόντ εφίλησαν Ζευς τε Ποσειδάων τε…» — Scholia in Homerum.
• «..ως νυν έκπαγλα φίλησα..» Ως τώρα έντονα σε αγαπούσα. — Όμηρος (Ιλιάδα, Γ 399-417).
• «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν…» — Προσευχή του Σωκράτη (Πλάτων, Φαίδρος).
• «Γαία φίλη, τέκε και συ» Αγαπητή μου Γη, γέννησε και συ. — Καλλίμαχος (Ύμνος εις Δία).

5. Αρετή, Φύση και Θεοφιλία

• «Ο άνθρωπος για να’ ναι αρεστός στο Θεό πρέπει να είναι δίκαιος και ενάρετος…» — Φιλήμων ο Συρακούσιος.
• «..ψυχήν καθάραντες και βασιλεί τω φίλω θεοίς ήδη δια θεών συγγενόμενοι.» — Ιμέριος.
• «Θαυμαστή η Φύσις και, ως φησίν ο Ξενοφών, φιλόζωος.» — Επίκτητος (Απ. 23, 2-3).
• «..Μούσας … φιλείν μεν αεί την πόλιν και τους χορούς ενταύθα ηδέως πήγνυσθαι» — Ιμέριος.
• «..σοι μεν και Απόλλων φίλος και δια τούτο οίμαι και όμοιος… ουκούν τούτο αυτό και σε τω θεώ συνάπτει.» — Ιμέριος.

Σχέση Οικειότητας: Η Προσφώνηση των Θεών και η Έννοια της Φιλότητας

Η Προσφώνηση «Φίλε» και η Ετυμολογία της Αγάπης

Όλοι οι θεοί προσαγορεύονται: Φίλε / Φίλη (σε πάρα πολλά κείμενα) πχ «Φίλε Ήφαιστε», «Φίλη Αθηνά» κλπ.(Υπενθυμίζεται ότι η σωστότερη απόδοση της αρχαίας Ελληνικής λέξης «φίλος» στα νέα Ελληνικά, είναι: αγαπητός, αγαπημένος / αγαπητός φίλος, καθώς φιλώ = αγαπώ. Εμπεριέχει την έννοια της Αγάπης και ανάγεται σε αυτήν. Στην νέα Ελληνική γλώσσα όμως, έχει καταλήξει να χρησιμοποιείται χωρίς κατ ανάγκη να εμπεριέχει την έννοια της αγάπης, υποδηλώνοντας πολλές φορές απλά ένα άτομο που μπορεί να συνυπάρχουμε σε ένα εργασιακό για παράδειγμα χώρο χωρίς να υπάρχει ισχυρή σύνδεση αγάπης και φιλίας).

Η Θεϊκή Ουσία και η Αγάπη για τον Άνθρωπο

Όλοι οι θεοί αγαπούν τους ανθρώπους και είναι οι ίδιοι Αγάπη ως ουσία.

Ανθρωπομορφισμός: Η Οικειοποίηση του Σύμπαντος

Η ανθρωπομορφικότητα των θεών έχει αυτό ακριβώς το σκοπό, οι άνθρωποι να αισθάνονται οικείο το σύμπαν, τον κόσμο που τους περιβάλλει, αφού τα στοιχεία του σύμπαντος συμβολοποιούνται με τους ανθρωπομορφικούς θεούς που είναι πολύ αγαπητοί στους ανθρώπους.

Αφοβία και Οικειότητα στη Λατρεία

Οι Έλληνες αγαπούν τους θεούς και δεν τους φοβούνται. Για παράδειγμα σε μερικές κωμωδίες οι θεατρικοί συγγραφείς γράφουν σενάρια ώστε οι άνθρωποι να γελάνε με καμώματα των θεών. Αυτό δείχνει αφοβία και οικειότητα.

8. ΤΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΩΣ ΕΠΟΧΗ ΦΙΛΟΤΗΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

Το αιώνιο πρότυπο ανθρώπου για τους Έλληνες είναι οι άνθρωποι της Χρυσής Εποχής κατά την οποία οι άνθρωποι ζούσαν σε απόλυτη Αγάπη με τους θεούς και μεταξύ τους.

Η Χρυσή Εποχή: Η Αγάπη ως Κοινωνική και Παγκόσμια Κατάσταση

1. Η Αμοιβαία Αγάπη και ο «Ίσος Ζυγός»

• «..αλλήλους δ εφίλησαν ίσω ζυγώ. Η ρα τότ ήσαν χρύσειοι πάλιν άνδρες, ότ αντεφίλησ ο φιληθείς» (για την Χρυσή Εποχή). Εξίσου αγαπήθηκαν ο ένας με τον άλλο. Γιατί ήταν τότε εποχές χρυσές για τους ανθρώπους, που αληθινά αγαπιόντουσαν με αμοιβαία Αγάπη. — Θεόκριτος (Ειδύλλια. 12, 15-16)

2. Η Θεϊκή Προστασία και η Απουσία Πολέμου

• (για το χρυσό γένος των ανθρώπων) «Ώστε ούτ άγριον ην ουδέν ούτε αλλήλων εδωδαί, πόλεμος τε ουκ ενήν ουδέ στάσις το παράπαν…θεός ένεμεν αυτούς αυτός επιστατών, καθάπερ νύν άνθρωποι, ζώον όν έτερον θειότερον, αλλά γένη φαυλότερα αυτών νομεύουσι» Έτσι δεν υπήρχε τίποτα βίαιο, ούτε αλληλοσπαραγμοί, ούτε πόλεμος, ούτε καμμία απολύτως εσωτερική διαμάχη…ο θεός κυβερνούσε φροντίζοντας ο ίδιος, όπως ακριβώς τώρα οι άνθρωποι… — Πλάτων (Πολιτεία, 271Ε-272Β)
• «..αφνειοί μήλοισι, φίλοι μακάρεσι θεοίσιν..» Έχουν πολλά πρόβατα και είναι αγαπητοί στους αθάνατους θεούς. (για το χρυσό γένος) — Ησίοδος
• «Ώστε θεοί δ έζων…οι δ εθελημοί ήσυχοι έργ ενέμοντο συν εσθλοίσιν πολέοισιν.» Ζούσανε τότε σαν θεοί,…κι αυτοί με προθυμία και ειρηνική διάθεση μοιράζονταν τα πλούτη με ένα πλήθος αγαθών και ευγενικών ανθρώπων. (για τους ανθρώπους του χρυσού γένους) — Ησίοδος (Εργα και Ημ. 231-237)

3. Η Παγκόσμια Φιλοφροσύνη και η Αρμονία με τη Φύση

• «Ήσαν δε κτίλα πάντα και ανθρώποισι προσηνή θήρες τ’οιωνοί τ, φιλοφροσύνη τε δεδήει» Κι ήσαν όλα ήμερα και προσηνή στους ανθρώπους, ζώα και πουλιά, κι η αγάπη τους λαμποκοπούσε.» (για το χρυσό γένος) — Εμπεδοκλής (Απόσπ.130)

4. Η Κοινωνία της Αφθονίας και ο Νόμος της Φιλίας

• (για το χρυσό γένος των ανθρώπων) «προς γαρ τούτο το κοινωνικόν αγαθόν ο της φιλίας συνάπτει νόμος, όπως ημείς τε ωφελώμεθα παρ εκείνων εις αρετής επίδοσιν και παρ ημών εκείνοι.» — Ιεροκλής (In Au. Ca. 7,1,4-6)
• (για το χρυσό γένος των ανθρώπων) «θαλίης δε μεμηλότα έργα νέμονται.» Της αφθονίας τα αγαθά μοιράζονται μεταξύ τους. — Ησίοδος (Εργ. κ. Ημ. 231-237)

9. Η ΑΓΑΠΗ – ΦΙΛΟΤΗΣ ΕΝΩΝΕΙ ΤΟ ΠΑΝ (Η ΕΝΩΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ)

1. Ο Εμπεδοκλής και ο «Σφαίρος» της Απόλυτης Ενότητας

• “Την φιλίαν ενούν τον Σφαίρον” — Εμπεδοκλής
• «κατ’ Εμπεδοκλέα (ταύτην γάρ η φιλία βούλεται ποιείν ενότητα και σύμπηξιν)» — Πλούταρχος (Ηθικά, Περ. πολ. 95b).
• “Άλλοτε μεν φιλότητι συνερχόμεν. Εις εν άπαντα” Άλλοτε με την αγάπη ενωνόμαστε. Σε ένα τα πάντα. — Εμπεδοκλής
• «Δίπλ’ερέω· τοτέ μεν γαρ εν ηυξήθη μόνον είναι εκ πλεόνων, τοτέ δ’αυ διέφυ πλέον’ εξ ενός είναι… άλλοτε μεν φιλότητι συνερχόμεν’ εις εν άπαντα, άλλοτε δ’αυ δίχ’ έκαστα φορεύμενα νείκος έχθει» — Εμπεδοκλής (Απόσπ. 17)
• «Κι ήρθε η Αγάπη στη μέση του στροβίλου. όλα άρχισαν να συνάζονται, να γίνονται ένα μόνον,…σμίγοντας κατά βούληση…» — Εμπεδοκλής (Απόσπ.360)

2. Ο Έρως ως ο Ενοποιός Αρχιτέκτων

• «..και ο Έρως ο ενοποιός..» — Πρόκλος (Υπ.στον Παρ.του Πλ. 130b.p.799,27 Cous2).
• «Πρότερον δ ουκ ήν γένος αθανάτων, πρίν Έρως ξυνέμειξεν άπαντα.» — Αριστοφάνης (Όρνιθες, 700)
• «Η αγάπη είναι η αιτία της ενότητας όλων των πραγμάτων» — Αριστοτέλης

3. Η Θεία Φιλότης και η Παγκόσμια Συνοχή

• “Εκεί δε η φιλία και η ένωσις και η ενοποιός των όλων θεός” — Παρμενίδης – Πρόκλος
• «έτι δε και τούτων επέκεινα των ενώσεων η θεία φιλία και η του αγαθού χορηγία συνέχει τον όλον κόσμον.» — Πρόκλος (Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνα 2, 112, 3-4)
• «[και] Ώσπερ ούν διά την πρωτίστην αγαθότητα πάντες αγαθοειδείς οι θεοί… Κατά γάρ τούτο και ήνωνται αλλήλοις οι θεοί και χαίρουσιν αλλήλοις…» — Πρόκλος (Πλατωνική θεολογία,1,106,19)
• «Πόθεν ουν ταύτα παραγίγνεται ταις ψυχές, φιλία και ένωσις; Από των Θεών.» — Πρόκλος (Στον Αλ. Του Πλ.)
• «…Και σοφοί λέγουσιν: τούτο γαρ είπεν και ανωτέρω, ότι οι Πυθαγόρειοί φασιν ως η φιλία το πάν τούτο κρατεί.» — Ολυμπιόδωρος In Pl. Gor. Com.
• «Η γάρ κοινωνία φιλία τις εστιν, η δε φιλία, ως οι σοφοί φασίν… ενοποιός εστιν. … γήν γάρ και ουρανόν και πάντα τον κόσμον η φιλία συνέχει ενοποιός ούσα.» — Ολυμπιόδωρος (Σχόλια στον Γοργία. Του Πλάτωνα)

4. Αρμονία, Ισότητα και η Αναγωγή στο «Έν»

• «Την τε Αρετήν Αρμονίαν είναι, και την Υγιείαν, και το Αγαθόν άπαν, και τον Θεόν. Δι ο και καθ’Αρμονίαν συνιστάναι τα όλα. Φιλίαν τε είναι εναρμόνιον ισότητα.» — Πυθαγόρας.
• «..επί δε φίλοις, διότι και η των πάντων αρχή, μία ούσα και έν, ήνωται. Τοιαύτη δε και η φιλία, ένωσις τις ούσα, προς τω ενί εστίν.» — Ολυμπιόδωρος (Σχ στον Γορ. Του Πλάτ.)
• «Έδει δε τον Αλκιβιάδην εννοείν ότι πολλαχώς η φιλία. Έστι γαρ φιλία η κατά το εν, ήτις και ένωσις λέγεται…» — Ολυμπιόδωρος (Σχ. στον Γορ . Του Πλάτ .).
• «Ει δε και την υπερκόσμιον αιτίαν της φιλίας εθέλεις σκοπείν, ευρήσεις και παρά τοις θεολόγοις αυτήν υμνημένην…» — (Ιεροί Λόγοι Ορφέως)
• «Έν το αγαθόν απεφαίνετο πολλοίς ονόμασιν καλούμενον…Φρόνησιν…Νουν …Θεόν» — Ευκλείδης (Διογ. Λαέρτ. ό.π. ΙΙ, Χ, ΙΙ 106).
• «(ο Πυθαγόρας ο Σάμιος) εδόκει την μεν μονάδα θεόν και τα αγαθόν, ήτις εστίν η του ενός φύσις, αυτός ο νούς. Την δε δυάδα δαίμονα». — Διογ. Λαέρτ. (ό.π. VΙΙΙ, Ι, ΧΙΧ 23-33)

10. ΦΙΛΙΟΣ ΖΕΥΣ

Δίκιο έχεις, φίλε μου. Τέτοια συμπυκνωμένη σοφία χρειάζεται «αέρα» για να διαβαστεί σωστά. Η σύνδεση του Δία με τη λέξη Ζεύξη (ένωση) είναι το κλειδί για να καταλάβει κανείς γιατί η Φιλότητα είναι η κεντρική του ιδιότητα.

