Η φιλοσοφική σχέση μεταξύ του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους αποτελεί ένα από τα πιο καθοριστικά σημεία καμπής στην ιστορία της μεταφυσικής. Η θεωρία των Ιδεών του Πλάτωνος, η κριτική του Αριστοτέλους και η μεταγενέστερη σύνθεση των Νεοπλατωνικών συνιστούν τρία διαδοχικά στάδια της ίδιας αναζήτησης: της κατανόησης της σχέσης μεταξύ νοητού και αισθητού κόσμου. Στο παρόν άρθρο θα αναλυθούν συστηματικά τα πέντε βασικά σημεία αυτής της εξέλιξης.

1. Η Ανατροπή του Δυϊσμού: Η Αριστοτελική Ένσταση στις Ιδέες

Ο Αριστοτέλης, αν και μαθητής της Ακαδημία Πλάτωνος, διατύπωσε μια ριζική κριτική στη θεωρία των Ιδεών. Το βασικό σημείο διαφωνίας του αφορά την «χωριστή ύπαρξη» των Ιδεών. Ο Πλάτων υποστήριζε ότι οι Ιδέες υπάρχουν σε έναν υπεραισθητό, ανεξάρτητο κόσμο, ο οποίος αποτελεί το αληθινό ον. Αντιθέτως, ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι αυτή η διάκριση εισάγει έναν περιττό διπλασιασμό της πραγματικότητας. Δεν υπάρχει ανάγκη για έναν δεύτερο κόσμο, αφού τα καθολικά μπορούν να κατανοηθούν εντός των ίδιων των πραγμάτων. Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα του Αριστοτέλη είναι το λεγόμενο «επιχείρημα του τρίτου ανθρώπου». Αν υπάρχει μια Ιδέα του ανθρώπου που εξηγεί τι κοινό έχουν όλοι οι άνθρωποι, τότε θα πρέπει να υπάρχει και μια άλλη Ιδέα που να εξηγεί τη σχέση μεταξύ της πρώτης Ιδέας και των επιμέρους ανθρώπων. Αυτό οδηγεί σε μια άπειρη παλινδρόμηση, η οποία καθιστά τη θεωρία μη λειτουργική. Επιπλέον, ο Αριστοτέλης ασκεί κριτική στην πλατωνική έννοια της μέθεξης, δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο τα αισθητά «μετέχουν» στις Ιδέες. Θεωρεί ότι αυτή η έννοια δεν εξηγείται επαρκώς και παραμένει περισσότερο ποιητική παρά φιλοσοφική. Τέλος, επισημαίνει ότι οι Ιδέες δεν παρέχουν επαρκή αιτιολογική εξήγηση για τη γένεση και τη μεταβολή των όντων.

Σχόλιο: Ο Αριστοτέλης διακρίνεται εδώ για τον αυστηρό ρεαλισμό του. Εντοπίζοντας λογικά κενά στον Πλατωνισμό (όπως η άπειρη παλινδρόμηση), προσπαθεί να απομακρύνει τη φιλοσοφία από την “ποιητική” αφαίρεση και να την προσγειώσει σε έναν ορθολογισμό που δεν απαιτεί τον πολλαπλασιασμό των κόσμων για να εξηγήσει την πραγματικότητα.

2. Ο Ενυπάρχων Κόσμος: Ύλη, Μορφή και Αιτιότητα

Η κριτική του Αριστοτέλη συνοδεύεται από μια ολοκληρωμένη μεταφυσική πρόταση. Στο κέντρο της βρίσκεται η έννοια της ουσίας ως σύνθεσης ύλης και μορφής. Κάθε ον αποτελείται από ύλη (το υποκείμενο) και μορφή (το εἶδος που του δίνει την ταυτότητά του). Η μορφή δεν υπάρχει ανεξάρτητα από το πράγμα, αλλά ενυπάρχει σε αυτό. Με τον τρόπο αυτό, ο Αριστοτέλης μεταφέρει το καθολικό από έναν υπερβατικό κόσμο στον ίδιο τον φυσικό κόσμο. Το «καθολικό» δεν είναι κάτι που υπάρχει έξω από τα επιμέρους όντα, αλλά αυτό που εκφράζεται μέσα σε αυτά ως κοινή δομή και ουσία. Παράλληλα, αναπτύσσει τη θεωρία των τεσσάρων αιτιών: υλική, μορφική, ποιητική και τελική. Μέσω αυτών, επιδιώκει να δώσει μια πλήρη εξήγηση της πραγματικότητας, η οποία να περιλαμβάνει όχι μόνο το «τι είναι» κάτι, αλλά και το «πώς» και «γιατί» γίνεται. Σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, η φιλοσοφία του Αριστοτέλη είναι προσανατολισμένη στη φυσική πραγματικότητα και την εμπειρική παρατήρηση, χωρίς να χάνει τη μεταφυσική της διάσταση.

Σχόλιο: Σε αυτή την ενότητα θεμελιώνεται ο αριστοτελικός υλομορφισμός. Η σπουδαιότητα της πρότασης του Αριστοτέλη είναι ότι δεν καταργεί τις έννοιες του Πλάτωνα (το “Είδος”), αλλά τις επανατοποθετεί. Με τη θεωρία των τεσσάρων αιτιών προσφέρει ένα ολοκληρωμένο, σχεδόν πρώιμο επιστημονικό μοντέλο που εξηγεί τον κόσμο από τα μέσα προς τα έξω.

3. Η Νοησιαρχική Στροφή: Η Προσέγγιση της Νεοπλατωνικής Σχολής

Οι Νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι, όπως ο Πλωτίνος, ο Πρόκλος και ο Ιάμβλιχος, δεν απορρίπτουν την κριτική του Αριστοτέλη. Αντιθέτως, την ενσωματώνουν και την υπερβαίνουν. Η βασική τους θέση είναι ότι οι Ιδέες δεν πρέπει να νοούνται ως ανεξάρτητα αντικείμενα, αλλά ως ζωντανές νοήσεις εντός του Θείου Νου. Με αυτή την ερμηνεία, οι Νεοπλατωνικοί αποφεύγουν τις δυσκολίες που επεσήμανε ο Αριστοτέλης. Οι Ιδέες δεν είναι «πράγματα» που υπάρχουν κάπου αλλού, αλλά ενέργειες της νόησης. Έτσι, η έννοια της μέθεξης μετασχηματίζεται: τα όντα δεν «μετέχουν» σε εξωτερικές Ιδέες, αλλά εκπορεύονται από τον Νου που τις περιέχει. Επιπλέον, απαντούν στο επιχείρημα του τρίτου ανθρώπου υποστηρίζοντας ότι αυτό προκύπτει μόνο αν θεωρηθούν οι Ιδέες ως αντικείμενα. Αν όμως είναι αυτο-νοήσεις, τότε η ενότητα εξασφαλίζεται ήδη μέσα στον ίδιο τον Νου και δεν απαιτείται άπειρη αναδρομή.

Σχόλιο: Η ερμηνεία των Νεοπλατωνικών συνιστά ένα αριστούργημα φιλοσοφικής ευελιξίας. Εσωτερικεύοντας τις Ιδέες στον «Νου», αφοπλίζουν τη βασική κριτική του Αριστοτέλη. Η μετατόπιση από τις “Ιδέες-Αντικείμενα” στις “Ιδέες-Νοήσεις” δίνει μια πιο δυναμική και ρευστή οντολογία.

4. Η Ιεραρχική Ενοποίηση: Η Σύζευξη Πλάτωνα και Αριστοτέλη

Η μεγαλύτερη συμβολή των Νεοπλατωνικών είναι η συμφιλίωση των δύο φιλοσοφικών συστημάτων. Αντί να δουν τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ως αντιπάλους, τους τοποθετούν σε διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας. Ο Πλάτων αναφέρεται στο νοητό επίπεδο, όπου οι Ιδέες υπάρχουν ως περιεχόμενο του Νου. Ο Αριστοτέλης, από την άλλη, περιγράφει τον αισθητό κόσμο, όπου οι μορφές ενυπάρχουν στα πράγματα. Οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι αντιφατικές, αλλά συμπληρωματικές. Στο νεοπλατωνικό σύστημα, η πραγματικότητα οργανώνεται ιεραρχικά: το Έν, ο Νους και η Ψυχή. Οι Ιδέες βρίσκονται στον Νου, ενώ ο αισθητός κόσμος αποτελεί εκδήλωση αυτών των νοητών αρχών μέσω της Ψυχής. Έτσι, διατηρείται τόσο η υπερβατικότητα των Ιδεών όσο και η ενυπάρχουσα παρουσία τους στον κόσμο.

Σχόλιο: Εδώ αποτυπώνεται ο πυρήνας του φιλοσοφικού συγκρητισμού της ύστερης αρχαιότητας. Η δημιουργία μιας κλίμακας (Έν – Νους – Ψυχή) επιτρέπει στα δύο κορυφαία αρχαία συστήματα να συνυπάρξουν αρμονικά: ο Πλάτωνας εξουσιάζει το Υπερβατικό και ο Αριστοτέλης το Εμπειρικό, γεφυρώνοντας ένα χάσμα γενεών.

5. Οντολογία και Ανάταση: Το Διαχρονικό Αποτύπωμα της Σύνθεσης

Η αντιπαράθεση μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη δεν είναι απλώς μια διαφωνία για τεχνικά ζητήματα, αλλά αντανακλά δύο διαφορετικές φιλοσοφικές στάσεις. Ο Πλάτων αναζητά τη θεμελίωση της αλήθειας σε έναν υπερβατικό κόσμο. Ο Αριστοτέλης επιδιώκει να εξηγήσει τη δομή και τη λειτουργία του αισθητού κόσμου. Οι Νεοπλατωνικοί επιχειρούν να ενώσουν αυτές τις δύο κατευθύνσεις σε ένα ενιαίο σύστημα. Η νεοπλατωνική σύνθεση δείχνει ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται ούτε αποκλειστικά πέρα από τον κόσμο ούτε μόνο μέσα σε αυτόν, αλλά σε μια δυναμική σχέση μεταξύ των δύο. Ο Νους λειτουργεί ως γέφυρα που συνδέει το υπερβατικό με το ενυπάρχον, το αιώνιο με το γίγνεσθαι. Με αυτόν τον τρόπο, η φιλοσοφία αποκτά όχι μόνο θεωρητική αλλά και υπαρξιακή διάσταση. Η γνώση των Ιδεών δεν είναι απλώς διανοητική κατανόηση, αλλά πορεία ανύψωσης της ψυχής προς το νοητό. Έτσι, η αρχική σύγκρουση μετατρέπεται τελικά σε μια βαθύτερη ενότητα, όπου κάθε σύστημα βρίσκει τη θέση του μέσα σε μια ευρύτερη κοσμολογική και μεταφυσική τάξη.

Σχόλιο: Στο καταληκτικό αυτό τμήμα διαφαίνεται ότι αυτή η διαλεκτική πορεία δεν λύνει απλώς ακαδημαϊκά προβλήματα, αλλά διαμορφώνει έναν τρόπο ζωής. Η φιλοσοφία παύει να είναι απλή θεωρία και γίνεται σωτηριολογική οδός (ανύψωση της ψυχής), δείχνοντας πώς η αυστηρή λογική μπορεί τελικά να εξυπηρετήσει τις βαθύτερες υπαρξιακές ανάγκες του ανθρώπου.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές (Κλασικά Κείμενα)

tanipteros

• Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά, Βιβλία Α, Ζ, Η, Θ. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Βασίλης Κάλφας. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις / Νήσος.
• Πλάτων, Παρμενίδης. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς. Αθήνα: Εκδόσεις Εκκρεμές.
• Πλάτων, Πολιτεία. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις.
• Πλωτίνος, Εννεάδες. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Δευτερογενείς Πηγές (Σύγχρονες Μελέτες)

• Armstrong, A. H. (1999). Εισαγωγή στην αρχαία φιλοσοφία. Μετάφραση: Ν. Μπουρόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαδήμα.
• Gerson, L. P. (2020). Ο Αριστοτέλης και άλλοι Πλατωνιστές. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
• Ross, W. D. (1993). Αριστοτέλης. Μετάφραση: Μαριλίζα Μήτσου. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ).
• Windelband, W. & Heimsoeth, H. (1995). Εγχειρίδιο ιστορίας της φιλοσοφίας (Τόμος Α’). Μετάφραση: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Το άρθρο Πλάτωνας & Αριστοτέλης: Η Σύγκρουση που Άλλαξε τη Φιλοσοφία και η Λύση των Νεοπλατωνικών εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Πίνακας Περιεχομένων (Μέρος 3ο)

1. Αγάπη για τον Εχθρό
2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας
3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος
4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας
5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)
6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις
7. Η Αγάπη στα Ζώα
8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα
9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία
10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)
11. Αγάπη για τη Φύση

1. Αγάπη για τον Εχθρό

• “Καλλιέργησε την αγάπη και τη φιλία με έναν εχθρό” — Πιττακός ο Μυτιληναίος
• “Τον δε εχθρόν φίλον ποιείν και ευεργετείν” — Κλεόβουλος ο Λίνδιος
• «Τον δε εχθρόν ευεργετείν.» — Κλεόβουλος ο Λίνδιος (Διογ. Λαέρτ. Βίοι Φιλ. Α,91)
• «Καταφέρετε να βλέπετε τον χειρότερο εχθρό σας σαν αγαπητό φίλο σας, με την ίδια λαχτάρα.» — Σωκράτης
• “Τι πιο όμορφο υπάρχει από το να χαμογελάς στους εχθρούς σου;” — Σοφοκλής
• «Αλλήλοις θ ομιλείν, ως τους φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι.» Να επικοινωνείτε προς αλλήλους κατά τρόπον ώστε να μην μετατρέπετε τους φίλους εις εχθρούς, αλλά να μεταβάλλετε τους εχθρούς εις φίλους. — Πυθαγόρας (Διογένης Λαέρτιος 8. 23)
• «Νίκησον αυτού την αγριότητα ταις ευποιίαις» Νίκησε την αγριότητα αυτού με τις ευεργεσίες (σου). — Ιεροκλής (Ανθ.Στοβ.477,37)
• «Έχθρας διαλύειν.» — Δελφικό παράγγελμα, Κλεόβουλος

2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας

Η Αρχή της Μη Ανταπόδοσης: Μην Απαντάς στην Αδικία με Αδικία

• «Αδικούμενον τινα ου δεί ανταδικείν». Όταν αδικείται κάποιος, δεν πρέπει να ανταποδίδει την αδικία. — Πλάτων
• «Αφού απαγορεύεται γενικά το να αδικούμε, άρα ούτε όταν μας αδικούν πρέπει να αδικούμε». — Σωκράτης (Πλάτων, Κρίτων)
• «Ούτε γαρ ανταδικείν δει ούτε κακώς ποιείν ουδένα ανθρώπων ουδ αν οτιούν πάσχη υπ αυτών.» Ούτε λοιπόν να αντιδικεί κανείς πρέπει ούτε να κακοποιεί κανένα από τους ανθρώπους οτιδήποτε κι αν παθαίνει από αυτούς. — Πλάτων (Κριτ. 10, 49 Γ)

Καλύτερα να Αδικείσαι, Παρά να Αδικείς

• «Το αδικείν κάκιον εστί του αδικείσθαι.» Το να κάνει κανείς αδικία είναι χειρότερο από το να υπομένει αδικούμενος. — Πλάτων
• «Εγώ γάρ δη οίμαι και εμέ και σε και τους άλλους ανθρώπους το αδικείν του αδικείσθαι κάκιον ηγείσθαι.» Διότι εγώ πράγματι πιστεύω, καθώς και συ και οι άλλοι άνθρωποι, ότι το να αδικείς είναι χειρότερο του να αδικείσαι. — Σωκράτης (Πλάτων, Γοργίας 474ε)
• «Είναι προτιμότερο να αδικείσαι παρά να διαπράττεις αδικία.» — Σωκράτης
• «Ηττώ υπέρ δικαίου.» Να καταβάλλεσαι για το δίκαιο. — Δελφικό Παράγγελμα