Ορίστε το κείμενό σου χωρισμένο σε θεματικές υποενότητες, ατόφιο, χωρίς να έχει πειραχτεί ούτε μία λέξη:

Ζευς: Ο Θεός της Ζεύξης και της Πανανθρώπινης Αγάπης

1. Η Ενωτική Δύναμη και η Παγκόσμια Τάξη

• «Διό Ζευς Φίλιος ή Εταιρείος ή Χάρμων καλείται, ότι πάντας ανθρώπους ξυνάγει και βούλεται είναι αλλήλοις φίλους, εχθρόν δ’ή πολέμιον μηδένα” Ο Δίας Φίλιος ή Εταιρείος ή Χάρμων ονομάζεται γιατί όλους τους ανθρώπους ενώνει και επιθυμεί να είναι αγαπημένοι μεταξύ τους. — Δίων Χρυσόστομος (Or.12)
• «..Ζευ…συ και τα περισσά επίστασαι άρτια θείναι και κοσμείν τα άκοσμα, και ου φίλα σοι φίλα εστιν…» Δία…εσύ γνωρίζεις πώς να ανάγεις στο μέτρο κάθε υπερβολή, να επιβάλλεις τάξη σε κάθε τι το άτακτο, και να εγκαθιδρύεις την Αγάπη ανάμεσα σε όσα δεν έχουν αγάπη μεταξύ τους. — Κλεάνθης (Ύμνος εις Δία)
• “Αλλήλους φιλεόντων ὡς τὸ πάρος, πλοῦτος δὲ καὶ εἰρήνη ἅλις ἔστω” — Όμηρος, στο τέλος της Οδύσσειας (Ω 485-86)

2. Ο Δημιουργός, ο Έρως και η Θεία Φροντίδα

• «Τα τοίνυν όλα περιέχων ο Ζεύς…Ήν γάρ ο δημιουργός και « Μήτις…πολυτερπής », και ως μεν Μήτις τίκτει την Αθηνάν, ως δε Έρως απογεννάει την ερωτικήν σειράν…» — Πρόκλος
• «Ζευς τω γαρ όντι ουδενός αναθήματος έλαττόν εστι δώρον καλώς διδόμενον ή Διός Φιλίου χάριν ή Ξενίου». — Αριστοτέλης (Σχόλια στον Αριστοτέλη, 107, 6).
• «Ο θεός ο δικός μας είναι ειρηνικός και σε όλα πράος… Γιατί ο Ζευς είναι ο μόνος από τους θεούς που αποκαλείται Πατήρ και Βασιλιάς, αλλά και Πολιεύς και Ομόγνιος και Φίλιος και Εταιρείος και επίσης Ικέσιος και Ξένιος και Επικάρπιος…» — Δίων Χρυσόστομος.
• «Ο Ζεύς όσων ηγάπησε την ψυχήν, τους μετέβαλε εις αθανάτους θεούς, ως ο Ηρακλής και οι Διόσκουροι και άλλοι.» — Ξενοφών (Συμπόσιο 8, 30)

3. Ο Έφορος της Φιλίας και της Δικαιοσύνης

• «Δικαιόσυνος Ζεύς: ο επί τοίς δίκαιά τε και άδικα δρώσι τεταγμένος. Ώσπερ και <ο> επί τοίς μείλιχα Μειλίχιος και ο επί τοίς φίλα Φίλιος.» — Φρύνιχος (Praeparatio sophistica 61,5-7)
• «Φίλιος: ο <της> φιλίας έφορος θεός.» Φίλιος: Ο έφορος θεός της Αγάπης. — Φρύνιχος (Praeparatio sophistica 123, 11-12).
• «…φιλότητα μετ’ αμφοτέροισι τίθησι Ζευς…» Ο Ζευς θέτει την Αγάπη ανάμεσά μας… — Όμηρος Ιλιάδα.Δ83
• «..από του φιλίου θεού. Τις δε εστιν ούτος ο φίλιος θεός; Έξεστι μεν λέγειν ότι και επί τον Δία ταύτην αναφέρειν ειώθασι την επωνυμίαν…» — Πρόκλος
• «…αλλά προς Διός Φιλίου τε και Εταιρείου, ω Πλάτων…»— Πλάτων (Φαίδρος)

4. Η Ιερή Προστασία του Ξένου και του Πτωχού

• «Ζεύς επιτιμήτωρ ικετάων τε ξείνων τε, Ξείνιος ος ξείνοισιν αμ αιδοίοισιν οπηδεί.» — Όμηρος (Οδ, Ι, 270)
• «Ου θέμις εστί ξένον ατιμήσαι προς γαρ Διός εισίν άπαντες ξείνοι τε πτωχοί τε.» Πρεπούμενο δεν θα ταν να μην τιμήσω ξένο γιατί είναι του Δία όλοι οι φτωχοί και οι ξένοι. — Όμηρος (Ξ, 57)

Σχόλια: Ζευς = Ζεύξη, Ένωση

Ο Ζευς, ο ύψιστος των Θεών, έχει πολλά ονόματα που σημαίνουν Αγάπη (Ο Ζευς είναι Αγάπη). Για καμμία άλλη ιδιότητα του Διός (δικαιοσύνη, ισχύς, κλπ.) δεν υπάρχουν τόσα πολλά επίθετα όσα για την Αγάπη.

1. Η Αγάπη ως Κοινωνικός Δεσμός και Φιλία

• Ο «ΦΙΛΙΟΣ ΖΕΥΣ» (φιλώ=αγαπώ) δηλαδή ο Ζευς που είναι Αγάπη και που ευνοεί κάθε εκδήλωσή της. Συχνά επικαλούνταν το Φίλιο Ζευ λέγοντας μόνο το επίθετο: (μα τον Φίλιο, νη τον Φίλιο, προς Φιλίου κλπ). Υπήρχαν και ναοί αφιερωμένοι στον Φίλιο Ζευ, όπως π.χ. στη Μεγαλόπολη Αρκαδίας (Παυσανίας 8.31), στην Αθήνα, την Επίδαυρο, την Πέργαμο, κλπ. Το επίθετο φίλιος-φιλία έχουν και άλλοι θεοί: «Φίλιος Ερμής», «Φίλιος Έρως», «Φιλία Φύσις», «Φίλιος Απόλλων», «Φιλία Νύξ» κλπ.
• Ο «Φιλήσιος Ζευς» (Με την ίδια ακριβώς έννοια με τον: Φίλιο Δία).
• Ο «Ζευς Φίλος» (φίλος = αγαπημένος, αγαπητός, φιλώ = αγαπώ).
• Ο «Ζευς Εταιρείος» (εταιρείος = πλήρης Αγάπης προς τον άλλον) (έτερος = ο άλλος, προυποθέτει ύπαρξη δύο μερών). Ο Ζευς Εταιρείος είναι προστάτης της Αγάπης μεταξύ των ανθρώπων, της φιλίας, της συναδέλφωσης και επίσης της κοινωνικής οργάνωσης των ανθρώπων. Στη Μαγνησία και στη Μακεδονία εορτάζονταν προς τιμήν του τα «εταιρίδεια» (εορτή του Εταιρείου Διός) (Ηγήσανδρος εν (Υπομνήμασι) παρ Αθην. 572D).
• Ο «Εταίριος Δίας», Ο «Εταιρήιος Δίας», Ο «Εταιρίδας Ζευς» (με την ίδια έννοια).
• Ο «Ζευς Οικείος» είναι προστάτης της οικειότητας, της Αγάπης και της Φιλίας που πρέπει να αισθάνονται οι άνθρωποι στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. (Τα πολλά επίθετα του Διός σε σχέση με την έννοια της Αγάπης απλά υπενθυμίζουν και υπογραμμίζουν αυτό το δεδομένο).
• Ο «Πρευμενής Δίας» δηλαδή ο πράος, ευμενής, ο φίλα διακείμενος, ο αγαθός.

2. Η Φιλοξενία και η Σχέση με τον «Ξένο»

• Ο «Ξένιος Δίας» (ο οποίος αναφέρεται στην καλή αντιμετώπιση, την καλή προδιάθεση και φιλική, αγαπητική συμπεριφορά και στάση προς τον ξένο, καθώς επίσης και στη φιλοξενία αλλά και στην φροντίδα η περιποίηση φίλου η ξένου. Επίσης, «ξενία» είναι η φιλική σχέση μεταξύ πόλεων η εθνών. Ο Δίας είναι ο δημιουργός και προστάτης των φιλικών σχέσεων μεταξύ εθνών και πόλεων).
• Ο «Ξείνιος Ζευς», Ο «Πολυξενώτατος Ζευς», Ο «Εύξεινος Δίας» (με την ίδια έννοια).
• Ο «Έκαλος Ζευς» (Εκαλείος / Εκαλήσιος): Λατρεία του Διός, ως θεού της αγάπης και της φροντίδας για τον συνάνθρωπο, της φιλοξενίας, πολύ συγγενής προς την λατρεία του Διός Ξενίου. (Εκάλη, ήταν μια υπέργηρη γυναίκα που περιποιήθηκε και φιλοξένησε τον ήρωα Θησέα… Η Εκάλη, έταξε στον Δία για την αίσια επάνοδο του ήρωα, όπως και έγινε).

3. Ομόνοια, Πίστη και Αδελφοσύνη

• Ο «Ομονώος Ζεύς» (από τη λέξη: ομόνοια) φέρνει στους ανθρώπους ομόνοια, σύμπνοια, συμπόρευση.
• Ο «Ομολώιος Ζευς» / «Ζεύς Ομολούιος» (από το: ομολογία = ομόνοια). Στη Θεσσαλία και στη Βοιωτία εορτάζονταν τα Ομολώια. Το ίδιο επίθετο έχει και η Δήμητρα: «Ομολώια Δήμητρα».
• Ο «Πίστιος Ζευς» (πίστις = η εμπιστοσύνη, δηλαδή ο Δίας που προάγει την εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων, την καλή πίστη).
• Ο «Θεόταιρος Ζευς» (θεός και εταίρος, δηλαδή ο φίλος ανθρώπων και θεών).
• Ο «Φρατρίος Ζευς» / «Φατρίος» (φράτηρ = αδελφός, Φρατρίος Ζευς = Αδελφικός Ζευς) δηλαδή ο Δίας που προστατεύει και δημιουργεί κάθε συναίσθημα αδελφοσύνης, αδελφότητας μεταξύ των ανθρώπων. Είναι το συνεκτικό στοιχείο μιας οικογένειας, μίας ομάδας, ενός γένους, ενός λαού.

4. Η Κοινότητα και η Πολιτική Συμφιλίωση

• Ο «Ομαγύριος Ζεύς» / «Ομηγύριος Ζευς» (συνάγων, συνενώνων, συναθροίζων, συγκαλών). Ο Ζευς δηλαδή που φέρνει κοντά τους ανθρώπους.
• Ο «Πρόξενος Δίας» (1) δημιουργών και εφορεύων επί της επισήμου χαρακτήρος λαμβάνουσας φιλίας μεταξύ μιας πόλεως και ενός ξένου, ενός πλέον γενομένου δημόσιου φίλου. 2) προστάτης, βοηθός, επίκουρος προς τους ανθρώπους).
• Ο «Ειρηναίος Ζευς» που δημιουργεί την ειρήνευση στους ανθρώπους, η οποία δεν είναι μόνο η αποφυγή πολέμου, αλλά και η κοινωνία εν Αγάπη.

5. Η Πατρική Στοργή και η Προστασία του Αδύνατου

• Ο «Φιλότεκνος Δίας». Ο Δίας που αγαπάει τα παιδιά του (θεούς και ανθρώπους). Ο Όμηρος τον αποκαλεί: «Πατήρ ανδρών θεών τε». Επίσης, έχει το επίθετο: «Ζεύς Πατήρ» και η επίκλησή του ξεκινάει με το: «Ζευ Πάτερ».
• Ο Φιλεύσπλαχνος Δίας είναι προστάτης των πιο ευπαθών ομάδων. Είναι προστάτης των φτωχών, των ξένων («είναι του Διός όλοι οι φτωχοί και οι ξένοι» – Όμηρος).
• «Φύξιος» (προστάτης των φυγάδων), «Ασυλαίος» (ο παρέχων άσυλο).
• «Ικέτας», «Ικέσιος», «Ικετήσιος», «Ικτήρ», «Ικταίος», «Αφίκτωρ»: Προστάτης των ικετών, θεός της συγχώρεσης.
• Ο «Προστροπαίος Ζεύς» / «Προστρόπιος»: Δέχεται με ευμένεια τις προσευχές και τις ικεσίες. Είναι προστάτης των ταπεινών και των κατατρεγμένων. Όταν ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος ρωτήθηκε: «Με τι ασχολείται ο Δίας;», απάντησε: «Με το να υψώνει τους ταπεινούς και να χαμηλώνει τους αλαζόνες».

6. Σωτηρία, Πραότητα και Οικογενειακή Εστία

• Ο «Δίας Σωτήρ» / «Δίας Σαώτης» (ως έμπρακτη εκδήλωση Αγάπης).
• Ο «Ζευς Μειλίχιος», «Μείλιχος», «Μηλείχιος», «Δίας Μελισσαίος»: Πράος, πραυντικός. Προς τιμήν του ετελούντο τα Διάσια στην Αθήνα.
• Ο «Ζευς Πανήμερος», «Πανάμαρος», «Παναμέριος», «Πανημέριος»: Ο απολύτως ήμερος, ο πράος.
• Ο «Ζευς Ημέριος» / «Ημεράσιος»: Αυτός που εξημερώνει.
• Ο «Ζευς Ήπιος».
• Ο «Ζευς Ερκείος» / «Μεσέρκειος»: Προστάτης της αγάπης ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας. Το άγαλμά του ήταν τοποθετημένο σε κάθε σπίτι στο κεντρικό προαύλιο (Έρκος).
• Ο «Ομόριος Ζευς» / «Ομάριος»: Προστάτης της καλής γειτονίας, της αγάπης και της φιλίας μεταξύ των γειτόνων.

7. Η Απόλυτη Αγαθότητα και Τελειότητα

Ο «Δίας Αγνός», Ο «Άριστος Δίας», Ο «Αρισταίος Δίας».

Ο «Ζεύς Αγαθός» (ως σύνοψη της αγαθής και αγαθοποιού υποστάσεως).

Ο «Ζευς Άγιος» και Ο «Ζευς Τέλειος»: Ο δημιουργός κάθε αρετής και τελειότητος.

Ο «Ζευς Αρωγός» & Ο «Ζευς Επίκουρος»: Αυτός που βοηθάει, προστατεύει και συντρέχει τους ανθρώπους.

• «..ο Ζεύς, δηλαδή το αγαθόν και το άριστον» — Ορφεύς (Ορφικά. αποσπ. 107).
• «Ζευ, μεγάλαι δ’ αρεταί θνατοίς έπονται εκ Σέθεν» Πίνδαρος (Ισθμιονικ.Γ,4-5). Ζευ, οι μεγάλες αρετές έρχονται στους θνητούς από Σένα.

Αρχαιολογικές Μαρτυρίες και Απεικονίσεις του Φιλίου Διός

Απεικονίσεις και Ιεροί Χώροι ανά την Ελλάδα

Απεικονίσεις του Φιλίου Διός υπάρχουν: σε δύο αφιερωματικά ανάγλυφα στην Αττική, όπου παριστάνεται ένθρονος να υποδέχεται τους λατρευτές του, στην Λέσβο, στην Πέργαμο, ενώ στον λαμπρό ναό του Φιλίου Διός στην Μεγαλόπολη το άγαλμά του που φιλοτέχνησε ο γλύπτης Πολύκλειτος ο νεώτερος, έφερε κοθόρνους, κύπελλο σπονδής, αετοφόρο θύρσο κλπ (Παυσανίας, 8.31,4).

Επιγραφικές Μαρτυρίες και Αφιερώματα

• Στην Επίδαυρο: Έχουμε μία επιγραφή που αναφέρει: «Διί Φιλίωι Πύροιος κατ όναρ (ανέθηκεν)» (Το αφιέρωμα αυτό αφιέρωσε ο Πύροιος στον Φίλιο Δία σύμφωνα με όνειρο που είδε).
• Στην Αθήνα: Σε στήλη αναφέρεται: «Ιερέως και ερανιστών Διός Φιλίου» (Ιερέα και λατρευτών του Φίλιου Δία).
• Στο Θέατρο του Διονύσου: Στο πλάι της Ακρόπολης στην Αθήνα, στα διακριτά καθίσματα των ιερέων στην πρώτη σειρά του θεάτρου, στο κάθισμα του ιερέως του Φίλιου Δία υπάρχει η επιγραφή: «Ιερεύς Διός Φιλίου».

Η Γεωγραφία της Λατρείας και τα Συνοδά Αγάλματα

• Στο Άργος: Άγαλμα του Φιλίου Διός είχε φιλοτεχνήσει ο Πολύκλειτος ο νεότερος.
• Στη Μεγαλόπολη: Στη δυτική όχθη του ποταμού Ελισσόντα υπήρχε άγαλμα του Φιλίου Διός, όπως και τα αγάλματα των Ωρών, των Νυμφών, της Αφροδίτης, της Ήρας, του Ηρακλή, κλπ.
• Στον Πειραιά: Υπήρχε ιερό του Διός Φιλίου κοντά στο ιερό του Διός Μειλιχείου και το ναό της Αγαθής Τύχης.

Η Έννοια των «Διίφιλων»

Το επίθετο: «Διίφιλοι» σήμαινε αυτούς που αγαπάει εξαιρετικά ο Δίας και που αγαπούν τον Δία. Κάποιες φορές, με αυτό το επίθετο απεκλήθησαν και βασιλείς, ίσως βάσει της άποψης στα Μυκηναικά χρόνια ότι ορισμένοι ήταν απόγονοι του Διός.

11. ΕΡΩΣ

Ο Έρως: Από την Κοσμογονία στην Ανθρώπινη Ψυχή

1. Ο Έρως ως Πρωταρχική και Κοσμική Δύναμη

• «Ο Έρως είναι ο αρχιτέκτονας του σύμπαντος» — Ησίοδος.
• «..και ο Έρως ο ενοποιός..» — Πρόκλος (Υπ.στον Παρ.του Πλ. 130b.p.799,27 Cous2).
• «Πρότερον δ ουκ ήν γένος αθανάτων, πρίν Έρως ξυνέμειξεν άπαντα.» Πρώτα, γένος αθανάτων δεν υπήρχε, πριν ο Έρως αναμείξει τα πάντα μεταξύ τους. — Αριστοφάνης (Όρνιθες, 700)
• «Ούτω πολλαχόθεν ομολογείται ο Έρως εν τοις Θεοίς πρεσβύτατος είναι.» Πλάτων. Πράγματι από πάρα πολλούς ομολογείται, ότι ο Έρως είναι ο παλαιότερος από τους Θεούς.
• «Πρώτιστον μέν Έρωτα θεών μητίσαντο πάντων» — Παρμενίδης (στ.13).

2. Η Κυριαρχία του Έρωτα σε Θεούς και Θνητούς

• “ἠδ ̓ Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι, λυσιμελής, πάντων τε θεῶν πάντων τ ̓ ἀνθρώπων δάμναται ἐν στήθεσσι νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν”. Γλυκέ Έρωτα που είσαι ο πιο ωραίο από τους αθάνατους θεούς, που κάνεις να κόβονται τα πόδια και που σε ανθρώπους και θεούς αιχμαλωτίζεις το νου και τη θέληση. — Ησίοδος (Θεογονία 120)
• «Έρως των θεών βασιλεύει» — Αγάθων.
• «Τίποτα πιο δυνατό από τον Έρωτα δεν υπάρχει». — Μένανδρος.
• “Χαλκοτύπος τον Έρωτα μεταλλάξας επόησε τήγανον, ουκ αλόγως ότι και αυτό φλέγει” Χαλκουργός τον Έρωτα τον έκανε τηγάνι κι ήτανε λογικό γιατί και τούτο καίει. — Παλλαδάς ο Αλεξανδρεύς

3. Ο Έρως της Ψυχής, της Αρετής και του Αγαθού

• «Νη Δι, έφη, όπως δε και έτι μάλλον ευφραίνηται, βούλομαι αυτώ μαρτυρήσαι ως και πολύ κρείττων εστιν ο της ψυχής ή ο του σώματος έρως…» — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,12,4-13,4).
• «Ο Έρωτας της ψυχής είναι πολύ ανώτερος από τον Έρωτα του σώματος». — Ξενοφών. Συμπόσιο.
• «Σεμνός Έρως Αρετής.» — Φωκυλίδης Ο Έρωτας για την Αρετή είναι άξια επιθυμία.
• «Ο Έρωτας στρέφεται πάντοτε προς αυτό, την παντοτινή κατοχή του αγαθού». — Διοτίμα η Μαντινεία.

4. Η Αγάπη για την Οικογένεια, την Πατρίδα και την Επιστήμη

• «Ως ηδύ γ εν αδελφοίς εστιν ομονοίας έρως» Πόσο γλυκειά είναι η αγάπη της ομόνοιας στα αδέρφια.
• «Ουκ έστι μητρός ουδέν ήδιον τέκνοις. Εράτε μητρός, παίδες, ως ούκ έστ’έρως τοιούτος άλλος όστις ηδίων εράν».Τίποτε πιο αγαπητό στα παιδιά από τη μητέρα. Αγαπάτε, ω τέκνα την μητέρα σας. Δεν υπάρχει πιο αγνός και πιο γλυκός Έρωτας από αυτόν. — Ευριπίδης (Απ.358,1-3).
• «…Έρως πατρώας τήσδε γής…» — Αισχύλος. Αγ.540.
• «Σε όσους γιατρούς υπάρχει και φιλανθρωπία, εκεί υπάρχει και Έρωτας για την επιστήμη.» — Ιπποκράτης.

5. Φιλοσοφικοί Ορισμοί και Συμβολισμοί

• «Οι άνθρωποι ονόμασαν τον Έρωτα φτερωτόν, γιατί έχει φτερά. Οι θεοί όμως τον ονόμασαν έτσι, επειδή έχει την δύναμη να δίνει φτερά» — Πλάτων.
• «Έρως Αελίω» — Σαπφώ. Έρωτας για τον Ήλιο. (Τίτλος ποιήματος της Σαπφούς).
• “Επιθυμία μεν διπλασιασθείσαν Έρωτα είναι, Έρωτα δε διπλασιασθέντα μανίαν γίγνεσθαι” — Πρόδικος (Σοφιστής από την Κέα).

Ο Έρωτας ως η Πρωταρχική Δύναμη της Δημιουργίας

Η Πολυσυλλεκτική Έννοια της Αγάπης

Στην ελληνική παράδοση, ο ΕΡΩΣ ( =ΑΓΑΠΗ , κάθε είδους Αγάπη )(Έρως Αρετής, Έρως γης, Έρως θαλάσσης, Έρως επιστήμης, Έρως μητρός, Έρως τέχνης, Έρως γυναικός κλπ) είναι η πρωτίστη και συνεχής αιτία της κοσμογονίας και της κοσμοποιοίας (Τόσο στην Ορφική, όσο και στην Ησιόδεια κοσμογονία). Είναι έννοια αφηρημένη, πολυσυλλεκτική, είναι το σύνολο της συμπαντικής Αγάπης, Αγάπη προς το σύνολο του εκδηλωμένου κόσμου, προς τον άνθρωπο, προς το φυτό, το ζώο, την πέτρα, το ποτάμι, προς κάθε μορφή, προς μία έννοια, προς μία κατάσταση, προς ένα πράγμα, προς τα πάντα, από την πρωτογενή ύλη μέχρι τους Θεούς.

Η Συνεκτική Δύναμη του Σύμπαντος

Είναι η ελκτική και συνεκτική δύναμη που συγκρατεί την ύλη και δημιουργεί, διατυπώνει κάθε μορφολογία. Είναι ο αρχαιότερος των εγκοσμίων Θεών και υπεύθυνος για κάθε δημιουργία. Η ενέργειά του υπάρχει σε όλους τους Θεούς αλλά και σε όλους τους ανθρώπους, ζώα, φυτά κλπ, σε όλη την υλική εκδήλωση, διακατέχει το παν, πληρεί τον κόσμο.