Υπομονή, Ανοχή και Αντιμετώπιση των Ύβρεων

• «Ανέχου Πάσχων.» Να ανέχεσαι να αδικείσαι, να υποφέρεις (δείχνε υπομονή όταν αδικείσαι, όταν υποφέρεις.) — Ευριπίδης
• «Έτοιμός ειμί παρέχειν εμαυτόν τοις ξένοις, και αν βούλονται δέρειν έτι μάλλον η νυν δέρουσιν… (Ο Μαρσύας συμβολίζει την έπαρση και την αλαζονεία.) — Πλάτων (Κτήσιππος, Ευθύδημος 13, 285c)
• «Ακόμα κι αν σε βρίσουν η σε εξευτελίσουν η σε χτυπήσουν, μη θυμώνεις.» — Σωκράτης
• «Και γάρ τούτο λίαν κομψόν τω Κυνικώ παραπλέκεται: Δέρεσθαι αυτόν δει ως όνον και δερόμενον φιλείν αυτούς τους δέροντας ως πατέρα πάντων, ως αδελφόν.» Αυτός είναι ο τρόπος του φιλοσόφου: Να μαστιγώνεται σαν όνος και να αγαπάει αυτόν που τον χτύπησε, να είναι πατέρας και αδελφός όλης της ανθρωπότητας. — Επίκτητος (D. a. A. d. 3, 22, 54, 1)
• «Ήδιον, ουδέν, ουδέ μουσικώτερον έστ ή δύνασθαι λοιδωρούμενον φέρειν.» Τίποτα δεν είναι πιο ευχάριστο και δείγμα πνευματικής καλλιέργειας από το να μπορεί κανείς να υπομένει τα πειράγματα και τις κοροιδίες των άλλων. — Φιλήμων (Επιδικ.1)
• «Λοιδωρούμενος ποτε ανεχώρει. Του δ’ επιδιώκοντος ειπόντος, «τι φεύγεις;», «ότι», φησί, «του μεν κακώς λέγειν σύ την εξουσίαν έχεις, του δε μη ακούειν εγώ».» Κάποτε που κάποιος τον έβρισε, αυτός απεχώρησε. Και όταν αυτός που τον έβρισε του είπε: «γιατί φεύγεις;», «επειδή», λέει, «εσύ έχεις την εξουσία να βρίζεις, ενώ εγώ έχω την εξουσία να μην ακούω». — Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλ. Αρίστιππος ο Κυρηναίος 2, 70, 4-7)

Πραότητα και Μεγαλοψυχία Απέναντι στον Συνάνθρωπο

• «και την υμετέραν ηδικημένων όμως φιλανθρωπίαν διεξήειν..» — Αισχίνης (Περί της παραπρεσβείας)
• «Μεγαλοψυχίη το φέρειν πραέως πλημμέλειαν.» Μεγαλοψυχία είναι να υποφέρει κανείς με πραότητα τα σφάλματα των άλλων. — Δημόκριτος (Στοβ. Ανθολ.)
• «Όποιος συνήθισε ν’αντιμετωπίζει ήρεμα, με καλωσύνη και ευγένεια τα πράγματα της ζωής, αυτός εύκολα μπορεί να συναναστρέφεται τους ανθρώπους με ευγένεια και πραότητα.» — Πλούταρχος
• «Πράος ίσθι.» Να είσαι πράος. — Σόλων ο Αθηναίος
• «Τα σκυλιά δεν δαγκώνουν όσους πέφτουν κάτω, και ο θυμός σταματά και δεν ξεσπά σε άνθρωπο που θα δείξει ταπείνωση μπροστά στο θυμωμένο.» — Αριστοτέλης

Συγχώρεση, Συμφιλίωση και Έλεγχος του Θυμού

• «Αδικούμενος διαλλάσσου.» Να είσαι διαλλακτικός ακόμα κι όταν αδικείσαι. — Σόλων
• «Συγγνωμονικόν μάλλον η τιμωρητικόν τον πράον» Ο πράος άνθρωπος προτιμάει την συγχώρεση από την τιμωρία, είναι συγχωρητικός. — Αριστοτέλης
• «Συγγνώμη τιμωρίας κρείσσον.» Η συγγνώμη (συγχώρεση) είναι προτιμότερη από την τιμωρία. — Πιττακός
• «Μπροστά σ αυτούς που έσφαλαν παρά τη θέλησή τους από μία άστοχη κρίση, πρέπει να συγκρατούμε τον θυμό μας ». — Σοφοκλής
• «Αθάνατον οργή μη φύλαττε, θνητός ων». Σαν θνητός που είσαι, δεν πρέπει να διατηρείς οργή χωρίς τέλος. — Αριστοτέλης

3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος

• «Η δε της ψυχής φιλία δια το αγνή είναι και ακορεστοτέρα εστιν» Η αγάπη της ψυχής, επειδή είναι αγνή, είναι και πιο ακόρεστη (σε σχέση με την αγάπη του σώματος). — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,13,4-14,1)
• «Νη Δι, έφη, όπως δε και έτι μάλλον ευφραίνηται, βούλομαι αυτώ μαρτυρήσαι ως και πολύ κρείττων εστιν ο της ψυχής ή ο του σώματος έρως…» — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,12,4-13,4)
• «Από την καθαρή ψυχή ,καλύτερο μερίδιο δεν έχει ο Θεός πάνω στη Γη» — Πυθαγόρας
• «Η ψυχή του ανθρώπου περισσότερο από κάθε τι από τον ανθρώπινα μετέχει του θείου και κοινωνεί με αυτό» — Σωκράτης
• «Η ομορφιά της ψυχής είναι άξια μεγαλύτερης τιμής από την ομορφιά του σώματος.» — Πλάτων

4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας

• «Η πατρίς, ως έοικε, φίλτατον βροτοίς» Η πατρίδα, φαίνεται ότι είναι το πιο αγαπημένο πράγμα στους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Φιλώ τέκνα αλλά πατρίδ εμήν μάλλον φιλώ.» Αγαπώ τα παιδιά μου, μα την πατρίδα μου την αγαπώ πιο πολύ. — Πλούταρχος (Ηθ.)
• «Θνήσκε υπέρ πατρίδος.» Να πεθαίνεις για την πατρίδα (ανώτατη ένδειξη Αγάπης προς την πατρίδα είναι η προσφορά της ίδιας της ζωής). — Δελφικό παράγγελμα
• «Μάτερ εμά, το τεόν, ω αιωνία Ελλάς…» Ο Πίνδαρος προσφωνεί την «μητέρα» Ελλάδα, παρέχοντας τη σταθερή και ασφαλή βεβαίωση ότι οι υποθέσεις της κατέχουν μέσα στην καρδιά των τέκνων της την υπέρτατη θέση… — Πίνδαρος
• «Ούτοι έγωγε ής γαίης δύναμαι γλυκερώτερον άλλο ιδέσθαι» — Όμηρος (Οδύσσεια,Ι,27). (ής γαίης = αυτή εδώ την γη (την πατρίδα του)).
• «Ουδέν γλύκιον πατρίδος» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. — Όμηρος
• «Τι γαρ φίλτερον ανδρί πατρόας χθονός». Τι τάχα είναι περισσότερο αγαπημένο για τον άνθρωπο , από την πατρική του γη. — Αριστείδης
• «Ουδέν φίλτερον πατρώας γης , μακάριος δ όστις ευτυχών μένει εν τη ιδία αυτού πατρίδι» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. Και ευτυχής εκείνος που δίχως μακριά της να τον διώχνουν βάσανα ,μένει στην πατρίδα του. — Ευριπίδης
• «Η Αγάπη που έχει κανείς για την πατρίδα του, προέρχεται από την Αγάπη που ένοιωσε για τη μητέρα του στην παιδική του ηλικία.» — Πυθαγόρας
• «Νόμιζε την πατρίδα οίκον, τους δε πολίτας εταίρους». — Ξενοφών
• «Ουδένα χρή νομίζειν αυτόν αυτού τινα είναι των πολιτών αλλά πάντας της πόλεως» Δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι ανήκει στον εαυτό του, αλλά στην πατρίδα. — Αντιφάνης
• « ..της προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις..» Ήταν απερίγραπτη η Αγάπη του για την πατρίδα. — Διογένης Λαέρτιος (10, 10)

5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)

• «Φιλεί δ’ εαυτού πλείον ουδείς ουδένα» — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• “Πεφύκαμεν γαρ άπαντες τα μεν καθ αυτούς και παραπλήσια φίλα ηγείσθαι και κάλλιστα, αλεείνειν δε και εκτρέπεσθαι το υπερβάλλον” — Αγαθίας
• «..διό πάντα άνθρωπον χρή φεύγειν το σφόδρα φιλείν αυτόν» — Πλάτων (Στοβ. Ανθ.)
• «Φίλαυτοι, πολύ ή λίγο, είμαστε όλοι αναγκαστικά» — Αριστοτέλης. (φιλαυτία = αγάπη προς τον εαυτό μας)
• «Είναι φυσικό ν αγαπά κανείς τον εαυτό του. Ο εγωισμός, όμως, είναι ένα είδος αγάπης προς το εγώ μας, που δίκαια δυσφημίστηκε, γιατί δεν είναι πιά αγάπη για τον εαυτό μας, αλλά ένα αχαλίνωτο πάθος…» — Αριστοτέλης
• «Λίαν φιλών σεαυτόν ούχ έξεις φίλον» Αν αγαπάς υπερβολικά τον εαυτό σου, δεν θα έχεις φίλους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ουκ έστιν ουδείς, όστις ουχ αυτόν φιλεί.» Δεν υπάρχει κανένας που δεν αγαπάει τον εαυτό του.
• «Δύο γαρ έστιν α μάλιστα ποιεί κήδεσθαι τους ανθρώπους και φιλείν, το τε ίδιον και το αγαπητόν.» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 22-23)

6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις

Αγάπη για το Αγαθό, την Αλήθεια και τη Δικαιοσύνη

• (για τον Ανακρέοντα) «..τό φιλητόν, εστιν ουν ουκ άλλο τι ή ταγαθόν.» Το αγαπητό δεν είναι λοιπόν τίποτα άλλο από το καλό. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά, 2,11,8,1-2)
• «..το ψεύδος αλλά μισείν, την δ’ αλήθειαν στέργειν» Αλλά να μισείς το ψεύδος και να αγαπάς την αλήθεια. — Πλάτων (Πολιτεία,485c,3-4)
• «Φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε αλήθεια» Ο Πλάτων μου είναι αγαπητός, αλλά πιο αγαπητή η αλήθεια. — Αντιφάνης
• «Ούτε γάρ εαυτόν ούτε τα εαυτού χρη τον γε μέγαν άνδρα εσόμενον στέργειν, αλλά τα δίκαια.» Εκείνος που θέλει να γίνει άριστος, δεν πρέπει να αγαπά περισσότερο τον εαυτό του, μήτε τα δικά του, αλλά τα δίκαια. — Πλάτων (Νόμοι, 732 Α)
• «Τρία προσόντα πρέπει να έχουν όσοι πρόκειται να αναλάβουν την διακυβέρνηση ενός κράτους: α) φιλία προς το υπάρχον καθεστώς β) την απαραίτητη ικανότητα γ) την αρετή εκείνη και την Αγάπη προς τη δικαιοσύνη, που ταιριάζουν στη χώρα στην οποία ζεί» — Αριστοτέλης

Η Αγάπη για τις Αρετές και τη Γνώση

• «Να αγαπάς τη μόρφωση, τη σωφροσύνη, τη φρονιμάδα, την αλήθεια, την πίστη, την εμπειρία, την επιδεξιότητα, την συνεργασία, την επιμέλεια, την οικονομία, την τέχνη, την ευσέβεια». — Θαλής ο Μιλήσιος
• «Φρόνησιν αγάπα». — Βίας ο Πριηνεύς (Δελ. Παρ.)
• «..αγαπητόν γαρ αν δόξειε και ταύτης τυχείν της γνώσεως.» — Αριστοτέλης (De.Gen. An., Bek.731b, 2-3)

Η Αγάπη για την Ίδια τη Ζωή, την Ψυχή και το Σώμα

• «(οι άνθρωποι)..εύχονται μεν γαρ ευδαιμονείν, αγαπώσι δε καν μόνον δύνωνται ζην.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,44-45)
• «Φίλον γαρ είναι ημίν το σώμα, φίλην δε την ψυχήν, φίλα δε τα τούτων μέρη και τας δυνάμεις και τας ενεργείας…» — Αριστοτέλης (Στοβαίος, Ανθ. 2, 7, 13, 42-46)
• «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια» …όλα τα εξωτερικά προς εμένα να είναι σε σχέση Αγάπης προς τα εσωτερικά μου (προς τον εσωτερικό μου κόσμο). — Προσευχή του Σωκράτη στον θεό Πάνα (Πλάτων, Φαίδρος 279 b, 8)

Η Δύναμη, η Ομορφιά και η Υποκειμενικότητα της Αγάπης

• «Τυφλούται περί το φιλούμενον ο φιλών.» Τυφλώνεται μ’ ότι αγαπά, όποιος αγαπά αληθινά. — Πλάτων (Νόμοι,731Ε)
• «…έγω δε κην όττω τις έραται…» Εγώ (λέω ότι είναι το πιο ωραίο πάνω στη γη) αυτό που αγαπάει ο καθένας. — Σαπφώ

Η Αγάπη για την Καθημερινότητα, το Οικείο και το Μέτρο

• «Τω όντι θαυμαστόν εστι φιλείν πράγμα, ω τοσαύτα λειτουργούμεν καθ εκάστην ημέραν.» — Επίκτητος (Απ.23,9-10)
• «Ήδιστον δ ότω πάρεστι λήψις ων ερά καθ ημέραν» Είναι πάρα πολύ ευχάριστο να μπορεί κανείς να εξασφαλίζει για κάθε ημέρα αυτά που αγαπά. — Σοφοκλής (απόσπ.329)
• «..δια το αυτό δε τούτο και χαίρομεν τοις συνήθεσι και πράγμασι και ανθρώποις, και φίλους τούτους καλούμεν τους γνωρίμους. Δηλοί ουν ταύτα σαφώς ότι το γνωστόν και το φανερόν αγαπητόν εστιν.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,35-38)
• «Αγάπα των αγαθών μη την υπερβάλλουσαν κτήσιν, αλλά την μετρίαν απόλαυσιν.» — Ισοκράτης
• «Στέργε τα παρόντα ζητεί τα βελτίω.» Να αγαπάς τα παρόντα και να ζητάς για το μέλλον τα καλύτερα. — Ισοκράτης (Δημ.29)
• «…αγαπητού εδέσματος…» …αγαπημένου φαγητού… — Αξιόνικος (Φιλευρυπίδης).

Η Αγάπη για τον Κόπο και τα Δημιουργήματά μας

• «Τα επιπόνως γενόμενα πάντες μάλλον στέργουσι» Ο καθένας αγαπά περισσότερο ότι απέκτησε με κόπο. — Αριστοτέλης (Ηθ. Νικομ. Ι.1168α)
• «Οι ποιηταί τα αυτών ποιήματα και οι πατέρες τους παίδας αγαπώσι.» Οι ποιητές αγαπούν τα ποιήματά τους και οι πατέρες τα παιδιά τους.

7. Η Αγάπη στα Ζώα

• «Αεί κολιός ποτί κολοιόν ιζάνει: Επί των τοις ομοίοις προσομιλούντων. Επειδή ου μόνον εστι το ζώον φιλάλληλον και συνδυαστικόν και αγεληδόν πετόμενον, αλλά και αλίσκεται διά την αυτού σκιάν, προσερχόμενον αυτή καθ ύδατος ορασθείση» — Ζηνόβιος (E.c.L.T.e.D.2,47,1-5)
• «..κλαίον δε λιγέως, αδινώτερον ή τ οιωνοί, φήναι ή αγυπιοί γαμψώνυχες…» Και θρηνούσαν κλαίγοντας πιο σπαρακτικά απ’ τα σαρκοβόρα όρνεα, τους αλιάετους ή τους γύπες τους γαμψώνυχες, όταν τα μικρά τους οι αγρότες άρπαξαν, προτού κάνουν φτερούγες. — Όμηρος (Οδ.Π 216-218)
• «θηρσίν τε πάσι τέκνα τίκτουσιν φιλείν» — Στοβαίος (Ανθολόγιο)
• «Και τοις θηρίοις πόθος εγγίγνεται των συντρόφων.» Και τα άγρια ζώα ποθούν να βρεθούν κοντά με τα όμοιά τους. — Ξενοφών (Απομν.)

8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα

• «Τέλος δε έχει ο πολιτικός το ομόνοιαν και στοργήν εμποιεί τη πόλει…» — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Οι ευ οικούντες την πόλιν φιλούσιν αλλήλους (ήν γάρ τούτο τέλος της πολιτικής επιστήμης, η φιλία και η ένωσις). Οι άρα τά αυτών πράττοντες ου φιλούσιν αλλήλους.» …Οι αγαθοί πολίτες αγαπούν ο ένας τον άλλον… — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Ούτω και έθνει κοινή και πόλεσι ταις προεστώσαις και καθ εαυτήν εκάστη πόλει μεγάλων αγαθών η προς αλλήλους φιλία και ομόνοια.» …μεγάλα αγαθά είναι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και η ομόνοια. — Αριστείδης (Περί ομονοίας ταις πόλεσιν 531, 1-3)
• «Τας πόλεις συνέχειν η φιλία» Τις πόλεις συνέχει η Αγάπη/φιλία. — Αριστοτέλης Ηθ. Νικ. 1155 Α

9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία

Βλέποντας με τα μάτια της Αγάπης, οι Έλληνες δόμησαν κοινωνίες με αυξημένο το κοινό αίσθημα, το αίσθημα συναλληλίας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι εδώ γεννήθηκε η πραγματική (Άμεση) Δημοκρατία. Επίσης, όπως προαναφέραμε, ακόμα και ο θεσμός της βασιλείας όπου υπήρχε, είχε διαπλαστεί μέσω του αισθήματος της Φιλότητος: Οι βασιλείς της εποχής ήταν υπηρέτες των συμπολιτών τους. Έθεταν τον εαυτόν τους σε κίνδυνο για την υπεράσπιση των συμπολιτών τους. Οι βασιλείς των Ελλήνων (π.χ. Κόδρος, Λεωνίδας, Αλέξανδρος, κλπ) πάντοτε πήγαιναν στη μάχη στην πρώτη γραμμή, για να προσφέρουν θυσία τον εαυτόν τους στο σύνολο. Δεν απείχαν από τους πολέμους υπεράσπισης της πατρίδας τους δίνοντας εντολές από την ασφάλεια του παλατιού όπως γίνεται σήμερα. Έτσι δικαιολογούσαν και τη θεία καταγωγή τους, ότι είναι θείο γεγονός η θυσία για το κοινό καλό.