Η Πρωτεύουσα Θέση στη Θεογονία

Είναι ενδεικτικό ότι άλλες θεότητες – προσωποποιημένες στο θείο επίπεδο έννοιες όπως η Αρετή, η Αρμονία, η Ευνομία, η Μνημοσύνη, η Πειθώ κλπ βρίσκονται στο γενεαλογικό δέντρο της θεογονίας σε κατοπινά στάδια και γενεές. Αυτό το γεγονός καταδεικνύει την τεράστια σημασία και έμφαση που έχει ο Έρωτας (=Αγάπη) στην Ελληνική θρησκεία καθώς βρίσκεται στην αρχή της κοσμογονίας και θεογονίας ως το πρώτιστο και μοναδικό στοιχείο κοσμοποιοίας στο σύμπαν ενώ ταυτόχρονα είναι η ελκτική δύναμη που συγκρατεί την ύλη στο μεγάκοσμο (πλανητικά συστήματα) και τον μικρόκοσμο (υποδιαιρέσεις της ύλης).

Η Διαμόρφωση του Αισθητού και Νοητού Κόσμου

Και όπως προαναφέραμε, όχι μόνο συγκρατεί την ύλη αλλά επίσης την κινητοποιεί δημιουργώντας συμπλέγματα και μορφές περισσότερο η λιγότερο εξελιγμένες. Δημιουργεί έτσι όλες τις μορφές του αισθητού κόσμου αλλά και του νοητού καθώς ο κόσμος των νοητών είναι μια προβολή και επεξεργασία των δεδομένων του αισθητού κόσμου. Όλα τα γεννήματα του Έρωτος (της Αγάπης): ο κόσμος τα φυτά τα ζώα οι άνθρωποι και οι θεοί φέρουν μέσα τους την ενέργεια του Έρωτος.

12. ΘΕΟΙ ΠΟΥ ΕΦΟΡΕΥΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΓΑΠΗ – ΦΙΛΟΤΗΤΑ

Μέσα στο σύμπαν υπάρχει η ταυτόχρονη επενέργεια πολλών θεών που εφορεύουν στην Αγάπη, που φέρουν δύναμη Αγάπης:

• Ο Ζευς Φίλιος, Φιλήσιος, Φίλος, Εταιρείος, Ομονώος, Φρατρίος, Ξένιος, κλπ.
• Ο Έρως
• Η Αφροδίτη
• Η Φιλότης (=Αγάπη)(Ως πρωταρχικό κοσμογονικό στοιχείο αλλά και ως κόρη της Νυκτός) η οποία όπως και ο Έρως προσωποποιεί και αυτή την Αγάπη.
• Ο Ίμερος (Ο Ίμερος ο οποίος είναι θεός που έχει πολύ κοντινά χαρακτηριστικά με τον Έρωτα, κατοικεί κοντά στην κορυφή του Ολύμπου μαζί με τις Μούσες και τις Χάριτες).
• Ο Αντέρως ο οποίος εκφράζει την αμοιβαία Αγάπη. Αντιστοιχεί στο πρόσωπο που το αγαπούν, που δέχεται την Αγάπη. (Στο μουσείο του Ηρακλείου υπάρχει ανάγλυφο πάνω σε κυκλική επιφάνεια, που απεικονίζονται ο Έρως και ο Αντέρως ως δύο όμοιοι μικροί ερωτιδείς (νήπια) με φτερά που αγκαλιάζονται μεταξύ τους, ως εικαστική απόδοση της αμοιβαίας αγάπης).
• Ο Πόθος (Ο Πόθος είναι θεός ο οποίος σημασιολογικά δηλώνει την Αγάπη που συνοδεύεται από σφοδρή επιθυμία)
• Η Πειθώ η οποία παρακινεί τους νέους να ανοίξουν την καρδιά τους στην Αγάπη και να εξομολογηθούν την αγάπη τους ο ένας στον άλλον.
• Οι Ερωτιδείς (μικροί Έρωτες).
• Η Ειρήνη (Η οποία εκτός από αποφυγή πολέμου, σημαίνει και κοινωνία εν Αγάπη)
• Η Ομόνοια. Σημαντικός είναι ο ναός της Ομόνοιας στον Ακράγαντα της Σικελίας
• O Οίστρος ( Ο οποίος εκφράζει υπερβολική αγάπη, πόθο και θέληση, επιθυμία για κάτι ).
• Η Αρετή (Που εμπεριέχει όλες τις αρετές, και την Αγάπη προς τον συνάνθρωπο).
• Η Εύκλεια ( «ευ» και «κλέος» με την έννοια ότι η καλή δόξα είναι και προυποθέτει Αγάπη των ανθρώπων προς ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, λόγω των ενάρετων πράξεών του). Σημαντικά λατρευτικά κέντρα της Εύκλειας είναι η Αθήνα, οι Δελφοί, Η Θήβα και η Κόρινθος στην οποία γιορτάζονταν τα «Εύκλεια».

Να σημειώσουμε εδώ ότι η έννοια της Αγάπης ενυπάρχει και σε άλλες ιδιότητες των θεών:

• Η Ήρα, η Ερατώ, και ο Υμέναιος είναι προστάτες της συζυγικής Αγάπης.
• Η Εστία προστατεύει την Αγάπη ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας.
• Η Μητέρα των Θεών, η Ρέα, η Λητώ και η Ειλείθυια είναι προστάτες της μητρικής Αγάπης.
• Οι Διόσκουροι είναι προσωποποίηση της αδελφικής Αγάπης, της «φιλαδελφίας».

Κάθε θεός, θα έλεγε κανείς, εκφράζει στην ουσία την Αγάπη για ένα διαφορετικό αντικείμενο:

• Η Αθηνά εμφυσά στους ανθρώπους την Αγάπη για τη γνώση και τη μόρφωση.
• Ο Απόλλων εκπροσωπεί την Αγάπη για τις τέχνες όπως και οι Μούσες.
• Ο Ήφαιστος την Αγάπη για την τεχνουργία, ο Ασκληπιός την Αγάπη για την Ιατρική κλπ.

Αυτά τα σχόλια είναι πολύτιμα γιατί εξηγούν τη γλωσσική και πνευματική σύνδεση του τότε με το σήμερα. Για να γίνει το κείμενο πιο εύπεπτο στον ψηφιακό αναγνώστη, το χώρισα σε 4 θεματικές ενότητες, διατηρώντας το ακριβώς όπως μου το έστειλες:

Η Φιλότητα ως Θεϊκή Ιδιότητα και Προσφώνηση

Το Επίθετο «Φίλιος» στο Ελληνικό Πάνθεον Το επίθετο φίλιος-φιλία έχουν πολλοί θεοί: “Φίλιος Ζευς”, «Φίλιος Ερμής», «Φίλιος Έρως», «Φιλία Φύσις», «Φίλιος Απόλλων», «Φιλία Νύξ» κλπ.

Η Προσφώνηση των Θεών στην Αρχαιότητα Όλοι οι θεοί προσαγορεύονται: Φίλε / Φίλη (σε πάρα πολλά κείμενα) πχ «Φίλε Ήφαιστε», «Φίλη Αθηνά» κλπ.

Η Ετυμολογία: Από το «Φιλώ» στο «Αγαπώ» (Υπενθυμίζεται ότι η σωστότερη απόδοση της αρχαίας Ελληνικής λέξης «φίλος» στα νέα Ελληνικά, είναι: αγαπητός, αγαπημένος / αγαπητός φίλος, καθώς φιλώ = αγαπώ. Εμπεριέχει την έννοια της Αγάπης και ανάγεται σε αυτήν. Στην νέα Ελληνική γλώσσα όμως, έχει καταλήξει να χρησιμοποιείται χωρίς κατ ανάγκη να εμπεριέχει την έννοια της αγάπης, υποδηλώνοντας πολλές φορές απλά ένα άτομο που μπορεί να συνυπάρχουμε σε ένα εργασιακό για παράδειγμα χώρο χωρίς να υπάρχει ισχυρή σύνδεση αγάπης και φιλίας).

Η Αγάπη ως Θεία Ουσία Όλοι οι θεοί αγαπούν τους ανθρώπους και είναι οι ίδιοι Αγάπη ως ουσία.

15. ΟΙ ΘΕΟΙ ΕΙΝΑΙ ΓΕΝΝΗΜΑΤΑ ΑΓΑΠΗΣ

• «Πρότερον δ ουκ ήν γένος αθανάτων, πρίν Έρως ξυνέμειξεν άπαντα.» Πρώτα, γένος αθανάτων δεν υπήρχε, πριν ο Έρως αναμείξει τα πάντα μεταξύ τους. — Αριστοφάνης (Όρνιθες, 700)
• «Ερμήν αείδω…ον τέκε Μαία, Άτλαντος θυγάτηρ, Διός εν φιλότητι μιγείσα αιδοίη…Χαίρ, Ερμή χαριτοδώτα διάκτορε, δώτορ εάων». Τον Ερμή ψάλλω…τον οποίο γέννησε η Μαία, η κόρη του Άτλαντα, αφού ενώθηκε με αγάπη με τον Δία, η σεβαστή….Χαίρε, Ερμή χαριτοδότη, προπομπέ, χαριστή αγαθών». — Ομηρικός Ύμνος («Εις Ερμήν»).
• «[και] Ώσπερ ούν διά την πρωτίστην αγαθότητα πάντες αγαθοειδείς οι θεοί… Κατά γάρ τούτο και ήνωνται αλλήλοις οι θεοί και χαίρουσιν αλλήλοις…» — Πρόκλος (Πλατωνική θεολογία,1,106,19)
• «Καδμείη δ άρα Σεμέλη τέκε φαίδιμον υιόν μειχθείσ εν φιλότητι, Διώνυσον πολυγηθέα αθάνατον θνητή. Νυν δ αμφότεροι θεοί εισι» Η κόρη του Κάδμου, η Σεμέλη γέννησε ένδοξο και φημισμένο υιό αφού ενώθηκε με Αγάπη (με τον Δία), γέννησε τον Διώνυσο τον πολύχαρο, τον αθάνατο, ενώ ήταν θνητή. Τώρα και οι δύο είναι θεοί. — Ησίοδος (Θεογονία,940).
• «Όπως προείπε η Νύκτα, η Ρέα γέννησε με τον Κρόνο ένα παιδί (τον Δία, πατέρα των Ολυμπίων) αφού έσμιξαν με ισχυρήν Αγάπη (Φιλότητα)» — Ορφεύς

22. ΘΕΡΜΟΤΗΣ– ΦΙΛΟΤΗΣ ΣΤΟ ΕΝ-ΘΕΟΣ (ΣΥΝΔΕΣΗ ΦΙΛΟΤΗΤΟΣ-ΦΩΤΟΣ-ΠΥΡΟΣ)

Η Πύρινη Φύση της Αγάπης και του Θείου

Ο Πύρινος Νους και η «Ζέουσα» Ουσία του Διός

Ο Δημόκριτος αποκαλεί το Θεό νου πύρινο και σφαιροειδή. Η Αγάπη του Διός είναι πύρινη, είναι ζεστή σαν τη φωτιά. Στα Ορφικά κείμενα έχουμε περιγραφή του πύρινου χαρακτήρα του Διός:

«Το καθαρότατον και κορυφαιότατον άτε διαυγές όν πύρ Ζήνα ωνόμασαν δια την εν αυτώι ζέουσαν φύσιν… πυρώδης ουσία ζωτική… Τήι ούν ιδίαι θερμότητι ο Ζεύς – τουτέστιν η ζέουσα ουσία». (Ιερώνυμου και Ελλάνικου Θεογονία 56).

Το καθαρότατον και υψούμενον στα ανώτατα πεδία του χώρου διαυγές πυρ Δία ωνόμασαν, χάριν του θερμοτάτου και εμπύρου χαρακτήρος της φύσεώς του. Μια πυρώδης ουσία πλήρης ζωής και ισχύος, που με την έμφυτη θερμότητά της ορίζει τον Δία ως την υπέρθερμο ουσία.

Τα «Φλεγόμενα» Επίθετα του Πατέρα των Θεών

Ο Ζευς ταυτίζεται με το κοσμικό πυρ μέσα από μια σειρά χαρακτηριστικών επιθέτων:

• Φλογόεις & Πυρφόρος
• Πυρσαγεύς & Πυρίδρομος
• Πυρίβρομος & Πυριβρεμέτης
• Πυρόεις & Πάμφλεκτος

Φάνης-Έρως: Το Φως που Έλαμψε στο Σύμπαν

Για τον πύρινο χαρακτήρα του Έρωτος, ο Ορφεύς λέει: «…όν Φάνητα Ορφεύς καλεί, ότι αυτού φανέντος το πάν εξ αυτού έλαμψεν, τώι φέγγει του διαπρεπεστάτου των στοιχείων πυρός εν τώι υγρώι τελεσφορουμένου».

Ο Ορφεύς ονομάζει τον Έρωτα Φάνητα, διότι, αφ’ ότου ενεφανίσθη, εξ αυτού έλαμψε το σύμπαν με το φέγγος εκείνου του Πυρός που γεννάται και τελειούται μέσα στην κοιτίδα του υγρού στοιχείου. Η Αγάπη του Διός και του Έρωτος μοιράζονται αυτή την κοινή, πύρινη ρίζα.