Για τον ίδιο λόγο στην Ελλάδα γεννήθηκε και ο θεσμός της “Χορηγίας” όπου οι πλούσιοι προσφέρουν μέρος των χρημάτων τους για κάποιο κοινωνικό έργο. Πρόκειται για μια κοινωνική προσφορά, που εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή.

Επίσης ο νόμος “Περί Αδυνάτου” στην Αθήνα και άλλες πόλεις όπου δινόταν ένα ποσό μηνιαίως σε οποιοδήποτε είχε χαμηλό εισόδημα.

Επίσης ο Ζάλευκος από το Ρήγιο που μαζί με τον Χαρώνδα από την Κατάνη ήταν οι πρώτοι νομοθέτες στην Ευρώπη, οι πρώτοι που έφτιαξαν μια συστηματική νομοθεσία, ώστε οι πολίτες να έχουν αίσθηση δικαιοσύνης, ότι προστατεύονται από αντικειμενικούς νόμους που δεν σχετίζονται με την εκάστοτε εξουσία.

10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)

(Εδώ συγκεντρώνονται όλα τα αποφθέγματα που αφορούν τη φιλαλληλία και τη γενική παραίνεση της Αγάπης)

Η Φιλανθρωπία ως η Κορυφαία των Αρετών

• «Μάλλον βασιλικωτέρα φιλανθρωπία του λοιπού χορού των αρετών» Η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο είναι κατά πολύ η σημαντικότερη από όλες τις αρετές (η προεξάρχουσα όλων των αρετών). — Θεμίστιος
• «Αγάπης δε ουδέν μείζον ούτε ίσον εστί» Τίποτε δεν είναι σπουδαιότερο ούτε ίσο με την Αγάπη. — Μένανδρος (Μενάνδρου γνώμαι μονόστιχοι)
• “Φιλοφροσύνη αμείνων” Η αγάπη είναι το καλύτερο. — Όμηρος
• “Πέρας μεν αρετών η φιλία, αρχή δε η ευσέβεια” Των αρετών το ανώτατο σημείο είναι η αγάπη, αρχή δε η ευσέβεια. — Πυθαγόρας
• «..της φιλίας …μεγίστης ούσης αρετής και ταις άλλαις ως τελειότητος επιφαινομένης. Πέρας μεν γαρ των αρετών η φιλία…η δε της φιλίας έξις ο τελειότατος των αρετών καρπός.» — Ιεροκλής
• «Η φιλανθρωπία εστί…ηδίστη και καλλίστη και προσφιλεστάτη θεοίς τε και ανθρώποις» — Ξενοφών (Οικονομικός 15.4)
• “Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται, ων το μεν εστί θνητόν αγαθόν, το δε αθάνατον” Ο ανώτερος άνθρωπος, περισσότερο από κάθε τι, αφιερώνεται στη Σοφία και την Αγάπη. Το πρώτο είναι θνητό αγαθό ενώ το δεύτερο είναι αθάνατο. — Επίκουρος (Προσφώνηση 78)

Η Ανθρωπιά ως Στάση Ζωής και Καθημερινή Πράξη

• «Αγαπάσθαι και οικείν ευδαιμόνως.» Να αγαπιέσθε και να κατοικείτε με ευδαιμονία (μεταξύ σας). — Πλάτων (Πολιτεία)
• «Χρω φιλανθρώπως και δικαίως τοις εντυγχάνουσι.» Να αγαπάς τους ανθρώπους και να τους συμπεριφέρεσαι με δικαιοσύνη, όσους τύχει να συναντήσεις. — Πλούταρχος (Ηθικά 88c)
• «Φιλοφρόνει πάσιν.» — Δελφικό Παράγγελμα
• «Φιλίαν αγάπα» — Δελφικό Παράγγελμα. Επίσης: Ξενοκράτης
• «Φιλοφρονήσασθαι αλλήλους» Να αγαπάτε αλλήλους (ο ένας τον άλλον). — Πλάτων (Νόμοι 738 D) Επίσης Ξενοφών
• «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.» — Πλάτων
• «..άνθρωπος ών, ώ το φιλείν έστι και φιλείσθαι και το χαρίζεσθαι και το ευχαριστείν» — Πλούταρχος
• «..αλλ αγαπάν σοι προσήκον.» ..αλλά σου ταιριάζει να αγαπάς. — Αριστείδης
• «Βούλου δ’ αρέσκειν πάσι, μη σαυτώ μόνον» Να θέλεις να είσαι αρεστός σε όλους, όχι μόνο στον εαυτό σου. — Μένανδρος
• «Ηδέως μεν έχε προς άπαντας, χρω δε τοις βελτίστοις…» Να φέρεσαι με γλυκό τρόπο σε όλους και να συναναστρέφεσαι με τους καλύτερους… — Ισοκράτης (Α, 6)
• «κοινός γίγνου» — Δελφικό παράγγελμα. Προσπάθησε να γίνεις δημοφιλής (να σε αγαπούν όλοι).

Η Σύνδεση της Αγάπης με τη Δικαιοσύνη και το Ήθος

• “ἀγαπᾶν δὲ καὶ τιμᾶν καὶ σέβεσθαι κατὰ τὴν δικαιοσύνην” — Πλούταρχος
• «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γν. Μον.)
• «Ουδέν μικρότερον φιληδονίας και φιλοκερδίας και αλαζονείας. Ουδέν κρείσσον μεγαλοψυχίας και πραότητος και φιλανθρωπίας» — Επίκτητος
• «Έστι δε της αρετής και το ευεργετείν τους αξίους… Φιλοίκειον είναι και φιλόφιλον και φιλέταιρον και φιλόξενον και φιλάνθρωπον και φιλοκαλον, ά δη πάντα των επαινουμένων εστί» — Αριστοτέλης
• «Ουκ άξιον απ όψεως, ω βουλή, ούτε φιλείν ούτε μισείν ουδένα, αλλά εκ των έργων σκοπείν.» — Λυσίας
• «Το μη συνειδέναι γαρ αυτού τω βίω αδίκημα μηδέν ηδονήν πολλήν έχει» Είναι μεγάλη ψυχική ικανοποίηση να γνωρίζεις ότι δεν αδίκησες ποτέ κανένα στη ζωή σου.— Αντιφάνης (Ανθ. Στοβ. ΚΔ,7).
• «Καλώς ακούειν μάλλον ή πλουτείν θέλε.» Να θέλεις περισσότερο να έχεις την εύνοια και τον έπαινο των άλλων, παρά να πλουτίζεις.— Μένανδρος
• «Άμεινον έφη επαιτείν ή απαίδευτον είναι. Οι μέν γάρ χρημάτων, οι δ’ ανθρωπισμού δέονται.» — Αρίστιππος ο Κυρηναίος

Η Φιλανθρωπία ως Στοιχείο Πολιτισμού και Ελληνικότητας

• «Όσω γαρ παιδεία και φιλανθρωπία προέχειν δοκείτε, τοσώσδε αίσχιον α μη χρη φαίνεσθαι διώκοντας.» Όσο νομίζετε ότι πρέπει να προέχουν η παιδεία και η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο, τόσο αισχρό είναι αυτά να μην πρέπει να φαίνεσθε ότι τα επιδιώκετε. — Αριστείδης
• «..ούτως η πόλις ημών ου μόνον θεοφιλώς αλλά και φιλανθρώπως έσχεν…» Έτσι η πόλη μας ήταν όχι μόνο αγαπητή στους θεούς αλλά επίσης είχε αγάπη προς τους ανθρώπους… — Ισοκράτης
• «Αλλ ημίν τοις ημέρως και φιλανθρώπως ζην δοκούσι ποίον έργον απολείπεται γης, ποίον εν θαλάττη, τις εν όρεσι τέχνη, τις κόσμος διαίτης» Αλλά σε μας που ζούμε μια ζωή εξημερωμένη και φιλάνθρωπη, ποιο έργο μας έχει ξεφύγει είτε της στεριάς είτε της θάλασσας, είτε τέχνη του βουνού, και ευχάριστος τρόπος ζωής. — Πλούταρχος (Ηθικά)
• «Ο δ’ ουν Σόλων την ουσίαν του πατρός ελαττώσαντος εις φιλανθρωπίας τινάς..» — Πλούταρχος (Σόλων).
• «..εισίν Έλληνες τινες άνθρωποι ούτως ήμεροι και φιλάνθρωποι τους τρόπους ώστε…» — Δημοσθένης (Κατά Μειδίου).
• «Δύο γένη παρά τοις Έλλησιν ανθήσαι λέγεται,…δικαιοσύνη μεν το των Αιακιδών καλόν, φιλανθρωπία δε δείκνυσι το των Αθηναίων εξαίρετον» — Ιμέριος
• «..και πάντων τυχόντες των φιλανθρώπων υπερβολικώτερον..» — Πολύβιος
• «..δια δε ταύτης της φιλανθρωπίας ανακτησάμενοι την παρά τοις Έλλησιν εύνοιαν..» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Πολύδωρον ευδοκιμούντα εν Σπάρτη… εν δε ταις κρίσεσι τα δίκαια εφύλασσεν ουκ άνευ φιλανθρωπίας» — Παυσανίας (Λακωνικά, 3).
• «..ούτω θεοφιλώς και φιλανθρώπως διώκει την πόλιν..» (ο Ευαγόρας) — Ισοκράτης

Η Εσωτερική Αρμονία και η Ομορφιά της Ψυχής

• «το σώφρον εν τω φιλανθρώπω γενέσθαι..» — Πλούταρχος
• «Από όλο το βάρος και τον πόνο της ζωής, μια λέξη μας ελευθερώνει: Αγάπη.» — Σοφοκλής
• «H Aγάπη, ίση στο μήκος και στο πλάτος…αυτή είναι που την θεωρούν έμφυτη ως και στα μέλη των θνητών.» — Εμπεδοκλής (Απόσπ. 349)
• «Αν επιβληθείς στις επιθυμίες και στους φόβους σου, και ζεις απλά και αγαπάς τους γύρω σου, η φυσική ηδονή της ζωής θα σου αποκαλυφθεί» — Επίκουρος.
• «και, νη Δία, ούτω φιλανθρώπως προς ημάς έχεις, ως ξυγκινδυνεύειν» — Φιλόστρατος
• «Μειλιχίη. Τη φιλανθρωπία. Φιλώνται. Αγαπώσι, φιλούσι» — Σχόλια στον Ησίοδο
• «Εις όμματ εύνου φωτός εμβλέψαι γλυκύ» Είναι ευχάριστο να βλέπει κανείς την όψη ανθρώπου με φιλικά αισθήματα. — Ευριπίδης (Ίων,732).
• «Τα αισθήματα της καλοσύνης και της αγαθοεργίας πηγάζουν από τα στήθη (από τις καρδιές) των καλών, όπως από πλούσια πηγή» — Πλάτων.
• «Αντί να λέμε: «γνώθι σαυτόν», καλύτερα θα ήταν πολλές φορές να λέγαμε: «γνώρισε τους άλλους»» — Μένανδρος.
• «Ώς χαρίεν ο άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» Τι ωραίο πλάσμα που είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά. — Μένανδρος
• «Ου ποτέ σου φιλότης γηράσεται ουδέ θανείται» — Κριτίας (Αποσπ.1)

Η Οικουμενική Αγάπη και η Αδελφοσύνη των Ανθρώπων

• «Φιλάλληλον γαρ είναι και κοινωνικόν ζώον τον άνθρωπον.» Ο άνθρωπος είναι είδος που αγαπάει αλλήλους και είναι κοινωνικό. — Αριστοτέλης (Στοβαίος Ανθ. 2, 7, 13, 80)
• «Ως καλώς έχον εστί πασάν τε γην πατρίδα νομίζειν και πάντας ανθρώπους αδελφούς και φίλους, ως αν γένος μεν όντας θεού.» Είναι καλό να θεωρούμε όλη τη γη πατρίδα μας και όλους τους ανθρώπους αδερφούς μας και φίλους μας, γιατί είναι όλοι παιδιά του θεού. — Απολλώνιος Τυανεύς
• «Να αγαπάτε όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυλή η την θρησκεία στην οποία ανήκουν.» — Επίκτητος
• «Ει δ η προς τους πολίτας φιλία δι αυτήν αιρετή, αναγκαίον είναι και την προς ομοεθνείς και ομοφύλους, ώστε και την προς πάντας ανθρώπους…» …η Αγάπη…προς όλους τους ανθρώπους…είναι αναγκαία. — Αριστοτέλης
• «της φιλίας αντέχεσθαι δει, τουτ έστι της φιλανθρωπίας προς άπαντας.» Πρέπει να εμμένουμε στη φιλότητα, δηλαδή στην αγάπη προς όλους τους ανθρώπους. — Ιεροκλής

Η Φιλανθρωπία ως Θεία Επιταγή και Καθήκον

• «Ούκ έσθ’όπως γάρ ουν άνθρωπον αδικούντα σέβειν Θεόν. Αλλά κρηπίς ευσεβείας σοι νομιζέσθω η φιλανθρωπία» Άνθρωπος ο οποίος αδικεί δεν είναι δυνατόν να σέβεται τον Θεό. Αλλά βάθρο της ευσέβειας να θεωρείς την αγάπη προς τον άνθρωπο. — Πορφύριος
• “Η αγάπη προς τους ανθρώπους είναι καθήκον, αφού είμαστε παιδιά του ίδιου θεού” — Επίκτητος

Η Αγάπη για τον Πλησίον και η Ισότητα

• “Ισότης Φιλότης” Αρχαία Ελληνική λαϊκή ρήση (που περιλαμβάνεις δύο σημαντικές έννοιες, την Αγάπη και την Ισότητα).
• «Ει δε γεύεται ανδρός ανήρ τι, φαίμέν κε γείτον έμμεναι νόω φιλήσαντ ατενέι γείτονι χάρμα πάντων επάξιον.» Αν ο άνθρωπος κάτι από τον άνθρωπο γεύεται, να πούμε μπορούμε πως γείτονας που μ όλη του τη σκέψη αγαπά τον γείτονά του, είναι ευτυχία που αξίζει ό,τι κι αν πεις. — Πίνδαρος (Νεμεονίκες, Ζ 127)
• «Αγάπα τα του πλησίου σου και τήρει ως τα σαυτού» — Κλεόβουλος

Η Αγάπη ως Οικουμενική Αρμονία και Κινητήριος Δύναμη

• «Του παντός αιώνος επιδραττόμενον το φιλότιμον και φιλάνθρωπον, εξαμιλλάται ταις πράξεσιν και ταις χάρισιν.» Στο μάκρος όλης της ζωής η φιλοτιμία και η Αγάπη προς το συνάνθρωπο σαν συμμετέχουν κάνουν σαν σε άμιλλα πράξεις ωραίες και ηθικά ευγενείς. — Πλούταρχος (Περι Κοιν. Ενν.)
• «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένην κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επι τον μακαρισμόν.» (Η αγάπη-φιλία σέρνει το χορό ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας όλους να σηκωθούμε για τον ύμνο της ευτυχίας). — Επίκουρου (Προσφ. 52)
• «Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, (να μεταδώσουμε τη σοφία παντού) τότε ειλικρινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους ανθρώπους. Τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη και φιλαλληλία και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη η νόμους.» — Διογένης ο Οινοανδέας

Η Φιλοξενία και η Προστασία του Ξένου

• «..γιατί και αυτοί δικοί μου άνθρωποι είναι και ας μη γεννήθηκαν ακόμα. Αλλά και τους ξένους που έρχονται στα μέρη μας είναι πράξη Αγάπης το να τους βοηθάς.»— Διογένης ο Οινοανδέας
• «Η Αγάπη προς τον άνθρωπο μας προστάζει να βοηθάμε τους ξένους.» — Επίκουρος
• «Χρή ξείνον παρεόντα φιλείν» — Όμηρος (Οδύσσεια, 15,74).
• «οι τοίνυν Ατλάντιοι… πολλή μεν ευσεβεία και φιλανθρωπία τη προς τους ξένους δοκούσι διαφέρειν των πλησιοχώρων» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Η δε Κίμωνος αφθονία και την παλαιάν των Αθηναίων φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν υπερέβαλεν» — Πλούταρχος
• «Είναι ωραίο να φιλεύης αμέσως σε λιτό τραπέζι τον ξένο» — Φωκυλίδης ο Μιλήσιος.
• «Ξένον προτίμα, και φίλον κτήση καλόν» — Μένανδρος
• «Ξένοισι πιστοίς πιστός ών γίγνου φίλος» — Μένανδρος
• «Ξένους ξένιζε, και συ γάρ ξένος γ’έση» Τους ξένους να φιλοξενείς, γιατί και συ κάποτε θα είσαι ξένος. — Μένανδρος
• «Κανένας δεν είναι ξένος για μένα, αν είναι καλός.»— Μένανδρος
• «Του γαρ τε ξείνος μιμνήσκεται ήματα πάντα ανδρός ξεινοδόκου, ος κεν φιλότητα παράσχη.» Από όσους τον φιλοξενούν θυμάται ο ξένος πάντα εκείνον που τον καλοδέχτηκε με Αγάπη. — Όμηρος (Ο, 55)