Το «Κεντρικόν Πύρ» και η Εστία των Πάντων

Ο Φιλόλαος μας διδάσκει ότι στο κέντρο του Όντος (που ταυτίζεται με το σύμπαν και το Θεό) υπάρχει άσβεστη φλόγα, το «κεντρικόν πύρ». Ο Στοβαίος αναφέρει: «Ο Φιλόλαος τοποθετεί το πύρ στο μέσον, στο κέντρο. Το ονομάζει εστία των πάντων, οίκον του Διός, μητέρα των θεών, βωμό και συνοχή και μέτρο φύσεως».

Γύρω από αυτό το κέντρο, δέκα διαφορετικά σώματα εκτελούν τον ομαδικό τους χορό. Η θερμότητα εδώ είναι το κατ’ εξοχήν στοιχείο της Αγάπης. Η Αγάπη συνδέεται και ταυτίζεται απόλυτα με τη φωτιά.

Η Ιερή Φλόγα ως Σύμβολο της Θεϊκής Παρουσίας

Η ύπαρξη του πυρώδους κέντρου συμβολίζεται από την ιερή και άσβεστη εστία κάθε βωμού και ναού.

• Στην οικία: Η κεντρική εστία όπου η οικογένεια μαζευόταν γύρω από τη φωτιά.
• Στην πόλη: Το άσβεστο πυρ του Πρυτανείου.
• Στις τελετές: Η χρήση της ιερής δάδας (λαμπαδηδρομίες).

Όπως λέει ο Μέγας Ιουλιανός: «Και τα αγάλματα και οι βωμοί και η διατήρηση της άσβεστης φωτιάς… καθιερώθηκαν από τους πατέρες μας, σύμβολα της παρουσίας των θεών».

Το «Πυρ Αείζωον» και η Αρχή των Όντων

Ο Ηράκλειτος χαρακτηρίζει το σύμπαν ως: «πυρ αείζωον, απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα». Ο Ίπασσος ο Μεταποντίνος και ο Ηράκλειτος θεωρούν το πυρ ως την αρχή των όλων. Τα όντα δημιουργούνται από τη φωτιά με πύκνωση και αραίωση, και σε αυτήν καταλήγουν πάλι. Για τους Πυθαγόρειους, η γένεση του κόσμου ξεκίνησε από το πυρ και τον αιθέρα.

Η Φλόγα της Ψυχής και το Φως του Αγαθού

Πολλοί φιλόσοφοι (Παρμενίδης, Λεύκιππος, Στωικοί) μίλησαν για την πυρώδη φύση της ψυχής.

Πλάτων: «Το Πρώτο Αγαθό είναι άρρητο, αλλά όταν έρχεσαι μαζί του σε επαφή… άξαφνα, είναι λες και αναπηδά μέσα από το πυρ το φως και αναδύεται μες στην ψυχή».

Πρόκλος: «Πύρ γεννώμεθα, δια πυρός οδεύομεν».

Παρμενίδης: Το γήρας επέρχεται από την έλλειψη του θερμού στοιχείου.

36. Η ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗ ΤΩΝ ΔΥΟ ΦΥΛΩΝ ΣΤΟ ΘΕΙΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

Πολύ ενδιαφέρον και αυτό το σημείο! Αναδεικνύει την ελευθερία και την ισορροπία των δύο φύλων στην αρχαία ελληνική σκέψη.

Για να γίνει το κείμενο πιο ευανάγνωστο και «φιλικό» προς τον αναγνώστη του διαδικτύου, το χώρισα σε 3 θεματικές ενότητες, διατηρώντας το ακριβώς όπως μου το έστειλες:

Η Λατρεία της Ανώτατης Θεότητας ως Θηλυκή

Ο αδογμάτιστος χαρακτήρας της Ελληνικής Θρησκείας επιτρέπει στους λατρευτές να λατρεύουν την ανώτατη θεότητα ως θηλυκή (Ευρυνόμη, Μητέρα των Θεών, Αγαθή Θεά, Φύσις, Ειμαρμένη, κλπ).

Αρχαιολογικές Μαρτυρίες: Ολυμπία και Πειραιάς

Για παράδειγμα, στην ιερή άλτη της Ολυμπίας, λατρευόταν και ο Δίας, και η Μητέρα των Θεών (Ο ναός της ήταν το «Μητρώον», που βρισκόταν ακριβώς μπροστά στη είσοδο του σταδίου).

Η Μητέρα των θεών ονομάζεται και Αγαθή Θεά. (Για παράδειγμα, στον Πειραιά (Αρχαιολογικό Μουσείο), υπάρχει το αναθηματικό ανάγλυφο του Πυθόνικου στην Αγαθή Θεά, όπου απεικονίζεται σε μεγαλύτερη διάσταση από τους λατρευτές της, κάτι που συνηθιζόταν στις απεικονίσεις των θεών. Στο άνω μέρος της στήλης, αναγράφεται ότι αφιερώνεται στην Αγαθή Θεά).

Η Φιλοσοφική Προσέγγιση του Ζήνωνα του Κιτιέως

Σε αυτό το κείμενο του Ζήνωνα του Κυτιευ βλέπουμε ότι το ανώτατο θείο ον που είναι ο σπερματικός Λόγος του κόσμου έχει πολλά ονόματα, και αρσενικά και θηλυκά: Λέγεται και Δίας, και Ειμαρμένη, και Νους, κλπ.

“Ἕν τε εἶναι Θεὸν καὶ Νοῦν καὶ Εἱμαρμένην καὶ Δία· πολλαῖς τε ἑτέραις ὀνομασίαις προσονομάζεσθαι. κατ ̓ ἀρχὰς μὲν οὖν καθ ̓ αὑτὸν ὄντα τρέπειν τὴν πᾶσαν οὐσίαν δι ̓ ἀέρος εἰς ὕδωρ· καὶ ὥσπερ ἐν τῇ γονῇ τὸ σπέρμα περιέχεται, οὕτω καὶ τοῦτον σπερματικὸν λόγον ὄντα τοῦ κόσμου, τοιοῦτο ὑπολείπεσθαι ἐν τῷ ὑγρῷ, εὐεργὸν αὑτῷ ποιοῦντα τὴν ὕλην πρὸς τὴν τῶν ἑξῆς γένεσιν· εἶτα ἀπογεννᾶν πρῶτον τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, πῦρ, ὕδωρ, ἀέρα, γῆν”.7

38. ΟΙ ΘΕΟΙ ΕΧΟΥΝ Ο ΚΑΘΕΝΑΣ ΑΓΑΠΗΜΕΝΑ ΖΩΑ, ΦΥΤΑ, ΚΛΠ.

Οι θεοί έχουν ο καθένας αγαπημένα ζώα, φυτά, πετρώματα, σχήματα, σύμβολα, κλπ. Επίσης αγαπούν ιδιαίτερα συγκεκριμένους τόπους στους οποίους είναι πολιούχοι η που έχουν ιερά τεμένη και λατρευτικούς χώρους αφιερωμένους σ αυτούς. Αγαπημένα ζώα και φυτά έχουν: Ήρα το παγώνι, ο Δίας τον αετό, η Αφροδίτη το περιστέρι και τη ροδιά, η Αθηνά την Κουκουβάγια, ο Ποσειδώνας το δελφίνι, ο Ερμής το κριάρι, ο Άρης το γεράκι, η Άρτεμις το ελάφι, η Δήμητρα το αγριογούρουνο και το στάχυ, ο Ήφαιστος τον ημίονο, ο Διόνυσος τον Πάνθηρα, ο Απόλλωνας το κοράκι, κλπ

Το άρθρο Κοσμογονία, Πάνθεον και ο Θείος Έρωτας (Μέρος 2ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σύνοψη

• Στην αρχαία Ελλάδα, η ξενία αφορούσε αποκλειστικά Έλληνες ταξιδιώτες και βασιζόταν σε θρησκευτικούς, νομικούς και πολιτικούς πυλώνες.
• Η ιδιωτική ξενία δημιουργούσε δεσμούς φιλίας με ανταλλαγή συμβόλων, ενώ η δημόσια παρείχε στέγη και προστασία μέσω των ξενώνων και του πρόξενου.
• Η μετοικεσία αφορούσε μόνιμη εγκατάσταση σε άλλη πόλη και απαιτούσε φόρο (μετοίκιον) χωρίς πολιτικά δικαιώματα.
• Οι μη Έλληνες (βάρβαροι) δεν καλύπτονταν από ξενία και συχνά αντιμετωπίζονταν με απέλαση για διατήρηση της κοινωνικής συνοχής.
• Η σύγχρονη χρήση του «Ξένιου Δία» ως επιχείρημα για άνευ όρων φιλοξενία αλλοεθνών αποτελεί ιστορική παρανόηση του θεσμού.

Ο Θεσμός της Ξενίας στην Αρχαία Ελλάδα: Η Ιστορική Αλήθεια και οι Σύγχρονες Παρανοήσεις

Συχνά, στον σύγχρονο δημόσιο διάλογο, πολλοί επικαλούνται τον «Ξένιο Δία» και την αρχαιοελληνική φιλοξενία για να τεκμηριώσουν απόψεις γύρω από τα σημερινά κοινωνικά ζητήματα. Ωστόσο, εάν εξετάσουμε προσεκτικά τις ιστορικές πηγές, διαπιστώνουμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τις έννοιες του «ξένου» και της «ξενίας» με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο από ό,τι εμείς σήμερα.

Σε αυτό το άρθρο, θα αναλύσουμε τον θεσμό της ξενίας, τη μετοικεσία, αλλά και την οπτική των αρχαίων απέναντι στους άλλους λαούς, βασιζόμενοι σε ιστορικά δεδομένα και καταρρίπτοντας διαδεδομένες ανακρίβειες.

Τι Ήταν Πραγματικά ο Θεσμός της Ξενίας;

Καταρχάς, αποτελεί βασικό ιστορικό δεδομένο ότι στην Αρχαία Ελλάδα η έννοια της ξενίας αφορούσε αποκλειστικά τους ξένους ελληνικής καταγωγής. Συγκεκριμένα, κάλυπτε τους πολίτες άλλων ελληνικών πόλεων-κρατών που ταξίδευαν. Ο θεσμός δεν επεκτεινόταν σε μη Έλληνες, τους οποίους οι αρχαίοι, από την εποχή του Ομήρου μέχρι τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ονόμαζαν συλλήβδην «βαρβάρους».

Για τον αρχαίο Έλληνα, η λέξη «ξένος» (ή ξεῖνος στα ομηρικά έπη) σήμαινε συχνά τον φίλο. Ο θεσμός της ξενίας στηριζόταν σε τρεις βασικούς πυλώνες:

1. Θρησκευτικός: Οι αρχαίοι πίστευαν ότι οι θεοί συχνά κατέβαιναν στη γη μεταμφιεσμένοι σε ταξιδιώτες για να ελέγξουν την ηθική των ανθρώπων. Έτσι, προστάτης του θεσμού αναδείχθηκε ο Ξένιος Ζευς και η Ξενία Αθηνά.
2. Νομικός: Ο ταξιδιώτης ήταν ένας ευάλωτος άνθρωπος μακριά από την πατρίδα του. Ο θεσμός του εξασφάλιζε προστασία και νομική ασφάλεια.
3. Πολιτικός: Αυτή ήταν ίσως η σημαντικότερη πτυχή, καθώς η ξενία καλλιεργούσε τη φυλετική αλληλεγγύη και τη συνοχή μεταξύ των απανταχού Ελλήνων.

Ιδιωτική και Δημόσια Ξενία: Πώς Λειτουργούσε στην Πράξη

Η προστασία των ταξιδιωτών χωριζόταν σε ιδιωτική και δημόσια.

Στην ιδιωτική ξενία, ένας πολίτης υποδεχόταν τον ταξιδιώτη (από άλλη ελληνική πόλη) στο σπίτι του. Τον τάιζε, τον φιλοξενούσε και τον βοηθούσε στις υποθέσεις του. Κατά την αναχώρηση, οι δύο άνδρες αντάλλασσαν ένα «σύμβολον». Έσπαγαν, για παράδειγμα, ένα νόμισμα ή ένα κόκαλο, και ο καθένας κρατούσε ένα κομμάτι. Αυτό δημιουργούσε έναν ιερό και κληρονομικό δεσμό φιλίας, τον οποίο αναγνώριζαν και οι επόμενες γενιές.