Συμπόνια, Αλληλεγγύη και Στήριξη στους Αδύναμους

• «Ούτε εξ ιερού βωμόν ούτε εκ της ανθρωπίνης φύσεως αφαιρετέο τον έλεον.» Δεν πρέπει κανείς ούτε από χώρο ιερό να αφαιρεί τον βωμό, ούτε από την ανθρώπινη ψυχή την ευσπλαχνία. — Φωκίων
• «Ακούετε ω άνδρες Αθηναίοι, του νόμου της φιλανθρωπίας, ος ουδέ τους δούλους υβρίζεσθαι αξιοί» — Δημοσθένης
• «Μην αφαιρείτε τους βωμούς από τους ναούς και τη συμπόνοια από τις καρδιές σας.» — Πυθαγόρας
• «Ιδίας νόμιζε των φίλων τάς συμφοράς» Να νομίζεις ότι οι συμφορές των φίλων σου είναι και δικές σου. — Μένανδρος
• «Ανακουφίζονται αυτοί που λυπούνται, όταν τους συμπονούν οι φίλοι». — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1171a).
• «Τοίς ήσσοσι πάς τις ευνοίας φέρει» Στους αδύνατους ο καθένας τρέφει συμπάθεια. — Αισχύλος (Ικέτ.489).
• «Πόνει μετά δικαίου» Να συμπονάς αυτόν που έχει δίκιο. — Χίλων.
• «Οι δυστυχίες ενώνουν τους ανθρώπους» — Αριστοτέλης
• «ατυχούντι συνάχθου» Δελφικό παράγγελμα. (Επίσης, Ηράκλειτος). Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.
• «Άξιον ανθρώπους όντας επ ανθρώπων συμφοραίς μη γελάν, αλλά ολοφύρεσθαι» — Δημόκριτος.
• «Ες κοινόν αλγείν τοις φίλοισι χρη φίλους.» Να συμπονεί το φίλο του πρέπει ο πιστός φίλος. — Ευριπίδης (Ιφ. Αυλ. 408)
• «Όποιος αφήνει τον ίδιο τον άνθρωπο να δυστυχή σοφός δεν είναι». — Ευριπίδης.
• «Μέμνησο πλουτών , τους πένητας ωφελείν» Αν πλουτίσης, θυμήσου να βοηθάς τους φτωχούς. — Μένανδρος.
• «Μηδενός καταφρόνει». Κανέναν μην περιφρονής. — Μένανδρος.
• «Όταν οι μεγάλοι βοηθούν τους μικρούς , σώζονται και αυτοί μαζί τους». — Αίσωπος.
• «Aεί νομίζονθ οι πένητες των θεών.» Ανέκαθεν οι φτωχοί λογίζονται προστατευόμενοι των θεών. — Μένανδρος
• «Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς.» Ικέτη, γέροντα και φτωχό μην προδίδεις. — Μένανδρος
• «Συμπονείν τοις κακοπαθούσι.» — Πλούταρχος (Αντ.43)
• «Ο γαρ οίνος ο πολύς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν… φιλανθρώπους, ελεήμονας…» — Αριστοτέλης

Η Ύψιστη Αξία και η Αναγκαιότητα της Φιλίας

• «Από όλα τα δώρα που η θεία πρόνοια μας χαρίζει για να κάνει τη ζωή μας πλήρη και χαρούμενη, η Αγάπη / φιλία είναι το ομορφότερο.» — Επίκουρος
• «Κάλιστον η φιλία των αγαθών.» Η Αγάπη είναι το καλύτερο από όλα τα αγαθά. — Στοβαίος
• «Ζην ούκ άξιος, ότω μηδέ εις εστι χρηστός φίλος» Δεν αξίζει να ζει, όποιος δεν έχει ούτε ένα καλό φίλο. — Δημόκριτος.
• «πυρός και ύδατος ο φίλος αναγκαιότερος» — Αρχαία Ελληνική παροιμία.
• «Φιλία εις αλλήλους ανακρίνασθαι.» Να αναζητάτε Αγάπη μεταξύ σας. — Ευριπίδης (Ιππ.253)

Η Δύναμη της Προσφοράς και η Αμοιβαιότητα της Αγάπης

• «Έστιν δε βέλτιον το φιλείν ή το φιλείσθαι.» Είναι καλύτερο να αγαπάς από το να σε αγαπούν. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά 2, 11, 34, 4)
• «Ο αληθινός φίλος νοιώθει χαρά κυρίως όταν προσφέρει, όχι όταν παίρνει.» — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1159α)
• « στέργετε τώς φιλέοντας ιν ήν φιλέητε φιλήσθε.» Να αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ώστε όταν εσείς αγαπάτε να σας αγαπούν. — Μόσχος (Αποσπάσματα 2, 8)
• “Τον φιλέοντα φιλείν και τω προσιόντι προσείναι” Να αγαπάς αυτόν που σε αγαπά και αυτόν που σε καλοδέχεται να τον καλοδέχεσαι (Ν ανταποδίδης την Αγάπη με Αγάπη). — Ησίοδος (Έργα και ημέραι)
• «Ουδ’ υφ’ ενός φιλέεσθαι δοκέει μοι ο φιλέων μηδένα.» Μου φαίνεται πως από κανένα δεν θα αγαπηθεί αυτός που δεν αγαπάει κανένα. — Δημόκριτος

Ο Φίλος ως «Άλλος Εαυτός» και Θεραπευτής στις Δυσκολίες

• «Ά γάρ εις εαυτόν τις θέλει, ταύτα και είς τον φίλον, είπερ άλλος αυτός ο φίλος» …ο φίλος είναι άλλος εαυτός. — Αριστοτέλης (Ηθ.Νικ. Bekker,1166A,1,5-6)
• «Νόμιζε αδελφούς τους αληθινούς φίλους» — Μένανδρος
• «Ο σωματικά άρρωστος χρειάζεται γιατρό, ο ψυχικά άρρωστος φίλο». — Μένανδρος.
• «Λύπης ιατρός εστιν ο χρηστός φίλος.» — Μένανδρος
• «Τους πραγματικούς φίλους τους γνωρίζουμε στη δυστυχία» — Ισοκράτης.

Πίστη, Αφοσίωση και Κοινοκτημοσύνη

• «Φίλων ουδέν ίδιον ,αλλά κοινά τα χρήματα». Μεταξύ φίλων δεν είναι τίποτε ιδιόκτητο, αλλά ότι έχουν είναι κοινό. — Ευριπίδης.
• «Κοινά τα των φίλων» Κοινά είναι όλα τα αγαθά των φίλων. — Πλάτων (Φαίδρος).
• «Δεί τους φιλούντας πίστιν, ού λόγους έχειν» Πρέπει αυτοί που αγαπιούνται να έχουν πραγματική πίστη, και όχι αγάπη μόνο στα λόγια. — Μένανδρος
• «Στέργε φίλους άχρις θανάτου. Πίστις γάρ αμείνων» — Φωκυλίδης (Γνώμαι, 219).
• «Όσο μακρυά κι αν είσαι, μην ξεχνάς τους αγαπημένους σου ανθρώπους» — Αριστοφάνης.
• «Φιλίας δικαίας κτήσις ασφαλεστάτη» Η Αγάπη/φιλία που έχει σαν βάση τη δικαιοσύνη, είναι απόκτημα βέβαιο. — Μένανδρος
• «..ούτω συμβαίνει και την οικειότητα την προς αλλήλους (τους ανθρώπους)» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 18-19)
• «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..» — Ιεροκλής

Το Μέτρον στην Αγάπη και η Αποφυγή των Υπερβολών

• «Οι νέοι φιλούσι τε άγαν και μισούσιν άγαν.» Οι νέοι αγαπάνε πολύ και μισούν πολύ. — Αριστοτέλης
• «Οι πέρα στέρξαντες, οίδε και πέρα μισούσι.» Όσοι αγάπησαν πάρα πολύ, αυτοί μισούν και πάρα πολύ. (Τραγ. Απόσπ. Αδέσπ. 78)
• «Αγάπη άκαιρος ίσον εστί τω μισείν.» Αγάπη που δεν εκφράζεται στην κατάλληλη στιγμή μοιάζει σα να’ναι μίσος. — Σωκράτης

Οικογενειακή Στοργή: Σύζυγοι, Γονείς και Παιδιά

• «ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει Αγάπη και δε νοιάζεται για το ταίρι του» — Όμηρος (Ιλιάδα IX 341-342).
• «Ένα σπίτι γεμάτο Αγάπη είναι μια ζεστή γωνιά.» — Λυσίας
• “Μη δείχνεσαι ποτέ στα παιδιά σου με αυστηρό πρόσωπο. Η γλύκα σου κερδίζει την αγάπη τους” — Φωκυλίδης
• «Στοργήν δε στοργή οπώπαμεν.» Γνωρίσαμε τη στοργή μέσα από τη στοργή. — Εμπεδοκλής
• «Οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Οι μεγαλύτεροι των θνητών, μα και οι πιο μικροί αγαπάνε τα παιδιά τους.» — Ευριπίδης.
• «Στέργε τεήν άλοχον. Τι γαρ ηδύτερον και άρειον, η όταν ανδρί γυνή φρονέηι φίλα γήραος άχρις και πόσις ήι αλόχωι…» — Φωκυλίδης
• «Ους τρέφεις αγάπα.» Να αισθάνεσαι Αγάπη για αυτούς που μεγαλώνεις. — (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Ότι μαθαίνει το παιδί με Αγάπη, το διατηρεί στοργικά μέχρι τα γηρατειά του. Πρέπει λοιπόν να διαπαιδαγωγούνται με καλοσύνη τα παιδιά.» — Ευριπίδης
• «Γλυκύτατο είναι να βλέπης των γονέων σου τα μάτια». — Σοφοκλής.
• «Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο από όταν με μια γνώμη αγαπημένο αντρόγυνο φροντίζει για το σπίτι.» — Όμηρος (Οδ. Ζ 184)
• «Ηδύ γε πατήρ τέκνοισιν, ει στοργήν έχει» Γλυκό πράγμα είναι για τα παιδιά ο πατέρας όταν τα αγαπά. — Φιλήμων (Αδήλ. 108)
• «Παις στέργει τε και στέργεται υπό των γεννησάντων» Το παιδί αγαπάει τους γονείς του και αγαπιέται από αυτούς.— Πλάτων (Νόμοι 754 Β)

Η Φύση μας είναι η Αγάπη: Αποφυγή του Μίσους και της Έχθρας

• «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν.» Γεννήθηκα για ν’ αγαπώ, όχι για να μισώ. — Σοφοκλής (Αντιγόνη)
• «Φιλότητα αντί διαφοράς εθέλειν.» Να θέλετε Αγάπη αντί της έχθρας. — Ανδοκίδης
• «…μηνιθμόν μεν απορρίψαι φιλότητα δ’ελέσθαι…» … διωξε το θυμό και επέλεξε την Αγάπη… — Όμηρος (Ιλιάδα Β.)
• «Απέχθειαν φεύγε.» Να αποφεύγεις το μίσος. – (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Είθε, να μην είμαι εχθρός κανενός και είθε να είμαι φίλος του αιώνιου και του μόνιμου. Είθε να αγαπώ, να επιθυμώ και να επιτυγχάνω μόνο ό,τι είναι καλό…» — Ευσέβιος (Στοβαίος)

Η Δύναμη της Ομόνοιας και της Ομοφροσύνης

• «Ομόνοια μέγιστον αγαθόν δοκεί ταις πόλεσιν είναι». — Ξενοφών.
• «Από ομονοίης τα μεγάλα έργα.» Από την ομόνοια γίνονται τα μεγάλα έργα. — Δημόκριτος
• «Ομόνοιαν χρωμένοις, σωτήριον.» Η Ομόνοια είναι σωτήρια σε όσους την τηρούν. — Αίσωπος.
• «Ομόνοιαν άσκει.» Να ασκείς την ομόνοια.— Θέογνις
• «Ομοφροσύνη φιλίην ποιεί.» Η ενότητα φρονήματος και αισθημάτων δημιουργεί αγάπη/φιλία.— Δημόκριτος
• «…ομοφροσύνην οπάσειαν εσθλήν (θεοί)..» — Όμηρος (Οδ. Ζ 182)

Κοινωνική Συνύπαρξη, Αλληλεγγύη και Επικοινωνία

• «Το μεν ζην οι γονείς μετά των θεών ημίν έδωκαν… Το δ ευ ζην εστί κοινωνικώς ζην και φιλικώς και σωφρόνως και δικαίως.» — Πλούταρχος
• «Τόσο τα νιάτα, όσο και τα γηρατειά, χωρίς αλληλεγγύη δεν κατορθώνουν τίποτα.» — Θουκυδίδης
• «Η σοφία των θεών το έθεσε έτσι ώστε ο άνθρωπος να έχει την ανάγκη των συνανθρώπων του.» — Θεόκριτος
• «Παν γαρ εν φίλον τόδε.» Όλοι εμείς εδώ οι φίλοι είμαστε ένα σώμα και μια ψυχή. — Ευριπίδης (Ορεστ.1192)
• «Ότω δε μη ένι κοινωνία, φιλία ουκ αν είη.» Σε όποιον δεν έχει επικοινωνία με άλλους, σε αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη/φιλία. — Πλάτων (Γοργίας)
• «..συνεστάναι γάρ χωρίς φιλίας και κοινωνίας αμάχανον» — Έκφαντος (Περί. βασ.).

Συμφιλίωση, Καλές Σχέσεις και Όρκοι Αγάπης

• «Η συμφιλίωση κάνει καλό και στους δύο αντιπάλους.» — Θουκυδίδης
• «…κατά φιλότητα συγγίγνεσθαι…» Να συναναστρέφεσθε με αγάπη — Ηρόδοτος (1.172)
• «Ευνοητικώς μέντοι γε προς αλλήλους διακείσθαι και φιλικώς και δοκιμαστικώς και αποδεκτικώς» Λοιπόν, να διάκεισθε με εύνοια και με Αγάπη προς αλλήλους, και με επιδοκιμασίες και με αποδοχή. — Ζήνων (Στοβ. Ανθ.)
• «…Φιλότητα μετ αμφοτέροισι βάλωμεν….» …να βάλουμε Αγάπη μεταξύ τους… — Όμηρος (Ιλιάδα Δ 16)
• «…φιλότητα παράσχη…» …πρόσφερε Αγάπη — Όμηρος (Ιλιάδα Γ354)
• «…φιλότητα και όρκια πιστά ταμόντες…» … Αγάπη θέτοντας και κάνοντας πιστούς όρκους … — Όμηρος (Ιλιάδα Γ73)
• «Οργή φιλούντων ολίγον ισχύει χρόνον.» Η οργή όσων διακατέχονται από Αγάπη πραύνεται γρήγορα. — Μένανδρος

Πραότητα, Ανιδιοτέλεια, Ευγνωμοσύνη και Συγχώρεση

• «Τους μεν φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι». — Πυθαγόρας
• «Τον φίλο πρέπει να τον ευεργετείς, για να γίνει περισσότερο φίλος, και τον εχθρό να τον ευεργετείς, για να τον κάνεις φίλο.» — Κλεόβουλος
• «Ώσπερ μέλιτταν ου δια το κέντρον μισείς, αλλά δια τον καρπόν τημελείς, ούτω και φίλον μη δι επίπληξιν αποστραφής, αλλά δια την εύνοιαν αγάπα» — Επίκτητος
• «Ο εγωιστής συγκεντρώνει τον κόσμο στον εαυτόν του. ο αλτρουιστής δίνει τον εαυτόν του σε όλον τον κόσμο» — Στοβαίος.
• «Θεού πέφυκε δώρον ευγνώμων τρόπος.» Ο ευγνώμων τρόπος των ανθρώπων, είναι δώρο Θεού. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ευγνώμων γίγνου.» Να έχεις καλά αισθήματα, να είσαι καλοκάγαθος, ευμενής, επιεικής, ευγενής κλπ. προς κάποιον.
• «Χάριτας δικαίας και δίδου και λάμβανε.» Δίκαιες εύνοιες και να δίνεις, και να λαμβάνεις. — Μένανδρος
• «Όταν συναντήσει η πραότητα τη βιαιότητα και την αγριότητα, αφαιρεί απ αυτές ένα μεγάλο μέρος.»— Ευριπίδης (Αρχέλαος)

Η Ελλάς αγάπησε τον άνθρωπο, αποθέωσε τον άνθρωπο και τον ανέβασε στα αετώματα των ναών. Ύμνησε τις ψυχοπνευματικές του ικανότητες και τον έκανε να αγαπήσει το σώμα του. Για αυτό και συχνά τα αγάλματα των θεών παρουσιάζονται γυμνά. Παρακίνησε τον άνθρωπο να υμνεί την ομορφιά της φύσης και της ύπαρξης. Αυτό εκφράστηκε και μέσω της ποίησης, της ζωγραφικής, των τεχνών.