Από την άλλη πλευρά, η δημόσια ξενία κάλυπτε όσους δεν είχαν κάποιον προσωπικό φίλο στην πόλη. Η πολιτεία τούς προσέφερε στέγη σε ειδικούς χώρους (τους «ξενώνες») και τους παρείχε τροφή. Κάθε ταξιδιώτης αντιπροσωπευόταν νομικά από τον «πρόξενο». Φυσικά, αν ο ξένος παραβίαζε τους νόμους της πόλης, οι αρχές ασκούσαν την «ξενίας γραφή» και τον απέλαυναν.

Το Ομηρικό Παράδειγμα: Η Συνάντηση Διομήδη και Γλαύκου

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της δύναμης που είχε η ξενία καταγράφεται στην Ιλιάδα. Κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, ο Διομήδης ετοιμάζεται να μονομαχήσει με τον Γλαύκο. Πριν χτυπηθούν, ρωτούν ο ένας την καταγωγή του άλλου.

Όταν ο Γλαύκος αποκαλύπτει τη γενεαλογία του, ο Διομήδης μπήγει το δόρυ του στο χώμα. Διαπιστώνει ότι οι πρόγονοί τους είχαν φιλοξενήσει ο ένας τον άλλον στο παρελθόν, δημιουργώντας έναν άρρηκτο δεσμό ξενίας. Αντί να αλληλοσκοτωθούν, οι δύο πολεμιστές αγκαλιάζονται, συμφωνούν να αποφεύγουν ο ένας τον άλλον στη μάχη και ανταλλάσσουν τις πανοπλίες τους ως ένδειξη σεβασμού.

Ταξιδιώτες vs Μόνιμοι Κάτοικοι: Η Μετοικεσία και το Μετοίκιον

Όλα τα παραπάνω αφορούσαν τους διερχόμενους ταξιδιώτες. Τι γινόταν όμως όταν ένας Έλληνας ήθελε να εγκατασταθεί μόνιμα σε μια άλλη ελληνική πόλη (π.χ. ένας Θράκας στην Αθήνα);

Σε αυτή την περίπτωση, έπαυε να ισχύει η ξενία και εφάρμοζαν τον θεσμό της μετοικεσίας. Ο νέος κάτοικος ονομαζόταν «μέτοικος» και ήταν υποχρεωμένος να πληρώνει έναν ετήσιο φόρο στο κράτος, το λεγόμενο μετοίκιον (12 δραχμές για τους άνδρες, 6 για τις γυναίκες).

Σπουδαίες προσωπικότητες της αρχαιότητας υπήρξαν μέτοικοι. Ο Αριστοτέλης (από τα Στάγειρα), ο Πρωταγόρας (από τα Άβδηρα) και ο Διογένης (από τη Σινώπη) πλήρωναν κανονικά το μετοίκιον για να ζουν στην Αθήνα. Αν κάποιος αρνούνταν να πληρώσει, κινδύνευε με φυλάκιση. Επιπλέον, οι μέτοικοι δεν είχαν κανένα απολύτως πολιτικό δικαίωμα. Αν ένας μέτοικος τολμούσε να συμμετάσχει στην Εκκλησία του Δήμου, το αθηναϊκό κράτος δήμευε την περιουσία του και τον πουλούσε ως δούλο.

Η Οπτική Απέναντι στους Μη Έλληνες

Συνεπώς, οι μη Έλληνες (δηλαδή οι βάρβαροι, σύμφωνα με την αρχαία ορολογία) δεν απολάμβαναν κανένα από αυτά τα δικαιώματα. Δεν καλύπτονταν από την ξενία, ούτε φυσικά μπορούσαν να γίνουν μέτοικοι. Σε πολλές περιπτώσεις, όπως στη Σπάρτη, ίσχυε ο σκληρός θεσμός της «ξενηλασίας» (απέλαση των ξένων), προκειμένου να διατηρηθεί η κοινωνική και φυλετική συνοχή.

Η σύγχρονη χρήση του «Ξένιου Δία» ως πολιτικού επιχειρήματος για την άνευ όρων υποδοχή αλλοεθνών πληθυσμών αποτελεί, ιστορικά, μια πλήρη διαστρέβλωση της πραγματικής λειτουργίας του θεσμού.

Το Ελληνικό Θαύμα Μέσα από τα Μάτια των Ξένων Διανοητών

Η αυστηρή αυτή διάκριση δεν εμπόδισε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό να μεγαλουργήσει και να θέσει τα θεμέλια της δυτικής σκέψης. Αυτή την ανωτερότητα του αρχαιοελληνικού πνεύματος δεν την επισημαίνουν μόνο οι Έλληνες μελετητές, αλλά την αναγνωρίζουν καθολικά οι κορυφαίες προσωπικότητες της παγκόσμιας ιστορίας:

• Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε: «Οι Έλληνες είναι οι δάσκαλοί μου».
• Φρίντριχ Νίτσε: «Οι αρχαίοι Έλληνες είναι οι αθάνατοι διδάσκαλοι της ανθρωπότητας. Μας επιβάλλεται να ομολογήσουμε ότι κρατούν τα ηνία του πολιτισμού μας».
• Βίκτωρ Ουγκώ: «Ο κόσμος συστελλόμενος είναι η Ελλάς, και η Ελλάς διαστελλόμενη είναι ο κόσμος».
• Καρλ Μαρξ: «Τα δημιουργήματα του ελληνικού πολιτισμού παραμένουν ακόμη ως κανόνες και άφθαστα πρότυπα».
• Ουίλ Ντυράν: «Όλα τα πολιτισμένα έθνη, εις ό,τι αφορά τη δραστηριότητα του πνεύματος, είναι αποικίαι της Ελλάδος».
• Τζορτζ Μπέρναρντ Σω: «Αν στη βιβλιοθήκη της οικίας σας δεν έχετε τα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, τότε μένετε σε μια οικία δίχως φως».

Η αρχαία Ελλάδα, ένας μικρός γεωγραφικά χώρος, δημιούργησε το θέατρο, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και την πολιτική. Όπως αναρωτιέται χαρακτηριστικά ο Γερμανός ποιητής Φρίντριχ Σίλερ (Schiller): «Τι θα ήταν ο κόσμος χωρίς εσένα, Ελλάς;»

Συμπέρασμα

Μελετώντας την ιστορία, γίνεται ξεκάθαρο ότι η φιλοξενία των αρχαίων Ελλήνων ήταν ένας βαθιά θρησκευτικός και εθνικός θεσμός, σχεδιασμένος να ενώνει τους Έλληνες μεταξύ τους. Η σύγχρονη ερμηνεία που επιχειρεί να ταυτίσει την αρχαία ξενία με τις σημερινές πολιτικές ανοιχτών συνόρων στερείται ιστορικής βάσης. Η γνώση των εννοιών, των όρων και του ιστορικού πλαισίου (όπως η μετοικεσία) αποτελεί την καλύτερη άμυνα απέναντι στις παραποιήσεις της ιστορίας μας.

Το άρθρο Ο Θεσμός της Ξενίας στην Αρχαία Ελλάδα: Η Ιστορική Αλήθεια εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η ελληνική μυθολογία δεν αποτελεί απλώς μια συλλογή από αρχαίες ιστορίες, αλλά ένα περίπλοκο σύστημα χαρακτήρων που αντιπροσωπεύουν τις δυνάμεις της φύσης και τις ανθρώπινες αδυναμίες. Από την κορυφή του Ολύμπου μέχρι τα βάθη του Άδη, κάθε θεός κατέχει έναν μοναδικό ρόλο που διαμορφώνει το σύμπαν.

Οι Κυρίαρχοι του Κόσμου: Δίας, Ποσειδώνας και Άδης

Η διακυβέρνηση του σύμπαντος μοιράστηκε ανάμεσα σε τρία αδέλφια, τα οποία χώρισαν τον κόσμο σαν μια «κοσμική ομάδα».

• Δίας: Ο Βασιλιάς των Θεών Ο Δίας κυριαρχεί στον ουρανό και ελέγχει τα καιρικά φαινόμενα. Με το κεραυνό του επιβάλλει την τάξη, ενώ η ικανότητά του να μεταμορφώνεται του επιτρέπει να παρεμβαίνει διαρκώς στις υποθέσεις θνητών και θεών. Παρά τον γάμο του με την Ήρα, οι πολυάριθμες ερωτικές του περιπέτειες αποτελούν την αφετηρία των περισσότερων μύθων.
• Ποσειδώνας: Ο Άρχοντας των Θαλασσών Κυβερνήτης του υγρού στοιχείου, ο Ποσειδώνας ελέγχει το 70% του πλανήτη. Με την τρίαινα του, ένα πολυεργαλείο θεϊκής ισχύος, μπορεί να προκαλέσει από καταστροφικούς σεισμούς και τσουνάμι μέχρι να δημιουργήσει νέες πηγές και νησιά.
• Άδης: Ο Σκληρός αλλά Δίκαιος Δεσμώτης Αν και συχνά παρεξηγημένος ως «κακός», ο Άδης λειτουργεί περισσότερο ως ένας αυστηρός διευθυντής του Κάτω Κόσμου. Δεν τιμωρεί άδικα, αλλά διασφαλίζει την ισορροπία μεταξύ ζωής και θανάτου, αντιμετωπίζοντας όλες τις ψυχές με απόλυτη ισότητα.

Η Δύναμη της Φύσης και της Σοφίας: Ήρα, Δήμητρα και Αθηνά

Οι θεές του Ολύμπου ενσαρκώνουν τη φροντίδα, τη στρατηγική και την κοινωνική δομή.

• Ήρα: Η Προστάτιδα της Οικογένειας Ως βασίλισσα των θεών, η Ήρα προστατεύει τον γάμο και τη γέννα. Ωστόσο, η ζωή της σημαδεύεται από τη ζήλια για τις απιστίες του Δία, στρέφοντας συχνά την οργή της προς τις ερωμένες του και τα παιδιά τους.
• Δήμητρα: Η Θεά της Αφθονίας Υπεύθυνη για τη γεωργία και τη γονιμότητα της γης, η Δήμητρα καθορίζει τις εποχές. Ο μύθος της απαγωγής της κόρης της, Περσεφόνης, εξηγεί τον ερχομό του χειμώνα: όταν η Δήμητρα θρηνεί, η γη παύει να καρποφορεί.
• Αθηνά: Η Στρατηγική Διάνοια Η Αθηνά αντιπροσωπεύει την ευφυή πλευρά του πολέμου και τη σοφία. Προτιμά τη στρατηγική από την τυφλή βία και θεωρείται η «Google της αρχαιότητας», προσφέροντας λύσεις σε κάθε δύσκολο πρόβλημα.

Τέχνες, Φως και Άγρια Φύση: Απόλλωνας και Άρτεμις

Τα δίδυμα αδέλφια αντιπροσωπεύουν τις δύο όψεις του φωτός και της ανθρώπινης δραστηριότητας.

• Απόλλωνας: Ο Πολυτάλαντος Θεός Θεός του ήλιου, της μουσικής και της προφητείας, ο Απόλλωνας είναι ο απόλυτος «overachiever» του Ολύμπου. Η λύρα του μαγεύει τους πάντες, ενώ το μαντείο του στους Δελφούς καθόριζε το μέλλον του αρχαίου κόσμου.
• Άρτεμις: Η Κυνηγός της Σελήνης Σε αντίθεση με τον αδελφό της, η Άρτεμις λατρεύει την άγρια φύση και τα βουνά. Είναι η προστάτιδα των δασών και των νεαρών κοριτσιών, ενσαρκώνοντας το αδάμαστο πνεύμα της φύσης.

Πάθος, Πόλεμος και Επικοινωνία: Άρης, Αφροδίτη και Ερμής

• Άρης: Η Χαοτική Βία Ο Άρης ενσαρκώνει τη δίψα για αίμα και τη μανία της μάχης. Αν και πανίσχυρος σωματικά, συχνά ηττάται λόγω της παρορμητικότητάς του, αποτελώντας το «μαύρο πρόβατο» της θεϊκής οικογένειας.
• Αφροδίτη: Η Δύναμη της Έλξης Η ομορφότερη των θεών, η Αφροδίτη, ελέγχει τον έρωτα και το πάθος. Η γέννησή της από τον αφρό της θάλασσας και οι θυελλώδεις σχέσεις της υπογραμμίζουν την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων συναισθημάτων.
• Ερμής: Ο Ταχύτερος όλων Ο Ερμής είναι ο αγγελιοφόρος των θεών αλλά και ο προστάτης του εμπορίου, των ταξιδιωτών και των κλεφτών. Εφευρετικός και πανούργος, δημιούργησε το αλφάβητο και τη γυμναστική, λειτουργώντας ως ο συνδετικός κρίκος μεταξύ θνητών και αθανάτων.

Οι θεοί της ελληνικής μυθολογίας, με τις ανθρώπινες αδυναμίες και τις θεϊκές τους δυνάμεις, παραμένουν αθάνατοι όχι μόνο μέσα από τα αρχαία μάρμαρα, αλλά και μέσα από την ίδια την ανθρώπινη φύση που συνεχίζουν να συμβολίζουν μέχρι σήμερα.