11. Αγάπη για τη Φύση

Η Αγάπη για τη Φύση και ό,τι μας περιβάλλει αποτυπώνεται στην Ελληνική θρησκεία, όπου ποταμοί, όρη και άλλα στοιχεία της Φύσης προσωποποιούνται. Ποιος επρόκειτο να μολύνει ένα ποτάμι αν σε αυτό εφορεύει ένας ποτάμιος θεός;

Το άρθρο Η Αγάπη στην Πράξη: Κοινωνία, Πολιτική και Φύση (Μέρος 3ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Ελληνική Θρησκεία και Κοσμοαντίληψη έχει ως βασικότερο στοιχείο της την Αγάπη – Φιλότητα. Σε αυτό το κείμενο παρατίθενται δεκάδες αρχαία Ελληνικά κείμενα και επεξηγηματικά σχόλια που περιγράφουν αυτό το δεδομένο, αποδεικνύοντας πως ο Ελληνισμός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την αγάπη για τον άνθρωπο και τον κόσμο.

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΓΑΠΗ – ΟΡΙΣΜΟΣ

• Αριστοτέλης: «Έστω δη το φιλείν το βούλεσθαι τινι α οίεται αγαθά, εκείνου ένεκα, αλλά μη αυτού, και το κατά δύναμιν πρακτικόν είναι τούτων.» Ας τεθεί σα βάση ότι η Αγάπη σημαίνει το να επιθυμή κανείς για κάποιον όσα νομίζει καλά για κείνον και όχι για τον εαυτό του, και να ενεργή όσο μπορεί για να τα αποκτήσει εκείνος.
• Πλάτων (Ορισμοί): «Φιλανθρωπία έξις ευάγωγος ήθους προς ανθρώπου φιλίαν. Έξις ευεργετική ανθρώπων. Χάριτος σχέσις. Μνήμη μετ ευεργεσίας.»
• Πλάτων (Γοργίας, 4.83): «..αγαπώσιν, αν το ίσον έχωσι..»
• Πλούταρχος (Σόλων 7, 3, 1-4): «Εχούσης γάρ τι της ψυχής αγαπητικόν εν εαυτή, και πεφυκυίας, ώσπερ αισθάνεσθαι και διανοείσθαι και μνημονεύειν, ούτω και φιλείν.» Η ψυχή κλείνει μέσα της δύναμη Αγάπης καθώς επλάστηκε για να αισθάνεται, να σκέπτεται και να θυμάται, έτσι επλάστηκε και για ν’αγαπά.
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια 1159α, 26-30): «..η φιλία καθ αυτήν αιρετή είναι. Δοκεί δ εν τω φιλείν μάλλον η εν τω φιλείσθαι είναι. Σημείον δ αι μητέρες τω φιλείν χαίρουσαι…αντιφιλείσθαι δ ου ζητούσιν.» Η Αγάπη…έγκειται περισσότερο στο να αγαπούμε παρά στο να μας αγαπούν. Απόδειξη, το γεγονός ότι οι μητέρες ευχαριστώνται να αγαπούν (τα παιδιά τους)…και δεν ζητούν ανταπόδοση της αγάπης (από τα παιδιά τους).
• Φρύνιχος (Prep.soph(ep.)128,1-2): «ψυχή μία ήστην: επί των σφόδρα στεργόντων αλλήλους και οίον συμπεφυκότων εν φιλία» Ψυχη μία είναι όσοι σφόδρα αγαπάνε αλλήλους.
• Μένανδρος (Περι επιδεικτικών, 374, 28): «..λέγων δη της φιλανθρωπίας. Μόριον δε της φιλανθρωπίας η δικαιοσύνη.»
• Ζηνόδωρος (Περί συνηθείας, 254,21-22): «Φίλος, παρά τη συνηθεία πας ο ισοψύχως αγαπώμενος, ποιητικώς δε και ο συγγενής.»
• Διοτίμα η Μαντινεία: «Ο Έρωτας στρέφεται πάντοτε προς αυτό, την παντοτινή κατοχή του αγαθού».
• Πλάτων (Ορισμοί): «Φιλία ομόνοια υπέρ καλών και δικαίων. Προαίρεσις βίου του αυτού. Ομοδοξία περί προαιρέσεως και πράξεως. Ομόνοια περί τον βίον. Κοινωνία μετ ευνοίας. Κοινωνία του ευ ποιήσαι και παθείν.»
• Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.): «..η ομόνοια φιλία εστί…η ομόνοια άρα φιλία. Και δια τούτο ου μόνον η στοργή φιλία εστίν, αλλά και η ομόνοια.»

Στην αρχαία Ελλάδα χρησιμοποιούνταν ως εκδήλωση αγάπης προς ένα πρόσωπο η φράση «Ώ Φιλότης» ( Ώ Αγάπη )(=Ώ φίλε/η αγαπητέ/ή). Την έκφραση αυτή αναφέρει και ο Πλάτωνας. — Φαίδρος 228D, Φιλόξενος σ2735.

2. ΟΤΙ Η ΛΕΞΗ ΦΙΛΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΓΑΠΗ (Φιλώ=Αγαπώ)

• Μένανδρος: “Φιλίας μέγιστος δεσμός αι τέκνων γοναί” Ο ισχυρότερος δεσμός της αγάπης είναι μεταξύ των παιδιών και των γονιών τους.
• Διογένης Λαέρτιος (10, 10): « ..της προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις..» Ήταν απερίγραπτη η Αγάπη του για την πατρίδα.
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια Η 1162α): «Έστι δ η μεν προς γονείς φιλία τέκνοις και ανθρώποις προς θεούς, ως προς αγαθόν και υπερέχον. Ευ γαρ πεποιήκασι τα μέγιστα. Του γαρ είναι και τραφήναι αίτιοι, και γενομένοις του παιδευθήναι.» Η σχέση της Αγάπης των τέκνων στους γονείς είναι όπως ακριβώς των ανθρώπων στους θεούς. Αγάπη δηλαδή που απευθύνεται στο αγαθό και το υπέροχο, γιατί οι γονείς δίνουν στα τέκνα τους τα μεγαλύτερα ευεργετήματα. Γιατί αυτοί τους έδωσαν την ύπαρξη, την διατροφή τους κι όταν μεγαλώσουν την εκπαίδευσή τους.
• Ζηνόδωρος (Περί συνηθείας, 254,21-22): «Φίλος, παρά τη συνηθεία πας ο ισοψύχως αγαπώμενος, ποιητικώς δε και ο συγγενής.»

3. ΛΕΞΕΙΣ ΠΟΥ ΕΚΦΡΑΖΟΥΝ (ΚΑΙ ΦΕΡΟΥΝ) ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ

Αγαπώ, αγάπησις, αγαπησμός, αγάπη, αγαπάν, αγαπάσθαι, φιλώ, φιλία, φιλότης, φίλησις, φιλείν, στέργω, στέργειν, στοργή, αμφαγαπάζω, εράω-ερώ, εράν, εράσθαι, Έρως, πείσις, συμπονέω, συμπάσχω κλπ. φιλόστοργος. Από αυτές τις λέξεις και ρήματα, το πιο ισχυρό ρήμα ως προς την έννοια της Αγάπης, το κατ’εξοχήν ρήμα είναι το ρήμα φιλώ. Για αυτό και χρησιμοποιήθηκε σε όλες τις σύνθετες λέξεις: Φιλοσοφία, Φιλοκαλία, κλπ.

Σε καμμία άλλη γλώσσα η έννοια της Αγάπης δεν εκφράζεται με τόσους λεκτικούς τύπους όσο στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Αρχαίες Ελληνικές λέξεις όπως:

• μακροθυμία: το να ανέχεται κανείς/ να υπομένει.
• αγαπώ, αγάπησις (αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι ο τύπος της λέξεως που μέχρι και το τέλος της Ελληνιστικής εποχής ήταν: «αγάπησις» αργότερα θα γίνει: «αγάπη», θα μετατραπεί δηλαδή από ουσιαστικό της τρίτης κλίσης σε ουσιαστικό της πρώτης κλίσης χάνοντας την κατάληξή του -σις)
• αγαπησμός
• ΑΜΦΑΓΑΠΑΖΩ, ΑΜΦΑΓΑΠΩ (=αγαπώ και αγαπιέμαι, εναγκαλίζομαι με Αγάπη)
• στέργω, στοργή, συμπονέω
• φιλώ, φιλότης, φιλία
• φιλόθεος (= ο αγαπών τους Θεούς)
• ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ, ΦΙΛΑΛΛΗΛΙΑ
• φιλοτήσιος ή φιλοτάσιος (= ο προάγων, υποβοηθών την Αγάπη)
• φιλοσυμπαθής (ο αγαπών να συμπαθή)
• φιλητικός (ο διατιθέμενος να αγαπά)
• φιλόστοργος (=αυτός που αγαπάει στοργικά, τρυφερά)
• φιλιωτής, φιλογνώμων (=ο έχων αισθήματα Αγάπης για κάποιον)
• φιλιάζω, φιλιακός, φιλιαστής, υπεραγαπώ
• φιλοσυγγενής, φιλότεκνος, φιλοσύζυγος, φιλόδημος, φιλοξενία, φιλοσοφία, φιλοκαλία
• αγαπητός, αγαπατός (με την ίδια έννοια με το αγαπητός), αγάπημα, αγαπητέος, αγαπητικός
• οικειόω-ώ: κάνω κάποιον οικείο μου, φίλο μου.
• οικειούμαι: αποκτώ την εύνοια, οικειοποιούμαι.
• οικείωσις: οικειοποίηση.
• ξενόομαι-ούμαι: φιλοξενούμαι
• φιλάνθρωπος, φιλανθρώπινος, φιλανθρωπεύομαι: φέρομαι φιλάνθρωπα, φιλόφρονα
• φιλανθρωπευθέντες: οι τυχόντες φιλανθρωπία
• φιλανθρώπευμα: η φιλάνθρωπος πράξις
• φιλανθρώπως έχω: εκδηλώνω φιλάνθρωπα συναισθήματα.
• φιλικώς χρώμαι τινί: έχω φιλικές διαθέσεις
• φιλάλληλος: ο αγαπών και αγαπούμενος αμοιβαίως
• φιλεύσπλαχνος, θεοφιλής, θεόστοργος (= ο αγαπών τους Θεούς), φιλευσεβής
• σύνειμι: συναναστρέφομαι.
• συνεδρία: συντροφιά
• φιλοφροσύνη, φιλοφρονέομαι-ούμαι
• φιλοικτίρμων: ευσπλαχνικός
• φιλέταιρος: αυτός που αγαπάει τους συντρόφους του, φιλεταιρικός
• φίλερως, φιλέραστος, φιλένθεος, φιλέλεος, φιλελεήμων, φιλελήμων: (η ίδια έννοια με το φιλελεήμων)
• φιλημοσύνη: το συναίσθημα της Αγάπης/η φιλική διάθεση
• φιλευσέβεια, φιλητός: ο αξιαγάπητος, προσφιλής
• φιλεγκώμιος: ο αγαπών να εγκωμιάζει
• φίληβος: ο αγαπών τους νέους και τη νεότητα
• φιλόγονος: ο αγαπών τα παιδιά του, φιλογονία
• φιλογύνης: ο αγαπών τις γυναίκες, φιλογυνία
• φιλήνωρ/φιλάνωρ: ο αγαπών τους άνδρες
• φιλοβάρβαρος: ο αγαπών τους ξένους
• φιλόβιος: ο αγαπών τη ζωή
• φιλίωσις / το φιλιούσθαι: η Αγάπη
• φιλίσκος: υποκοριστικό του φίλος
• φιλιώνομαι: γίνομαι φίλος, συμφιλιώνομαι με κάποιον
• φιλικός, φιλόγαιος: ο αγαπών τη γη
• φιλόδενδρος: ο αγαπών τα δέντρα
• φιλόκοινος: ο αγαπών το κοινό/την κοινωνία
• φιλοδημόσιος / φιλόδημος, φιλοδημία: η Αγάπη για το λαό
• φίλοικτος, φιλοικτήρμων
• φιλόθερμος: ο αγαπών την θερμότητα
• φιλοδίκαιος: ο αγαπών το δίκαιο/τη δικαιοσύνη
• φιλόλαος, φιλόμβροτος: ο αγαπών τους ανθρώπους (βροτός = άνθρωπος)
• φιλιπάτωρ: ο αγαπών τον πατέρα του, φιλοπατρία
• φιλοποιός: ο ποιών σχέσεων Αγάπης/φίλους
• φιλοποίησις: η δημιουργία σχέσεων Αγάπης/η κτήσις φίλων
• φιλάρετος, φιλαιδήμων: ο αγαπών την σεμνότητα
• φιλαγαθία: η Αγάπη για το αγαθό, φιλαγαθέω-ώ, φιλάγαθος
• φίλαγνος, φίλαβρος: ο αγαπών την αβρότητα, την λεπτότητα
• φιλόζωος: αυτός που αγαπάει τα ζώα και τη ζωή
• φίλαυτος, φιλοψυχία: η υπερβολική Αγάπη της ζωής
• φίλτρον: μέσον προσέλκυσης συμπάθειας
• φίλημα: ασπασμός/φίλημα
• φιλοπροσήγορος: αυτός που του αρέσει να καλοδέχεται, να χαιρετά με καλή διάθεση τους άλλους, φιλοπροσηγορία
• συνενθουσιάζω, συμπνέω, σύμπνοια, συμπαρίσταμαι, συμπάσχω: συμπάσχω/τρέφω συμπάθεια, συμπαρίσταμαι
• συμπροθυμέομαι-ούμαι: συμπράττω με προθυμία
• συμπάρειμι: συμπορεύομαι, βοηθώ
• επικουρώ: βοηθώ, φροντίζω