Το άρθρο Οι Θεοί του Ολύμπου: Ένας Οδηγός για την Ελληνική Μυθολογία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στην καρδιά της ελληνικής μυθολογίας, ένας θεός κυριαρχεί πάνω από όλους: ο Δίας. Ως ο απόλυτος άρχοντας του ουρανού, ο Δίας δεν είναι απλώς ο βασιλιάς των θεών, αλλά και ο υπέρτατος εγγυητής της δικαιοσύνης, τόσο για τους αθάνατους όσο και για τους θνητούς. Η δύναμή του πηγάζει από τον έλεγχο των φυσικών φαινομένων, με τον κεραυνό να αποτελεί το πιο τρομακτικό και ισχυρό του όπλο. Για τους αρχαίους Έλληνες, που ζούσαν χωρίς τις επιστημονικές εξηγήσεις του σήμερα, ο Δίας και οι μύθοι του προσέφεραν έναν τρόπο να κατανοήσουν έναν κόσμο συχνά απρόβλεπτο και τρομακτικό. Αλλά πώς αυτός ο θεός έφτασε στην κορυφή;

Η Προφητεία και η Παιδική Ηλικία

Η πορεία του Δία προς την εξουσία ξεκίνησε με προδοσία. Ο πατέρας του, ο Τιτάνας Κρόνος, φοβούμενος μια προφητεία ότι ένα από τα παιδιά του θα τον ανέτρεπε, κατέπινε κάθε του απόγονο αμέσως μετά τη γέννησή του. Ο Δίας, ωστόσο, διέφυγε αυτής της μοίρας. Η μητέρα του, Ρέα, ξεγέλασε τον Κρόνο, δίνοντάς του να καταπιεί μια φασκιωμένη πέτρα αντί για το βρέφος.

Ο Δίας μεγάλωσε κρυφά σε μια απομονωμένη σπηλιά, προετοιμαζόμενος για την ημέρα που θα εκπλήρωνε το πεπρωμένο του: να εκδικηθεί τον πατέρα του, να απελευθερώσει τα αδέρφια του και να διεκδικήσει την κυριαρχία του σύμπαντος από τους Τιτάνες.

Η Εξέγερση Ξεκινά: Η Απελευθέρωση των Ολύμπιων

Έχοντας φτάσει στην ενηλικίωση, ο Δίας ξεκίνησε το σχέδιό του. Με ένα έξυπνο τέχνασμα, κατάφερε να δώσει στον Κρόνο ένα φίλτρο που του προκάλεσε βίαιη αδιαθεσία. Ο Κρόνος εξέμεσε πρώτα την πέτρα που είχε καταπιεί – την ίδια πέτρα που, σύμφωνα με τον μύθο, έγινε ο “Ομφαλός” στο ιερό των Δελφών – και αμέσως μετά, τα πέντε αδέρφια του Δία, τους μελλοντικούς Ολύμπιους θεούς, πλέον ενήλικες και έτοιμους για μάχη.

Η Συγκρότηση Συμμαχιών

Ο Δίας απέδειξε γρήγορα την ηγετική του ευφυΐα. Κατάλαβε ότι για να νικήσει τους πανίσχυρους Τιτάνες, χρειαζόταν περισσότερους συμμάχους. Γι’ αυτό, ταξίδεψε στα βάθη του Κάτω Κόσμου, στα Τάρταρα – τον τόπο όπου ο Κρόνος είχε φυλακίσει τους δικούς του ξεχασμένους αδελφούς: τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες.

Ο Δίας τους απελευθέρωσε, κερδίζοντας την αιώνια ευγνωμοσύνη και την υποστήριξή τους. Ως αντάλλαγμα για την ελευθερία τους, οι Κύκλωπες χάρισαν στον Δία το απόλυτο όπλο: τον κεραυνό.

Η Τιτανομαχία και η Τελική Νίκη

Η σύγκρουση που ακολούθησε, γνωστή ως Τιτανομαχία, ήταν ένας πόλεμος κοσμικών διαστάσεων. Με τα αδέρφια του στο πλευρό του και τους τρομερούς Κύκλωπες και Εκατόγχειρες να πολεμούν για αυτόν, ο Δίας άρχισε να γέρνει την πλάστιγγα υπέρ των Ολύμπιων.

Οι Τιτάνες, σε μια τελευταία, απεγνωσμένη προσπάθεια, κάλεσαν το πιο φοβερό τέρας από τα Τάρταρα: τον Τυφώνα. Αυτή η τερατώδης ύπαρξη αποτέλεσε την τελική πρόκληση για τον Δία. Στην επική μάχη που ακολούθησε, ο Δίας χρησιμοποίησε τη δύναμη του κεραυνού του για να νικήσει τον Τυφώνα, σφραγίζοντας οριστικά τη νίκη του.

Με τον Τυφώνα και τους ηττημένους Τιτάνες να ρίχνονται για πάντα στα Τάρταρα, ο Δίας εδραίωσε την κυριαρχία του. Η νίκη του επί του πατέρα του και των Τιτάνων τον ανέδειξε σε απόλυτο βασιλιά των θεών και κυρίαρχο του σύμπαντος, με έδρα του τον Όλυμπο.

Το άρθρο Πώς ο Δίας έγινε βασιλιάς των θεών εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Δίας είναι η σημαντικότερη θεότητα της ελληνικής μυθολογίας. Βασιλιάς των Ολύμπιων, θεός του ουρανού και του κεραυνού, συμβολίζει τη δύναμη, τη δικαιοσύνη αλλά και την πονηριά. Η ιστορία του είναι γεμάτη μάχες, θεϊκά τεχνάσματα και κοσμοϊστορικές αποφάσεις που διαμόρφωσαν τον κόσμο.

Η Γέννηση και η Σωτηρία του Δία

Από το χάος γεννήθηκαν η Γαία και ο Ουρανός, που γέννησαν τους Τιτάνες. Ανάμεσά τους, ο Κρόνος κατέλαβε την εξουσία, τρώγοντας τα παιδιά του για να αποφύγει την προφητεία ότι ένας απόγονος θα τον ανατρέψει.
Η Ρέα όμως έκρυψε τον μικρό Δία στο Δικταίο άντρο της Κρήτης. Η κατσίκα Αμάλθεια τον έθρεψε με γάλα, οι νύμφες τον προστάτευσαν και οι Κουρήτες κάλυπταν το κλάμα του με χορούς και όπλα. Έτσι ο Δίας σώθηκε.

Ο Αγώνας Ενάντια στον Κρόνο

Όταν ενηλικιώθηκε, με τη βοήθεια της Μήτιδος έδωσε στον Κρόνο μαγικό φίλτρο. Ο πατέρας του ξέρασε τα αδέλφια του και όλοι μαζί, με συμμάχους τους Κύκλωπες, ξεκίνησαν την Τιτανομαχία.
Η μάχη κράτησε δέκα χρόνια. Οι Κύκλωπες χάρισαν στον Δία τον κεραυνό, όπλο που έγινε το σύμβολό του. Τελικά, οι Ολύμπιοι νίκησαν και έριξαν τους Τιτάνες στα Τάρταρα.

Ο Δίας Ως Βασιλιάς των Θεών

Αφού εξασφάλισε την εξουσία, ο Δίας ανέβηκε στον Όλυμπο. Σταθεροποίησε τη μέρα και τη νύχτα, όρισε τις εποχές και έγινε ο απόλυτος κυρίαρχος του κόσμου. Ο πρώτος του γάμος με τη Μήτιδα τελείωσε όταν την κατάπιε για να αποφύγει έναν μοιραίο χρησμό.

Ακολούθησαν γάμοι και σχέσεις με πολλές θεές και θνητές. Με την Ήρα, αδελφή και επίσημη σύζυγό του, απέκτησε τον Άρη, την Ήβη και την Ειλείθυια. Παρά τις συνεχείς απιστίες του, η Ήρα παρέμεινε βασίλισσα του Ολύμπου.

Οι Μεγάλες Μάχες του Δία

Η Γιγαντομαχία

Η Γαία, οργισμένη για την τύχη των Τιτάνων, ξεσήκωσε τους Γίγαντες. Ο Δίας, ακολουθώντας χρησμό, ζήτησε τη βοήθεια του Ηρακλή. Μαζί, οι θεοί νίκησαν τους Γίγαντες σε μια κοσμοϊστορική μάχη.

Ο Τυφώνας

Η Γαία γέννησε τον Τυφώνα, τρομακτικό τέρας με φιδίσια μαλλιά και φλόγες από τα μάτια. Στην αρχή νίκησε τον Δία και του πήρε τον κεραυνό. Χάρη όμως στη βοήθεια του Ερμή και του Πάνα, ο Δίας απελευθερώθηκε, ξαναπήρε τη δύναμή του και νίκησε τον Τυφώνα, φυλακίζοντάς τον στα έγκατα της γης.

Ο Δίας ως Θεός της Τάξης και της Τιμωρίας

Ο Δίας προστάτεψε την ισορροπία του κόσμου. Έστειλε τον κατακλυσμό τιμωρώντας τους ανθρώπους, αλλά και τιμώρησε θεούς που τον αμφισβήτησαν, όπως τον Απόλλωνα. Παρά την αυστηρότητά του, τον τιμούσαν ως πατέρα και προστάτη.

Ωστόσο, η απιστία και η τυραννική πλευρά του προκαλούσαν συχνά συγκρούσεις, ιδιαίτερα με την Ήρα.

Η Γέννηση της Αθηνάς

Όταν ο Δίας κατάπιε τη Μήτιδα, ένιωσε αβάσταχτους πόνους. Ζήτησε από τον Ήφαιστο να τον χτυπήσει στο κεφάλι. Από το κρανίο του ξεπήδησε πάνοπλη η θεά Αθηνά, σύμβολο σοφίας και στρατηγικής.

Συμπέρασμα

Ο Δίας δεν ήταν αψεγάδιαστος. Ήταν ταυτόχρονα προστάτης και τύραννος, πατέρας και εραστής, νομοθέτης και παραβάτης. Αυτές οι αντιφάσεις είναι που τον καθιστούν την πιο επιβλητική μορφή της ελληνικής μυθολογίας και έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους θεούς της παγκόσμιας ιστορίας.

Το άρθρο Δίας: Ο βασιλιάς των θεών και η επική του ιστορία στην ελληνική μυθολογία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο «Πέτρινος Δίας» του Όρλιακα, που δεσπόζει στο ομώνυμο βουνό της Πίνδου κοντά στα Γρεβενά, αποτελεί ένα εντυπωσιακό φυσικό «γλυπτό». Στην κορυφή του, η φύση έχει σμιλεύσει έναν βραχώδη σχηματισμό με τόσο σαφή περιγράμματα, που θυμίζει έντονα ένα ανθρώπινο πρόσωπο με μεγαλοπρεπή χαρακτηριστικά. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί ντόπιοι και πεζοπόροι θεωρούν πως αυτό το μοναδικό έργο τέχνης της φύσης απεικονίζει τον θεό Δία, τον πατέρα των θεών, προσδίδοντας έτσι μια βαθιά μυθική διάσταση στο ήδη εντυπωσιακό τοπίο.

Η «Πέτρινη Μορφή του Δία» είναι ένα παράδειγμα παρειδωλίας. Δηλαδή της τάσης του ανθρώπινου νου να αναγνωρίζει μοτίβα σε τυχαία ερεθίσματα. Παρόλο που η γεωλογική του προέλευση είναι απλώς αποτέλεσμα της διάβρωσης των πετρωμάτων, η οπτική ομοιότητα με μια θεϊκή μορφή δεν είναι τυχαία. Η περιοχή του Όρλιακα, με τους απότομους βράχους και τα πυκνά δάση, ήταν ανέκαθεν πηγή έμπνευσης για θρύλους και λαϊκές παραδόσεις. Η μορφή αυτή του «Δία» έρχεται να επιβεβαιώσει αυτή την παράδοση.. Συνδέοντας τον παντοδύναμο θεό του Ολύμπου με την άγρια ομορφιά της Πίνδου.

Η Ιστορία και η Φύση του Βουνού

Ο Όρλιακας δεν είναι γνωστός μόνο για τη μυστηριώδη μορφή του. Το βουνό υψώνεται πάνω από την κοιλάδα του ποταμού Βενέτικου και αποτελεί έναν σημαντικό φυσικό πλούτο. Η περιοχή είναι στο δίκτυο Natura 2000, καθώς φιλοξενεί σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας. Τα δάση του, γεμάτα με βελανιδιές, οξιές και έλατα, αποτελούν καταφύγιο για αρκούδες, λύκους, αγριόγατες και πολλά είδη πουλιών.

Ιστορικά, όπως είναι γνωστό, ο Όρλιακας έπαιξε σημαντικό ρόλο σε διάφορες περιόδους. Για παράδειγμα, στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης, τα δάση και οι απόκρημνες πλαγιές του λειτούργησαν ως καταφύγιο για τους αντάρτες. Συνεπώς, σήμερα το βουνό είναι δημοφιλής προορισμός για πεζοπόρους και λάτρεις της φύσης, προσφέροντας μοναδικές διαδρομές με θέα που κόβει την ανάσα.

Ο «Πέτρινος Δίας» του Όρλιακα, λοιπόν, δεν είναι απλά ένα γεωλογικό φαινόμενο. Είναι ένα σύμβολο που ενώνει την επιστήμη με τη λαϊκή φαντασία και τον μύθο με την ιστορία. Υπενθυμίζοντάς μας πώς οι άνθρωποι βρίσκουν νόημα και ιστορίες ακόμα και στις πιο τυχαίες δημιουργίες της φύσης.

Το άρθρο Ο «Πέτρινος Δίας» του Όρλιακα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σύνοψη

• Ο Δίας ήταν ο βασιλιάς των Ολύμπιων θεών και θεός του ουρανού και της δικαιοσύνης.
• Γεννήθηκε στην Κρήτη και ανέτρεψε τον Κρόνο σώζοντας τα αδέλφια του.
• Σύμβολά του ήταν ο κεραυνός, ο αετός και η βελανιδιά.
• Συνδέθηκε με θεές και θνητές, αποκτώντας θεϊκούς και ανθρώπινους απογόνους.
• Σημαντικοί μύθοι: Τιτανομαχία, Τυφωέας, Προμηθέας, Κατακλυσμός Δευκαλίωνα.

Χρονολόγιο

• Γέννηση: Κρήτη, στο όρος Δίκτη.
• Τιτανομαχία: Νίκη του Δία και καταδίκη των Τιτάνων στον Τάρταρο.
• Μοίρασμα του κόσμου: Ο Δίας κέρδισε τον ουρανό.
• Κατακλυσμός Δευκαλίωνα: Επανεκκίνηση της ανθρωπότητας.
• Γιγαντομαχία – Τυφωέας: Οριστική εδραίωση της εξουσίας του.
• Καθιέρωση Ολυμπιακών Αγώνων: προς τιμήν του στην Ολυμπία.

Ποιος ήταν ο Δίας;

Ο Δίας ήταν ο ανώτατος θεός της ελληνικής μυθολογίας. Κυβερνούσε τον ουρανό, τον καιρό, τον νόμο, την τάξη, το πεπρωμένο και τη βασιλεία. Οι αρχαίοι τον φαντάζονταν ως ώριμο άνδρα με γεροδεμένο σώμα και σκούρα γενειάδα.
Στα χέρια του κρατούσε το πιο χαρακτηριστικό του όπλο, τον κεραυνό, ενώ δίπλα του εμφανίζονταν το σκήπτρο και ο αετός.

Η γέννηση και η ανατροφή του Δία

Ο Δίας ήταν ο νεότερος γιος του Κρόνου και της Ρέας. Για να μην τον καταπιεί ο πατέρας του, όπως είχε κάνει με τα αδέρφια του, η μητέρα του έδωσε στον Κρόνο μια πέτρα τυλιγμένη σε σπάργανα.
Ο θεός ανατράφηκε κρυφά στην Κρήτη, στο όρος Δίκτη, όπου νύμφες τον θήλασαν με το γάλα της κατσίκας Αμάλθειας. Οι Κουρήτες, πολεμιστές-φύλακες, χτυπούσαν τις ασπίδες τους για να καλύπτουν το κλάμα του.

Ο αγώνας κατά των Τιτάνων

Μεγαλώνοντας, ο Δίας ένωσε τους συμμάχους του και ανάγκασε τον Κρόνο να ελευθερώσει τα αδέρφια του. Με τη βοήθεια των Κυκλώπων απέκτησε τους κεραυνούς και με τους Εκατόγχειρες συνέτριψε τους Τιτάνες.
Η νίκη του έφερε το μοίρασμα του κόσμου: ο ίδιος κράτησε τον ουρανό, ο Ποσειδώνας τη θάλασσα και ο Άδης τον Κάτω Κόσμο.

Οικογένεια και απόγονοι

Ο Δίας παντρεύτηκε την αδελφή του Ήρα, με την οποία απέκτησε τον Άρη, την Ειλείθυια και την Ήβη.
Ωστόσο, είχε αμέτρητες σχέσεις με θεές και θνητές:

• με τη Μήτιδα απέκτησε την Αθηνά (από το κεφάλι του),
• με τη Λητώ τον Απόλλωνα και την Άρτεμη,
• με τη Δήμητρα την Περσεφόνη,
• με τη Σεμέλη τον Διόνυσο.

Ο Δίας απέκτησε πολλούς θνητούς απογόνους, ανάμεσά τους τον Ηρακλή, τον Περσέα και την Ελένη της Τροίας.

Σύμβολα και ιερά ζώα

• Κεραυνός: το κύριο όπλο του.
• Σκήπτρο και θρόνος: ένδειξη εξουσίας.
• Αετός: αγγελιοφόρος και σύμβολο δύναμης.
• Βελανιδιά και ελιά: ιερά δέντρα του.

Στη Δωδώνη οι ιερείς άκουγαν το θρόισμα της βελανιδιάς και ερμήνευαν τη βούληση του Δία, ενώ στην Ολυμπία στεφάνωναν τους νικητές με κλαδιά ελιάς.

Μύθοι και επιτεύγματα

• Γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του.
• Κατατρόπωση του Τυφωέα και των Γιγάντων.
• Τιμωρία του Προμηθέα και δημιουργία της Πανδώρας.
• Κατακλυσμός του Δευκαλίωνα για την κάθαρση της ανθρωπότητας.

Συχνές Ερωτήσεις

Το άρθρο Δίας: Ο βασιλιάς των Ολύμπιων θεών και τα μυστικά της δύναμής του εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στα θεμέλια της κοσμοθεωρίας των αρχαίων Ελλήνων, ο μύθος της ένωσης του Δία με την πρώτη του σύζυγο, τη θεά Μήτιδα, κατέχει κεντρική θέση. Η ιστορία αυτή κορυφώνεται σε μια πράξη που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «Η Κατάποση της Μήτιδος: Η Πιο Έξυπνη Κίνηση του Δία για την Εξουσία». Δεν είναι απλώς για μια αφήγηση θεϊκής βίας. Αλλά για την αλληγορία που εξηγεί πώς ο Δίας εδραίωσε την απόλυτη κυριαρχία του, σπάζοντας οριστικά τον καταστροφικό κύκλο της πατροκτονίας που μάστιζε τις προηγούμενες γενιές θεών. Μέσα από αυτή την κίνηση, ο Δίας μεταμορφώνει μια θανάσιμη απειλή σε θεμέλιο της παντοτινής του βασιλείας.

Η Μήτις: Σύμμαχος και Πρώτη Σύζυγος του Δία

Πριν ακόμα ο Δίας αναδειχθεί σε απόλυτο κυρίαρχο, η Μήτις, κόρη του Ωκεανού και της Τηθύος, στέκεται στο πλευρό του ως η προσωποποίηση της βαθιάς σοφίας και της πρακτικής εξυπνάδας. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της Τιτανομαχίας, η Μήτις προσφέρει τη γνώση της στον νεαρό θεό. Εκείνη επινοεί και του παρέχει το εμετικό φάρμακο που ο Δίας δίνει στον πατέρα του, Κρόνο, αναγκάζοντάς τον έτσι να ελευθερώσει τα αδέλφια του που είχε καταπιεί. Επομένως, η συμβολή της είναι καθοριστική για τη νίκη των Ολύμπιων θεών. Μετά τον θρίαμβό του, ο Δίας επισφραγίζει αυτή την πολύτιμη συμμαχία επιλέγοντας τη Μήτιδα ως την πρώτη του σύζυγο. Ενώνοντας συμβολικά την εξουσία με τη σοφία.

Η Προφητεία της Γαίας: Η Απειλή της Διαδοχής

Ωστόσο, αυτή η πολλά υποσχόμενη ένωση σύντομα σκιάζεται από μια ζοφερή προφητεία. Η Γαία και ο Ουρανός, οι προπάτορες των θεών, αποκαλύπτουν στον Δία ένα τρομερό μέλλον. Προλέγουν ότι η Μήτις θα γεννήσει δύο παιδιά εξαιρετικής δύναμης. Πρώτα μια κόρη, την Αθηνά, που θα ισοφαρίζει τον πατέρα της σε σοφία και πολεμική αρετή. Και κατόπιν έναν γιο, ο οποίος προορίζεται να τον ανατρέψει και να καταλάβει τον θρόνο των θεών και των ανθρώπων. Ο Δίας, ο οποίος κατέκτησε την εξουσία εκθρονίζοντας τον πατέρα του Κρόνο, αναγνωρίζει αμέσως αυτό το μοτίβο της βίαιης διαδοχής. Συνεπώς, ένας βαθύς φόβος τον κυριεύει. Καθώς αντιλαμβάνεται ότι η ίδια του η μοίρα κινδυνεύει να επαναληφθεί μέσω του δικού του απογόνου.

Η Δόλια Πράξη του Δία: Η Αφομοίωση της Σοφίας

Αντιμέτωπος με αυτή την υπαρξιακή απειλή, ο Δίας δεν καταφεύγει σε μια απλή, μετωπική σύγκρουση. Αντιθέτως, χρησιμοποιεί το ίδιο το όπλο της Μήτιδος εναντίον της: την πονηριά. Ακολουθώντας πιστά τις αρχαίες πηγές, όπως τη Θεογονία του Ησιόδου, ο Δίας επινοεί ένα δόλιο σχέδιο. Με πλάγια και γλυκά λόγια, ξεγελά την έγκυο Μήτιδα και την πείθει να μεταμορφωθεί. Τη στιγμή που εκείνη παίρνει μια μικρή μορφή, εκείνος την αρπάζει και την καταπίνει ολόκληρη. Με αυτόν τον τρόπο, ο Δίας επιτυγχάνει έναν διπλό στόχο. Αφενός, αποτρέπει τη γέννηση του επικίνδυνου γιου που θα τον ανέτρεπε. Αφετέρου, και κυριότερο, δεν εξοντώνει τη σοφία, αλλά την αφομοιώνει. Ενσωματώνει τη «μῆτιν» μέσα του, καθιστώντας τον εαυτό του την πηγή της απόλυτης γνώσης και της αλάνθαστης κρίσης.

Η Γέννηση της Αθηνάς: Η Σοφία Γεννιέται από την Εξουσία

Η ιστορία, φυσικά, δεν τελειώνει εκεί. Όταν φτάνει η ώρα για το πρώτο παιδί της Μήτιδος, ο Δίας έχει έναν αφόρητο πονοκέφαλο που ταρακουνά ολόκληρο τον Όλυμπο. Σε απόγνωση, καλεί τον θεό Ήφαιστο, ο οποίος με μια δυνατή τσεκουριά ανοίγει το κεφάλι του βασιλιά των θεών. Μέσα από την πληγή, κάνει την εμφάνισή της η θεά Αθηνά, πλήρως ανεπτυγμένη και πάνοπλη, βγάζοντας μια τρομερή πολεμική κραυγή. Η γέννησή της απευθείας από τον εγκέφαλο του Δία συμβολίζει την απόλυτη αλήθεια. Η σοφία και η στρατηγική (Αθηνά) πλέον πηγάζουν απευθείας από την υπέρτατη εξουσία (Δίας), η οποία έχει ήδη αφομοιώσει την πηγή της γνώσης (Μήτις).

Η Σημασία του Μύθου: Το Τέλος του Κύκλου της Βίας

Εν κατακλείδι, ο μύθος από την κατάποση της Μήτιδος αποτελεί την ιδρυτική πράξη της σταθερής και αιώνιας βασιλείας, και την πιο Έξυπνη Κίνηση του Δία για την Εξουσία . Με την πράξη του αυτή, ο Δίας σπάει οριστικά τον κύκλο της βίας και της διαδοχής που χαρακτήριζε τις προηγούμενες θεϊκές γενιές. Η Μήτις, αν και αόρατη, παραμένει για πάντα μέσα του ως η εσωτερική του σύμβουλος. Εγγυώμενη ότι η τάξη και η δικαιοσύνη θα κυβερνούν τον κόσμο υπό την αδιαμφισβήτητη και, πλέον, συνετή εξουσία του.

Το άρθρο Η Κατάποση της Μήτιδος: Η Πιο Έξυπνη Κίνηση του Δία για την Εξουσία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.