4. ΠΑΡΑΙΝΕΣΗ ΝΑ ΑΓΑΠΑΜΕ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ

• Πλάτων (Πολιτεία): «Αγαπάσθαι και οικείν ευδαιμόνως.» Να αγαπιέσθε και να κατοικείτε με ευδαιμονία (μεταξύ σας).
• Μένανδρος (Μενάνδρου γνώμαι μονόστιχοι): «Αγάπης δε ουδέν μείζον ούτε ίσον εστί» Τίποτε δεν είναι σπουδαιότερο ούτε ίσο με την Αγάπη.
• Πλούταρχος (Aristides. {0007.024}): “ἀγαπᾶν δὲ καὶ τιμᾶν καὶ σέβεσθαι κατὰ τὴν δικαιοσύνην”
• Ξενοφών (Οικονομικός 15.4): «Η φιλανθρωπία εστί…ηδίστη και καλλίστη και προσφιλεστάτη θεοίς τε και ανθρώποις»
• Πλούταρχος (Ηθικά 88c): «Χρω φιλανθρώπως και δικαίως τοις εντυγχάνουσι.» Να αγαπάς τους ανθρώπους και να τους συμπεριφέρεσαι με δικαιοσύνη, όσους τύχει να συναντήσεις.
• Ανδοκίδης: «Φιλότητα αντί διαφοράς εθέλειν.» Να θέλετε Αγάπη αντί της έχθρας.
• Αριστείδης (Συμ. περι του μη δειν κωμ.,512,2-4): «Όσω γαρ παιδεία και φιλανθρωπία προέχειν δοκείτε, τοσώσδε αίσχιον α μη χρη φαίνεσθαι διώκοντας.» Όσο νομίζετε ότι πρέπει να προέχουν η παιδεία και η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο, τόσο αισχρό είναι αυτά να μην πρέπει να φαίνεσθε ότι τα επιδιώκετε.
• Θεμίστιος (Ομ 1,11.26-27 Schenkl): «Μάλλον βασιλικωτέρα φιλανθρωπία του λοιπού χορού των αρετών» Η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο είναι κατά πολύ η σημαντικότερη από όλες τις αρετές (η προεξάρχουσα όλων των αρετών).
• Δελφικό Παράγγελμα: «Φιλοφρόνει πάσιν.»
• Δελφικό Παράγγελμα (Επίσης: Ξενοκράτης): «Φιλίαν αγάπα»
• Πλάτων (Νόμοι 738 D) Επίσης Ξενοφών (Κυρ. Αναβ. 4.5,34): «Φιλοφρονήσασθαι αλλήλους» Να αγαπάτε αλλήλους (ο ένας τον άλλον).
• Επίκουρος (Προσφώνηση 78): “Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται, ων το μεν εστί θνητόν αγαθόν, το δε αθάνατον” Ο ανώτερος άνθρωπος, περισσότερο από κάθε τι, αφιερώνεται στη Σοφία και την Αγάπη. Το πρώτο είναι θνητό αγαθό ενώ το δεύτερο είναι αθάνατο.
• Πυθαγόρας: “Πέρας μεν αρετών η φιλία, αρχή δε η ευσέβεια” Των αρετών το ανώτατο σημείο είναι η αγάπη, αρχή δε η ευσέβεια.
• Πλάτων: «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.»
• Όμηρος: “Φιλοφροσύνη αμείνων” Η αγάπη είναι το καλύτερο.
• Αριστοτέλης (Στοβαίος Ανθ. 2, 7, 13, 80): «Φιλάλληλον γαρ είναι και κοινωνικόν ζώον τον άνθρωπον.» Ο άνθρωπος είναι είδος που αγαπάει αλλήλους και είναι κοινωνικό.
• Απολλώνιος Τυανεύς (Φιλόστρατου, Απολλ. Τυαν. Επιστ. νζ): «Ως καλώς έχον εστί πασάν τε γην πατρίδα νομίζειν και πάντας ανθρώπους αδελφούς και φίλους, ως αν γένος μεν όντας θεού.» Είναι καλό να θεωρούμε όλη τη γη πατρίδα μας και όλους τους ανθρώπους αδερφούς μας και φίλους μας, γιατί είναι όλοι παιδιά του θεού.
• Πλούταρχος (Περι Κοιν. Ενν.): «Του παντός αιώνος επιδραττόμενον το φιλότιμον και φιλάνθρωπον, εξαμιλλάται ταις πράξεσιν και ταις χάρισιν.» Στο μάκρος όλης της ζωής η φιλοτιμία και η Αγάπη προς το συνάνθρωπο σαν συμμετέχουν κάνουν σαν σε άμιλλα πράξεις ωραίες και ηθικά ευγενείς.
• Πορφύριος (Επιστολή «Προς Μαρκέλλαν», 38,16-17 Potscher): «Ούκ έσθ’όπως γάρ ουν άνθρωπον αδικούντα σέβειν Θεόν. Αλλά κρηπίς ευσεβείας σοι νομιζέσθω η φιλανθρωπία» Άνθρωπος ο οποίος αδικεί δεν είναι δυνατόν να σέβεται τον Θεό. Αλλά βάθρο της ευσέβειας να θεωρείς την αγάπη προς τον άνθρωπο.
• Επίκτητος: “Η αγάπη προς τους ανθρώπους είναι καθήκον, αφού είμαστε παιδιά του ίδιου θεού”
• Αρχαία Ελληνική λαϊκή ρήση: “Ισότης Φιλότης” (που περιλαμβάνει δύο σημαντικές έννοιες, την Αγάπη και την Ισότητα).
• Πίνδαρος (Νεμεονίκες, Ζ 127): «Ει δε γεύεται ανδρός ανήρ τι, φαίμέν κε γείτον έμμεναι νόω φιλήσαντ ατενέι γείτονι χάρμα πάντων επάξιον.» Αν ο άνθρωπος κάτι από τον άνθρωπο γεύεται, να πούμε μπορούμε πως γείτονας που μ όλη του τη σκέψη αγαπά τον γείτονά του, είναι ευτυχία που αξίζει ό,τι κι αν πεις.
• Επίκτητος: «Να αγαπάτε όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυλή η την θρησκεία στην οποία ανήκουν.»
• Μενανδρος (Γν. Μον.): «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους.
• Ισοκράτης (Πανηγυρικός (orat. 4) 29, 1-8): «..ούτως η πόλις ημών ου μόνον θεοφιλώς αλλά και φιλανθρώπως έσχεν…» Έτσι η πόλη μας ήταν όχι μόνο αγαπητή στους θεούς αλλά επίσης είχε αγάπη προς τους ανθρώπους…
• Επίκουρου (Προσφ. 52): «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένην κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επι τον μακαρισμόν.» (Η αγάπη-φιλία σέρνει το χορό ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας όλους να σηκωθούμε για τον ύμνο της ευτυχίας).
• Πλούταρχος (Ηθικά): «Αλλ ημίν τοις ημέρως και φιλανθρώπως ζην δοκούσι ποίον έργον απολείπεται γης, ποίον εν θαλάττη, τις εν όρεσι τέχνη, τις κόσμος διαίτης» Αλλά σε μας που ζούμε μια ζωή εξημερωμένη και φιλάνθρωπη, ποιο έργο μας έχει ξεφύγει είτε της στεριάς είτε της θάλασσας, είτε τέχνη του βουνού, και ευχάριστος τρόπος ζωής.
• Λιβάνιος (Declamationes 1-51. {2200.005}): “καὶ τοῦτ’ ἦν ἄρα τὸ λεγόμενον ἰσότης φιλότης, τὸ μηδαμῆ τὸν ἕτερον ὑπεραίρειν θατέρου”.
• Κλεόβουλος: «Αγάπα τα του πλησίου σου και τήρει ως τα σαυτού»
• Πλούταρχος (Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής 2, 6): «το σώφρον εν τω φιλανθρώπω γενέσθαι..»
• Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.): «Οι ευ οικούντες την πόλιν φιλούσιν αλλήλους (ήν γάρ τούτο τέλος της πολιτικής επιστήμης, η φιλία και η ένωσις). Οι άρα τά αυτών πράττοντες ου φιλούσιν αλλήλους.» …Οι αγαθοί πολίτες αγαπούν ο ένας τον άλλον…
• Μόσχος (Αποσπάσματα 2, 8): « στέργετε τώς φιλέοντας ιν ήν φιλέητε φιλήσθε.» Να αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ώστε όταν εσείς αγαπάτε να σας αγαπούν.
• Φωκίων: «Ούτε εξ ιερού βωμόν ούτε εκ της ανθρωπίνης φύσεως αφαιρετέο τον έλεον.» Δεν πρέπει κανείς ούτε από χώρο ιερό να αφαιρεί τον βωμό, ούτε από την ανθρώπινη ψυχή την ευσπλαχνία.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 19, 3, 4-5): «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..»
• Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά 2, 11, 34, 4): «Έστιν δε βέλτιον το φιλείν ή το φιλείσθαι.» Είναι καλύτερο να αγαπάς από το να σε αγαπούν.
• Πλούταρχος (Περί του μη δειν δανείζεσθαι, 830): «..άνθρωπος ών, ώ το φιλείν έστι και φιλείσθαι και το χαρίζεσθαι και το ευχαριστείν»
• Ησίοδος (Έργα και ημέραι): “Τον φιλέοντα φιλείν και τω προσιόντι προσείναι” Να αγαπάς αυτόν που σε αγαπά και αυτόν που σε καλοδέχεται να τον καλοδέχεσαι (Ν ανταποδίδης την Αγάπη με Αγάπη).
• Ηρόδοτος (1.172): «…κατά φιλότητα συγγίγνεσθαι…» Να συναναστρέφεσθε με αγάπη
• Όμηρος (Ιλιάδα Δ 16): «…Φιλότητα μετ αμφοτέροισι βάλωμεν….» …να βάλουμε Αγάπη μεταξύ τους…
• Διογένης ο Οινοανδέας (από σωζόμενη επιγραφή στα Οινόανδα): «..γιατί και αυτοί δικοί μου άνθρωποι είναι και ας μη γεννήθηκαν ακόμα. Αλλά και τους ξένους που έρχονται στα μέρη μας είναι πράξη Αγάπης το να τους βοηθάς.»
• Επίκουρος: «Από όλα τα δώρα που η θεία πρόνοια μας χαρίζει για να κάνει τη ζωή μας πλήρη και χαρούμενη, η Αγάπη / φιλία είναι το ομορφότερο.»
• Επίκουρος: «Η Αγάπη προς τον άνθρωπο μας προστάζει να βοηθάμε τους ξένους.»
• Διογένης ο Οινοανδέας: «Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, (να μεταδώσουμε τη σοφία παντού) τότε ειλικρινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους ανθρώπους. Τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη και φιλαλληλία και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη η νόμους.»
• Επίκτητος (Ανθ. Στοβ. Ε 117): (Προσευχή στον Πάνα) «Ουδέν μικρότερον φιληδονίας και φιλοκερδίας και αλαζονείας. Ουδέν κρείσσον μεγαλοψυχίας και πραότητος και φιλανθρωπίας»
• Πλούταρχος (Ηθικά,767D): «Στέργειν, ενί γράμματι του στέγειν παραλλάττον.»
• Αριστοτέλης ( Στοβ. Ανθ. 2,7,13,83-97): «Ει δ η προς τους πολίτας φιλία δι αυτήν αιρετή, αναγκαίον είναι και την προς ομοεθνείς και ομοφύλους, ώστε και την προς πάντας ανθρώπους…» …η Αγάπη…προς όλους τους ανθρώπους…είναι αναγκαία.
• Αριστοτέλης (Περί αρ.και κακ. Στοβ. Ανθ. P 1249a 26/125.1b.37): «Έστι δε της αρετής και το ευεργετείν τους αξίους, και το φιλείν τους αγαθούς, και το μισείν τους κακούς, και το μήτε κολαστικόν είναι μήτε τιμωρητικόν, αλλά ελεητικόν και ευμενικόν και ευγνωμονικόν… Φιλοίκειον είναι και φιλόφιλον και φιλέταιρον και φιλόξενον και φιλάνθρωπον και φιλοκαλον, ά δη πάντα των επαινουμένων εστί»
• Πυθαγόρας (Διογένης Λαέρτιος 8. 23): «Αλλήλοις θ ομιλείν, ως τους φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι.» Να επικοινωνείτε προς αλλήλους κατά τρόπον ώστε να μην μετατρέπετε τους φίλους εις εχθρούς, αλλά να μεταβάλλετε τους εχθρούς εις φίλους.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7,10,5-6): «της φιλίας αντέχεσθαι δει, τουτ έστι της φιλανθρωπίας προς άπαντας.» Πρέπει να εμμένουμε στη φιλότητα, δηλαδή στην αγάπη προς όλους τους ανθρώπους.
• Αριστείδης (Περί ομονοίας ταις πόλεσιν 531, 1-3): «Ούτω και έθνει κοινή και πόλεσι ταις προεστώσαις και καθ εαυτήν εκάστη πόλει μεγάλων αγαθών η προς αλλήλους φιλία και ομόνοια.» …μεγάλα αγαθά είναι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και η ομόνοια.
• Πλούταρχος (Σόλων): «Ο δ’ ουν Σόλων την ουσίαν του πατρός ελαττώσαντος εις φιλανθρωπίας τινάς..»
• Στοβαίος (Ανθολόγιο,2,32,t,1): «Κάλιστον η φιλία των αγαθών.» Η Αγάπη είναι το καλύτερο από όλα τα αγαθά.
• Δημοσθένης (Κατά Μειδίου): «..εισίν Έλληνες τινες άνθρωποι ούτως ήμεροι και φιλάνθρωποι τους τρόπους ώστε…»
• Δημοσθένης (Κατά Μειδίου): «Ακούετε ω άνδρες Αθηναίοι, του νόμου της φιλανθρωπίας, ος ουδέ τους δούλους υβρίζεσθαι αξιοί»
• Αριστείδης (Περί του Παραφθέγματος, 388,6): «..αλλ αγαπάν σοι προσήκον.» ..αλλά σου ταιριάζει να αγαπάς.
• Σοφοκλής (Αντιγόνη): «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν.» Γεννήθηκα για ν’ αγαπώ, όχι για να μισώ.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7, 9, 3 κ. εξ.): «..της φιλίας …μεγίστης ούσης αρετής και ταις άλλαις ως τελειότητος επιφαινομένης. Πέρας μεν γαρ των αρετών η φιλία…η δε της φιλίας έξις ο τελειότατος των αρετών καρπός.»
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7, 11, 7 κ. εξ.): «..διό και λέγεται ορθώς, ότι ουδείς εχθρός τω σπουδαίω και μόνος ο αγαθός αυτώ φίλος. Ει μεν γαρ τον άνθρωπον φιλεί, ουδέ τον κακόν εχθρόν τίθεται…»
• Θεμίστιος (ρήτωρ) (Ομιλία 7,σ.143,3 κ.εξ. Schenkl): «..ευ δε εποίει και Σωκράτης, τον παρά τοις πολλοίς ευδοκιμούντα λόγον επανορθών, ότι δει τους μέν φίλους ευ ποιείν, τους δε εχθρούς κακώς ποιείν. Επηνώρθου δε το μεν φυλλάτων, το δε μεταγράφων….»
• Μένανδρος (Συναριστώσαις): «…τον επί κακώ γιγνόμενον αλλήλων αγαπησμόν…»
• Ζήνων (Στοβ. Ανθ.): «Ευνοητικώς μέντοι γε προς αλλήλους διακείσθαι και φιλικώς και δοκιμαστικώς και αποδεκτικώς» Λοιπόν, να διάκεισθε με εύνοια και με Αγάπη προς αλλήλους, και με επιδοκιμασίες και με αποδοχή.
• Πλάτων: «Με τα πρώτα αγγίγματα της Αγάπης όλοι γίνονται ποιητές.»
• Πλάτων: «Η παραφροσύνη της Αγάπης είναι η μεγαλύτερη από τις ευλογίες των ουρανών.»
• Όμηρος (Οδύσσεια, 15,74): «Χρή ξείνον παρεόντα φιλείν»
• Πλούταρχος (Ηθ. 1352): «Το μεν ζην οι γονείς μετά των θεών ημίν έδωκαν… Το δ ευ ζην εστί κοινωνικώς ζην και φιλικώς και σωφρόνως και δικαίως.»
• Έκφαντος (Περί. βασ.): «..συνεστάναι γάρ χωρίς φιλίας και κοινωνίας αμάχανον»
• Αρεσάς (Περί ανθρώπου φύσεως) ( Στοβαίος, 1,49,27p. 355Wa[Mullach 2p51]): «..και φιλία δε και έρως και φιλοφροσύνα σύμφυλος και συγγενής εκ τούτων εξεβλάστησε των μερέων»
• Ολυμπιόδωρος (Σχ. στον Γορ . Του Πλάτ .): «Έδει δε τον Αλκιβιάδην εννοείν ότι πολλαχώς η φιλία… Έστιν η εν νώ φιλία, ήτις ομόνοια λέγεται. Έστιν η εν διανοία, ήτις ομοφροσύνη λέγεται…»
• Ιμέριος (Dec. Et. Or. 25, 47-55): «Δύο γένη παρά τοις Έλλησιν ανθήσαι λέγεται,…δικαιοσύνη μεν το των Αιακιδών καλόν, φιλανθρωπία δε δείκνυσι το των Αθηναίων εξαίρετον»
• Πολύβιος (Ιστορίαι [28, 14] XIV, 10): «..και πάντων τυχόντες των φιλανθρώπων υπερβολικώτερον..»
• Διόδωρος ο Σικελιώτης (Ιστορική βιβλιοθήκη 3, 56): «οι τοίνυν Ατλάντιοι… πολλή μεν ευσεβεία και φιλανθρωπία τη προς τους ξένους δοκούσι διαφέρειν των πλησιοχώρων»
• Πλούταρχος (Βίοι παράλληλοι, Κίμων): «Η δε Κίμωνος αφθονία και την παλαιάν των Αθηναίων φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν υπερέβαλεν»
• Ευρυπίδης (Ελένη, 560): « Ω θεοί. Θεός γάρ καί το γιγνώσκειν φίλους.»
• Όμηρος (Ιλιάδα IX 341-342): «ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει Αγάπη και δε νοιάζεται για το ταίρι του»
• Εναίσιμος (διατριβή περί σοφιστών): “…της φιλανθρωπίας προς άπαντας εχρήσαντο…”
• Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλ. 10,10,5-7): «..η προς πάντας αυτού φιλανθρωπία. Της μεν γαρ προς θεούς οσιότητος και προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις.»
• Αριστοτέλης (Όσα περί φρόνησιν και νουν και σοφίαν 953α): «Ο γαρ οίνος ο πολύς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν… φιλανθρώπους, ελεήμονας…»
• Όμηρος (Ιλιάδα Γ354): «…φιλότητα παράσχη…» …πρόσφερε Αγάπη
• Πλάτων (Πολιτεία, 485c,6-8): «..αλλά και πάσα ανάγκη τον ερωτικώς του φύσει έχοντα παν το ξυγγενές τε και οικείον των παιδικών αγαπάν»
• Λυσίας (Υπέρ Μαντιθέου,19): «Ουκ άξιον απ όψεως, ω βουλή, ούτε φιλείν ούτε μισείν ουδένα, αλλά εκ των έργων σκοπείν.»
• Ευρ. (Ιππ.253): «Φιλία εις αλλήλους ανακρίνασθαι.» Να αναζητάτε Αγάπη μεταξύ σας.
• Εμπεδοκλής (Απ. 355): «Στην Αγάπη όλα συνάζονται και ποθούνε το ένα το άλλο.»
• Σοφοκλής: «Από όλο το βάρος και τον πόνο της ζωής, μια λέξη μας ελευθερώνει: Αγάπη.»
• Ευσέβιος (Contra Hieroclem. {2018.017}): “…τιμῶντες διὰ φιλανθρωπίαν ἀνδρὸς γενναίου καὶ θεοῖς φίλου πράξεις…”
• Εμπεδοκλής (Απόσπ. 349): «H Aγάπη, ίση στο μήκος και στο πλάτος…αυτή είναι που την θεωρούν έμφυτη ως και στα μέλη των θνητών.»
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 12,2,4-6): «φιλολογίαν ουν ασκήσωμεν μετά κρίσεως της αρίστης, ιν η μεν φιλία έλκη το γένος των λόγων.»
• Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 18-19): «..ούτω συμβαίνει και την οικειότητα την προς αλλήλους (τους ανθρώπους)»
• Πρόκλος (Στον Παρ. του Πλ. 1048,14-16): «Έστι μεν γαρ και εν τούτοις σύγκρισις των ειδών, και ομοιότης και φιλία και μέθεξις αλλήλων.»
• Λυσίας: «Ένα σπίτι γεμάτο Αγάπη είναι μια ζεστή γωνιά.»
• Φωκυλίδης (Παλατινή Ανθολογία Χ 117 Φωκυλίδου): “Γνήσιός ειμι φίλος, και τον φίλον ως φίλον οίδα… ούς δ’ άρα τιμώ, τούτους εξ αρχής μέχρι τέλους αγαπώ”
• Φωκυλίδης: “Μη δείχνεσαι ποτέ στα παιδιά σου με αυστηρό πρόσωπο. Η γλύκα σου κερδίζει την αγάπη τους”
• Εμπεδοκλής: «Στοργήν δε στοργή οπώπαμεν.» Γνωρίσαμε τη στοργή μέσα από τη στοργή.
• Διόδωρος ο Σικελιώτης (Dek. d. Arist. Αριστοτέλης XV 29,7): «..δια δε ταύτης της φιλανθρωπίας ανακτησάμενοι την παρά τοις Έλλησιν εύνοιαν..»
• Παυσανίας (Λακωνικά, 3): «Πολύδωρον ευδοκιμούντα εν Σπάρτη… εν δε ταις κρίσεσι τα δίκαια εφύλασσεν ουκ άνευ φιλανθρωπίας»
• Επίκτητος (Στοβαίος, Επικτ. Γνωμολογικόν, 1-2): «Ώσπερ μέλιτταν ου δια το κέντρον μισείς, αλλά δια τον καρπόν τημελείς, ούτω και φίλον μη δι επίπληξιν αποστραφής, αλλά δια την εύνοιαν αγάπα»
• Επίκτητος (Στοβαίος, Επικτ. Γνωμολογικόν, 3-4): «Ει βούλει σοι την οικίαν ευ οικείσθαι, μιμού τον Σπαρτιάτην Λυκούργον… τους ενοικούντας ευνοία και πίστει και φιλία στήριζε…»
• Πολύβιος (Ιστορία Δ ́20, 1-2): «Επειδή δε κοινή το των Αρκάδων έθνος έχει τινά παρά πάσι τοις Έλλησιν επ’ αρετή φήμην, ου μόνο δια την εν τοις ήθεσι και βίοις φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν…»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Δεί τους φιλούντας πίστιν, ού λόγους έχειν» Πρέπει αυτοί που αγαπιούνται να έχουν πραγματική πίστη, και όχι αγάπη μόνο στα λόγια.
• Εμπεδοκλής (Απόσπ.360): «Κι ήρθε η Αγάπη στη μέση του στροβίλου. όλα άρχισαν να συνάζονται, να γίνονται ένα μόνον,…»
• Πυθαγόρας: «Μην αφαιρείτε τους βωμούς από τους ναούς και τη συμπόνοια από τις καρδιές σας.»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ιδίας νόμιζε των φίλων τάς συμφοράς» Να νομίζεις ότι οι συμφορές των φίλων σου είναι και δικές σου.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Βούλου δ’ αρέσκειν πάσι, μη σαυτώ μόνον» Να θέλεις να είσαι αρεστός σε όλους, όχι μόνο στον εαυτό σου.
• Επίκουρος: «Αν επιβληθείς στις επιθυμίες και στους φόβους σου, και ζεις απλά και αγαπάς τους γύρω σου, η φυσική ηδονή της ζωής θα σου αποκαλυφθεί»
• Ευριπίδης: «Οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Οι μεγαλύτεροι των θνητών, μα και οι πιο μικροί αγαπάνε τα παιδιά τους.»
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1171a): «Ανακουφίζονται αυτοί που λυπούνται, όταν τους συμπονούν οι φίλοι».
• Μένανδρος: «Ο σωματικά άρρωστος χρειάζεται γιατρό, ο ψυχικά άρρωστος φίλο».
• Πλάτων (Νόμοι, 743c): «Ποτέ δεν θα μπορούσαν οι πολίτες να είναι αγαπημένοι μεταξύ τους εκεί που γίνονται πολλές δίκες και πολλές αδικίες».
• Μένανδρος: «Κανένας δεν είναι ξένος για μένα, αν είναι καλός.»
• Φιλόστρατος (Τα ες τον Τυανέα Απολλώνιον, 7,19,6): «και, νη Δία, ούτω φιλανθρώπως προς ημάς έχεις, ως ξυγκινδυνεύειν»
• Ισοκράτης (Ευαγόρας (orat.9) 42,1-46,8): «..ούτω θεοφιλώς και φιλανθρώπως διώκει την πόλιν..» (ο Ευαγόρας)
• Αισχύλος (Ικέτ.489): «Τοίς ήσσοσι πάς τις ευνοίας φέρει» Στους αδύνατους ο καθένας τρέφει συμπάθεια.
• Σχόλια στον Αριστοφάνη (Scholia in nubes. 1411c,1): «Ευνοείν] Ευνοικώς διακείσθαι, αγαπάν, ευνοικώς φέρεσθαι…»
• Όμηρος (Ιλιάδα Β.): «…μηνιθμόν μεν απορρίψαι φιλότητα δ’ελέσθαι…» … διωξε το θυμό και επέλεξε την Αγάπη…
• Αριστείδης (Aelius ARISTIDES, Παναθηναϊκός. {0284.013}): “…παρασχόμενοι σύμβολα εὐσεβείας, καρτερίας, φρονήσεως, φιλανθρωπίας, μεγαλοψυχίας…”
• Αριστοτέλης (Ηθ.Νικ. Bekker,1166A,1,5-6): «Ά γάρ εις εαυτόν τις θέλει, ταύτα και είς τον φίλον, είπερ άλλος αυτός ο φίλος» …ο φίλος είναι άλλος εαυτός.
• Σχόλια στον Ησίοδο (Scholia in Hesiodym: Glossae in Theogoniam. 92,2-97,1): «Μειλιχίη. Τη φιλανθρωπία. Φιλώνται. Αγαπώσι, φιλούσι»
• Αριστοτέλης: «Οι μητέρες αγαπούν τα παιδιά τους πιο πολύ από τους πατέρες.»
• Αρίστιππος ο Κυρηναίος (Διογένης Λαέρτιος II,70,3-4): «Άμεινον έφη επαιτείν ή απαίδευτον είναι. Οι μέν γάρ χρημάτων, οι δ’ ανθρωπισμού δέονται.»
• Όμηρος (Οδ.Τ177κ.εξ.): «Κρήτη τις γαι εστι….εν δ Ετεόκρητες μεγαλήτορες..»
• Δελφικό παράγγελμα: «κοινός γίγνου» Προσπάθησε να γίνεις δημοφιλής (προσπάθησε να ανήκεις σε όλους, να σε αγαπούν όλοι).
• Ευριπίδης (Ίων,732): «Εις όμματ εύνου φωτός εμβλέψαι γλυκύ» Είναι ευχάριστο να βλέπει κανείς την όψη ανθρώπου με φιλικά αισθήματα.
• Ευσέβιος (Στοβαίος): «Είθε, να μην είμαι εχθρός κανενός και είθε να είμαι φίλος του αιώνιου και του μόνιμου. Είθε να αγαπώ, να επιθυμώ και να επιτυγχάνω μόνο ό,τι είναι καλό…»
• Χίλων: «Πόνει μετά δικαίου» Να συμπονάς αυτόν που έχει δίκιο.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Λύπης ιατρός εστιν ο χρηστός φίλος.»
• Αριστοτέλης: «Οι δυστυχίες ενώνουν τους ανθρώπους»
• Δελφικό παράγγελμα (Επίσης, Ηράκλειτος): «ατυχούντι συνάχθου» Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.
• Δημόκριτος: «Άξιον ανθρώπους όντας επ ανθρώπων συμφοραίς μη γελάν, αλλά ολοφύρεσθαι»
• Φωκυλίδης ο Μιλήσιος: «Είναι ωραίο να φιλεύης αμέσως σε λιτό τραπέζι τον ξένο»
• Ισοκράτης: «Τους πραγματικούς φίλους τους γνωρίζουμε στη δυστυχία»
• Δημόκριτος: «Ανδρί σοφώ πάσα γή βατή. Ψυχής γάρ αγαθής πατρίς ο ξύμπας κόσμος» Για το σοφό άνδρα κάθε τόπος είναι προσιτός. Διότι αγαθής ψυχής πατρίδα είναι ολόκληρος ο κόσμος.
• Αριστοφάνης: «Όσο μακρυά κι αν είσαι, μην ξεχνάς τους αγαπημένους σου ανθρώπους»
• Πλάτων: «Τα αισθήματα της καλοσύνης και της αγαθοεργίας πηγάζουν από τα στήθη (από τις καρδιές) των καλών, όπως από πλούσια πηγή»
• Φωκυλίδης (Sententiae, 195-197): «Στέργε τεήν άλοχον. Τι γαρ ηδύτερον και άρειον, η όταν ανδρί γυνή φρονέηι φίλα γήραος άχρις και πόσις ήι αλόχωι, μηδ εμπέσηι άχιδνα νείκος;»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ξένον προτίμα, και φίλον κτήση καλόν»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ξένοισι πιστοίς πιστός ών γίγνου φίλος»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ξένους ξένιζε, και συ γάρ ξένος γ’έση» Τους ξένους να φιλοξενείς, γιατί και συ κάποτε θα είσαι ξένος.
• Πίνδαρος (Πύθια,2,83): «Φίλον είη φιλείν» Λέγει ότι ο μεν φιλών με υπ εμού φιληθήσεται..
• Μένανδρος: «Αντί να λέμε: «γνώθι σαυτόν», καλύτερα θα ήταν πολλές φορές να λέγαμε: «γνώρισε τους άλλους»»
• Δημόκριτος: «Ζην ούκ άξιος, ότω μηδέ εις εστι χρηστός φίλος» Δεν αξίζει να ζει, όποιος δεν έχει ούτε ένα καλό φίλο.
• Θουκυδίδης: «Η συμφιλίωση κάνει καλό και στους δύο αντιπάλους.»
• Ευριπίδης (Ορεστ.1192): «Παν γαρ εν φίλον τόδε.» Όλοι εμείς εδώ οι φίλοι είμαστε ένα σώμα και μια ψυχή.
• Ευριπίδης (Ιφ. Αυλ. 408): «Ες κοινόν αλγείν τοις φίλοισι χρη φίλους.» Να συμπονεί το φίλο του πρέπει ο πιστός φίλος.
• Πλάτων (Γοργίας): «Ότω δε μη ένι κοινωνία, φιλία ουκ αν είη.» Σε όποιον δεν έχει επικοινωνία με άλλους, σε αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη/φιλία.
• Δημόκριτος: «Ουδ’ υφ’ ενός φιλέεσθαι δοκέει μοι ο φιλέων μηδένα.» Μου φαίνεται πως από κανένα δεν θα αγαπηθεί αυτός που δεν αγαπάει κανένα.
• (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος): «Ους τρέφεις αγάπα.» Να αισθάνεσαι Αγάπη για αυτούς που μεγαλώνεις.
• Μένανδρος: «Οργή φιλούντων ολίγον ισχύει χρόνον.» Η οργή όσων διακατέχονται από Αγάπη πραύνεται γρήγορα.
• Σωκράτης: «Τι σε στεναχωρεί φίλε . Δώσε μου μέρος από τις φροντίδες σου, να σε ανακουφίσω.»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Νόμιζε αδελφούς τους αληθινούς φίλους»
• Ευριπίδης: «Ότι μαθαίνει το παιδί με Αγάπη, το διατηρεί στοργικά μέχρι τα γηρατειά του. Πρέπει λοιπόν να διαπαιδαγωγούνται με καλοσύνη τα παιδιά.»
• Αριστοτέλης: «Οι νέοι φιλούσι τε άγαν και μισούσιν άγαν.» Οι νέοι αγαπάνε πολύ και μισούν πολύ.
• Ευριπίδης: «Όποιος αφήνει τον ίδιο τον άνθρωπο να δυστυχή σοφός δεν είναι».
• Φωκυλίδης (Γνώμαι, 219): «Στέργε φίλους άχρις θανάτου. Πίστις γάρ αμείνων»
• Μένανδρος: «Μέμνησο πλουτών , τους πένητας ωφελείν» Αν πλουτίσης, θυμήσου να βοηθάς τους φτωχούς.
• Σοφοκλής: «Γλυκύτατο είναι να βλέπης των γονέων σου τα μάτια».
• Μένανδρος: «Μηδενός καταφρόνει». Κανέναν μην περιφρονής.
• Αίσωπος: «Όταν οι μεγάλοι βοηθούν τους μικρούς , σώζονται και αυτοί μαζί τους».
• Στοβαίος: «Ο εγωιστής συγκεντρώνει τον κόσμο στον εαυτόν του. ο αλτρουιστής δίνει τον εαυτόν του σε όλον τον κόσμο»
• Αίσωπος: «Ομόνοιαν χρωμένοις, σωτήριον.» Η Ομόνοια είναι σωτήρια σε όσους την τηρούν.
• Σωκράτης (Πλάτων, Φαίδρος,279,b ,8): «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια»
• Δημόκριτος: «Από ομονοίης τα μεγάλα έργα.» Από την ομόνοια γίνονται τα μεγάλα έργα.
• Ξενοφών: «Ομόνοια μέγιστον αγαθόν δοκεί ταις πόλεσιν είναι».
• Ευριπίδης: «Φίλων ουδέν ίδιον ,αλλά κοινά τα χρήματα». Μεταξύ φίλων δεν είναι τίποτε ιδιόκτητο, αλλά ότι έχουν είναι κοινό.
• Όμηρος (Ιλιάδα Γ73): «…φιλότητα και όρκια πιστά ταμόντες…» … Αγάπη θέτοντας και κάνοντας πιστούς όρκους …
• Αντιφάνης (Ανθ. Στοβ. ΚΔ,7): «Το μη συνειδέναι γαρ αυτού τω βίω αδίκημα μηδέν ηδονήν πολλήν έχει» Είναι μεγάλη ψυχική ικανοποίηση να γνωρίζεις ότι δεν αδίκησες ποτέ κανένα στη ζωή σου.
• Αρχαία Ελληνική παροιμία: «πυρός και ύδατος ο φίλος αναγκαιότερος»
• Πλάτων (Φαίδρος): «Κοινά τα των φίλων» Κοινά είναι όλα τα αγαθά των φίλων.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Θεού πέφυκε δώρον ευγνώμων τρόπος.» Ο ευγνώμων τρόπος των ανθρώπων, είναι δώρο Θεού.
• Θέογνις: «Ομόνοιαν άσκει.» Να ασκείς την ομόνοια.
• Όμηρος (Οδ. Ζ 182): «…ομοφροσύνην οπάσειαν εσθλήν (θεοί)..»
• Όμηρος (Οδ. Ζ 184): «Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο από όταν με μια γνώμη αγαπημένο αντρόγυνο φροντίζει για το σπίτι.»
• Πυθαγόρας (Κατζ. Αποφθ. Απάνθ.): «Τους μεν φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι».
• Αριστοτέλης: «Φιλία εστί μία ψυχή εν δυσί σώμασιν ενοικουμένη.» Η αγάπη/φιλία είναι μία ψυχή που κατοικεί σε δύο σώματα.
• Μένανδρος: «Aεί νομίζονθ οι πένητες των θεών.» Ανέκαθεν οι φτωχοί λογίζονται προστατευόμενοι των θεών.
• Δημόκριτος (Στοβ. Ανθ.): «Ομοφροσύνη φιλίην ποιεί.» Η ενότητα φρονήματος και αισθημάτων δημιουργεί αγάπη/φιλία.
• Όμηρος (Ο, 55): «Του γαρ τε ξείνος μιμνήσκεται ήματα πάντα ανδρός ξεινοδόκου, ος κεν φιλότητα παράσχη.» Από όσους τον φιλοξενούν θυμάται ο ξένος πάντα εκείνον που τον καλοδέχτηκε με Αγάπη.
• Ευγνώμων γίγνου. Να έχεις καλά αισθήματα, να είσαι καλοκάγαθος, ευμενής, επιεικής, ευγενής κλπ.προς κάποιον.
• (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος): «Απέχθειαν φεύγε.» Να αποφεύγεις το μίσος.
• Ισοκράτης (Α, 6): «Ηδέως μεν έχε προς άπαντας, χρω δε τοις βελτίστοις…» Να φέρεσαι με γλυκό τρόπο σε όλους και να συναναστρέφεσαι με τους καλύτερους γιατί έτσι δεν θα καταντήσεις μισητός στους πρώτους και θα γίνεις στους τελευταίους αγαπητός.
• Θεόφραστος ((Απ.75,1) Plut.am.frat.490d): «Ευ είπε Θεόφραστος ως, ει κοινά τα φίλων εστί, μάλιστα δει κοινούς των φίλων είναι τους φίλους.»
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1159α): «Ο αληθινός φίλος νοιώθει χαρά κυρίως όταν προσφέρει, όχι όταν παίρνει.»
• Ορφέας (1048): «…και σ’ αμείψασθαι θέλω φιλότητι χειρών…»
• Φιλήμων (Αδήλ. 108): «Ηδύ γε πατήρ τέκνοισιν, ει στοργήν έχει» Γλυκό πράγμα είναι για τα παιδιά ο πατέρας όταν τα αγαπά.
• Πλάτων (Νόμοι 754 Β): «Παις στέργει τε και στέργεται υπό των γεννησάντων» Το παιδί αγαπάει τους γονείς του και αγαπιέται από αυτούς.
• Ευριπίδης (Φοίνισσαι): «νέκυν παιδός αγαπάζων εμού» το νεκρό παιδί που με αγαπάει.
• Μένανδρος: «Ώς χαρίεν ο άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» Τι ωραίο πλάσμα που είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά.
• Πρόκλος (Περί της καθ Έλληνας ιερατικής τέχνης, Bidez CMAG VI 148,1): «Ικανή γαρ η ομοιότης συνάπτειν τα όντα αλλήλοις.» Η ομοιότητα είναι ικανή να φέρνει τα όντα σε επικοινωνία και επαφή μεταξύ τους.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Καλώς ακούειν μάλλον ή πλουτείν θέλε.» Να θέλεις περισσότερο να έχεις την εύνοια και τον έπαινο των άλλων, παρά να πλουτίζεις.
• (Τραγ. Απόσπ. Αδέσπ. 78): «Οι πέρα στέρξαντες, οίδε και πέρα μισούσι.» Όσοι αγάπησαν πάρα πολύ, αυτοί μισούν και πάρα πολύ.
• Σωκράτης (Στοβ. Ανθ.): «Αγάπη άκαιρος ίσον εστί τω μισείν.» Αγάπη που δεν εκφράζεται στην κατάλληλη στιγμή μοιάζει σα να’ναι μίσος.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς.» Ικέτη, γέροντα και φτωχό μην προδίδεις (μην αφήσεις αβοήθητο).
• Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,35-38): «..δια το αυτό δε τούτο και χαίρομεν τοις συνήθεσι και πράγμασι και ανθρώποις, και φίλους τούτους καλούμεν τους γνωρίμους. Δηλοί ουν ταύτα σαφώς ότι το γνωστόν και το φανερόν αγαπητόν εστιν.»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Χάριτας δικαίας και δίδου και λάμβανε.» Δίκαιες εύνοιες και να δίνεις, και να λαμβάνεις.
• Κριτίας (Αποσπ.1): «Ου ποτέ σου φιλότης γηράσεται ουδέ θανείται»
• Θουκυδίδης: «Τόσο τα νιάτα, όσο και τα γηρατειά, χωρίς αλληλεγγύη δεν κατορθώνουν τίποτα.»
• Ευριπίδης (Αρχέλαος): «Όταν συναντήσει η πραότητα τη βιαιότητα και την αγριότητα, αφαιρεί απ αυτές ένα μεγάλο μέρος.»
• Πλούταρχος (Ηθικά, Περ. πολ. 93e): «τι ουν νόμισμα φιλίας; Εύνοια και χάρις μετ’ αρετής, ων ουδέν έχει σπανιώτερον η φύσις»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Φιλίας δικαίας κτήσις ασφαλεστάτη» Η Αγάπη/φιλία που έχει σαν βάση τη δικαιοσύνη, είναι απόκτημα βέβαιο.
• Θεόκριτος: «Η σοφία των θεών το έθεσε έτσι ώστε ο άνθρωπος να έχει την ανάγκη των συνανθρώπων του.»
• Πλούταρχος (Αντ.43): «Συμπονείν τοις κακοπαθούσι.»
• Κλεόβουλος: «Τον φίλο πρέπει να τον ευεργετείς, για να γίνει περισσότερο φίλος, και τον εχθρό να τον ευεργετείς, για να τον κάνεις φίλο.»

5. ΔΕΛΦΙΚΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

Να σημειώσουμε εδώ, το εντυπωσιακό γεγονός ότι αναρτημένα στο ναό του Απόλλωνος στους Δελφούς ήταν συνολικά έντεκα παραγγέλματα που αναφέρονταν στην Αγάπη: (“Φιλία αγάπα”, (φιλία=Αγάπη, φιλώ=αγαπώ) “Φιλίαν φύλαττε”, “Φιλοφρόνει πάσιν”, “Κοινός γίγνου”, “Πάσιν αρμόζου” Να έχεις αρμονική σχέση με όλους, “Ους τρέφεις αγάπα”, “έχθρας διάλυε”, “Υφορώ μηδένα“ Να μην υποβλέπεις κανένα, “Ευλόγει πάντας” Να καλολογείς όλους τους ανθρώπους (να λες καλά λόγια σε όλους τους ανθρώπους), «Ευπροσήγορος γίγνου.» Να είσαι ευπροσήγορος (Να μιλάς στους άλλους με τρόπο οικείο, αγαπητικό, φιλικό) «Ομόνοιαν διωκε.» Να επιδιώκεις την ομόνοια (συμφιλίωση, ενότητα διαθέσεως) «ατυχούντι συνάχθου.» Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.) και πολλά βέβαια παραπλήσια όπως επίσης και τέσσερα παραγγέλματα για τη Δικαιοσύνη και για πολλές ακόμα αρετές.

30. ΦΙΛΙΚΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

«Φιλικά Παραγγέλματα» Παραγγέλματα περί Αγάπης/φιλίας (Τίτλος παραγράφου στο Ανθολόγιο του Στοβαίου όπου ανέφερε ρήσεις Ελλήνων φιλοσόφων για την Αγάπη και τη φιλία) Αυτό το κείμενο έχει χαθεί. — Στοβαίος (Ανθολόγιο,2,39,t,1)

6. ΜΟΝΟ ΟΙ ΚΑΛΟΙ-ΑΓΑΘΟΙ ΑΓΑΠΟΥΝ, ΟΧΙ ΟΙ ΦΑΥΛΟΙ-ΚΑΚΟΙ

• Στοβαίος (Ανθολόγιο): «Φασίν δε και το αγαπάν και το ασπάζεσθαι και το φιλείν μόνων είναι σπουδαίων» -«Αρέσκει γαρ του τε Ζήνωνι και τοις απ αυτού Στωικοίς φιλοσόφοις δύο γένη ανθρώπων είναι, το μεν των σπουδαίων, το δε των φαύλων»
• Επίκτητος (Περι φιλίας, D.a.A.d,2,22,3,5-6): «Του φρονίμου τοίνυν εστί μόνου το φιλείν» Λοιπόν, η Αγάπη είναι χαρακτηριστικό μόνο του φρόνιμου ανθρώπου.
• Πρόκλος (Στ. Αλ. Του. Πλ. 109,4-5): «έτι δε η φιλία των αγαθών εστίν ανθρώπων και σπουδαίων.» Επίσης, η Αγάπη/φιλία είναι γνώρισμα των αγαθών ανθρώπων και των σπουδαίων.
• Ασπάσιος (ASPASIUS, In ethica Nichomachea commentaria. {0615.001}): “Οἱ δὲ φιλοῦντες ἀλλήλους βούλονται τὸ ἀγαθὸν ἀλλήλοις ταύτῃ ᾗ φιλοῦσιν, οἱ μὲν ἀγαθοὶ ᾗ ἀγαθοί εἰσι (διότι γὰρ ἀγαθοὶ φιλοῦσιν ἀλλήλους)”
• Πλάτων: «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.»
• Πλούταρχος (Νικίας 4, 3, 4-5): «..και τοις χρηστοίς η φιλανθρωπία.»
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7, 11, 7 κ. εξ.): «..διό και λέγεται ορθώς, ότι ουδείς εχθρός τω σπουδαίω και μόνος ο αγαθός αυτώ φίλος… μιμούμενος και εν τοις της φιλίας μέτροις τον θεόν, ος μισεί μεν ουδένα ανθρώπων, τον δε αγαθόν διαφερόντως ασπάζεται.»
• Πυθαγορισταί (Testimonia et fragmenta, fr.d7,42-44): «Οι σπουδαίοι άνδρες και προσωτάτω γής οικούντες φίλοι εισίν αλλήλοις, πρίν ή γνώριμοί τε και προσήγοροι γενέσθαι.»
• Επίκτητος (Στοβαίος, Επικτ. Γνωμολογικόν, 3-4): «Ουδείς φιλοχρήματος και φιλήδονος και φιλόδοξος φιλάνθρωπος, αλλά μόνος ο φιλόκαλος»
• Ζήνων (Στοβ. Ανθ.): «μηδέ φιλόλογον είναι τον φαύλον μηδέ φιλήκοον»
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1166b): «Ο κακοήθης φαίνεται ότι δεν αγαπά ούτε τον εαυτό του, αφού δεν έχει τίποτα το αξιαγάπητο».
• Πλάτων: «Δεν είναι δυνατόν δύο κακοί να γίνουν ποτέ φίλοι, ούτε ένας καλός να μην έχει φίλο καλό»
• Αριστοτέλης: «Τελεία δ εστιν η των αγαθών φιλία και κατ αρετή ομοίων» Τέλεια είναι η Αγάπη/φιλία των καλών ανθρώπων και εκείνων που είναι όμοιοι σχετικά με την αρετή.
• Σωκράτης: «Πάντων κτημάτων κράτιστον εστί φίλος σαφής και αγαθός» Από όλα όσα πετυχαίνεις, το σπουδαιότερο είναι ο ειλικρινής και ενάρετος φίλος.
• Ισοκράτης: «Τοις των φαύλων συνηθείας ολίγος χρόνος διέλυσεν ,τας δε των σπουδαίων φιλίας ουδ’αν ο πας αιών εξαλείψειεν». Των φαύλων τις συναναστροφές λίγος καιρός τις διαλύει, αλλά των σοβαρών ανθρώπων τις φιλίες μήτε σύμπαντες οι αιώνες δεν τις σβήνουν.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 19,3,4-5): «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..»

24. ΟΤΙ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΠΡΟΥΠΟΘΕΤΟΥΝ Η ΜΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΗ

• Μένανδρος (Περι επιδεικτικών, 374, 28): «..λέγων δη της φιλανθρωπίας. Μόριον δε της φιλανθρωπίας η δικαιοσύνη.»
• Μενανδρος (Γν. Μον.): «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους.
• Θέογνις: “Εν δε δικαιοσύνη συλλήβδην πάς` αρετή εστίν”. (Η δικαιοσύνη περικλείει όλες τις αρετές).

25. ΟΤΙ Η ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΚΑΘΕ ΑΡΕΤΗ ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΕΣΑ ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΑΛΛΕΣ ΑΡΕΤΕΣ

• Πίνδαρος (Ισθμιονικ.Γ,4-5): «Ζευ, μεγάλαι δ’ αρεταί θνατοίς έπονται εκ Σέθεν» Ζευ, οι μεγάλες αρετές έρχονται στους θνητούς από Σένα.
• Πλούταρχος (Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής 1, 11): «..ου γάρ εστιν ειπείν διακρίναντά με μα τους θεούς, ότι τούτο μεν ανδρείας, τούτο δε φιλανθρωπίας, τούτο δ’ εγκρατείας. Αλλά παν έργον εκ πασων έοικε των αρετών μεμίχθαι…»
• Ξενοφών (Απομνημονεύματα 2, 1, 32): «Εγώ σύνειμι μέν θεοίς, σύνειμι δε ανθρώποις τοις αγαθοίς….αγαπητή μεν συνεργός τεχνίταις…αρίστη δε φιλίας κοινωνός…και οι μέν νέοι τοις των πρεσβυτέρων επαίνοις χαίρουσιν, οι δε γεραίτεροι ταις των νέων τιμαίς αγάλλονται» …είμαι άριστη κοινωνός της Αγάπης / φιλίας… (μιλάει η θεά Αρετή)

Το άρθρο Μέρος 1ο: Η Φιλοσοφία και η Έννοια της Αγάπης στην Αρχαία Ελλάδα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Όταν ο Αριστοτέλης είδε πέρα ​​από τον τρίτο νόμο του Νεύτωνα, αμφισβήτησε την παραδοσιακή εικόνα της σύγκρουσης μεταξύ αρχαίας φιλοσοφίας και σύγχρονης επιστήμης. Συχνά στην φαντασία μας έχουμε την επιστημονική πρόοδο ως μια ευθεία γραμμή, όπου κάθε νέα θεωρία απλά αντικαθιστά την παλιά. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Ο Αριστοτέλης δεν αποτελεί ένα ξεπερασμένο λείψανο του παρελθόντος. Αντίθετα, κατανόησε βαθιές λεπτομέρειες της κίνησης που ο Ισαάκ Νεύτων παρέβλεψε στην πιο άκαμπτη διατύπωσή του. Σήμερα, η σύγχρονη φυσική δικαιώνει τις αρχαίες αυτές παρατηρήσεις.

Πώς ο Αριστοτέλης προσεγγίζει τον τρίτο νόμο του Νεύτωνα

Πολύ πριν από τον Νεύτωνα, ο Αριστοτέλης παρατήρησε ότι οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των αντικειμένων περιλαμβάνουν αμοιβαίες επιρροές. Στο έργο του «Περί Γενέσεως και Φθοράς», σημειώνει ότι «ο δρών υποφέρει επίσης από τον πάσχοντα». Με αυτή τη φράση, τονίζει ότι η οντότητα που προκαλεί μια αλλαγή επηρεάζεται και η ίδια. Αυτή η ιδέα αποτελεί την ουσία του τρίτου νόμου της κίνησης: για κάθε δράση υπάρχει μια ίση και αντίθετη αντίδραση.

Η πολυπλοκότητα πέρα από τη συμμετρία

Ωστόσο, ο Αριστοτέλης προχώρησε ένα βήμα παραπέρα από την απλή ισότητα. Εντόπισε περιπτώσεις όπου η αμοιβαιότητα δεν είναι απόλυτα συμμετρική ή άμεση. Για παράδειγμα, εξέτασε τη διαδικασία της κοπής ή της θέρμανσης. Όταν ένα μαχαίρι κόβει το ξύλο, το ξύλο αντιστέκεται και αμβλύνει τη λεπίδα, αλλά η επίδραση αυτή δεν έχει πάντα την ίδια ένταση ή αμεσότητα. Παρομοίως, η μεταφορά θερμότητας από μια φλόγα στο μέταλλο δεν αποτελεί μια στιγμιαία ή ισότιμη ανταλλαγή.

Η γοητεία και οι περιορισμοί του Νευτώνειου Νόμου

Ο Νεύτων διατύπωσε τον τρίτο νόμο στο έργο του Principia Mathematica. Η σαφήνεια και η προβλεπτική ισχύς του μετέτρεψαν τον νόμο αυτό σε ακρογωνιαίο λίθο της κλασικής μηχανικής. Οι μηχανικοί και οι φυσικοί χρησιμοποιούν αυτό το εργαλείο για να λύσουν αμέτρητα προβλήματα, από την κίνηση των πλανητών μέχρι τις συγκρούσεις σωμάτων. Όταν ο Αριστοτέλης είδε πέρα ​​από τον τρίτο νόμο του Νεύτωνα, διέκρινε τις λεπτομέρειες που η Νευτώνεια φυσική αγνόησε χάριν της απλότητας. Ο Νεύτων υπέθεσε ιδανικές συνθήκες, όπως τέλεια άκαμπτα σώματα και περιβάλλοντα χωρίς τριβές.

Η επανεκτίμηση της αρχαίας σοφίας

Ο Βρετανός φιλόσοφος Τόμας Τέιλορ ήταν από τους πρώτους που επανεξέτασαν τον Αριστοτέλη με σύγχρονη ματιά. Ο Τέιλορ επισήμανε ότι ο Σταγειρίτης φιλόσοφος γνώριζε τόσο την αρχή της δράσης-αντίδρασης όσο και τις εξαιρέσεις της. Παρατήρησε ότι σε σύνθετα συστήματα, η απόλυτη ισότητα που υποστήριζε ο Νεύτων δεν εκδηλώνεται πάντα ορατά. Επιπλέον, ο Thomas Young, γνωστός για το έργο του στην οπτική, εξέφρασε παρόμοιο σκεπτικισμό. Ο Young είδε ότι στη θέρμανση και την κοπή, τα αποτελέσματα συμβαίνουν σε διαφορετικές χρονικές κλίμακες. Παρά τη φήμη του, η επιστημονική κοινότητα αγνόησε αυτές τις παρατηρήσεις, καθώς η κομψότητα του Νεύτωνα κυριαρχούσε παντού.

Ο Αριστοτέλης, ο τρίτος νόμος και η πρόκληση στον Νεύτωνα

Η εξέλιξη της φυσικής επιβεβαιώνει τελικά τις προτάσεις του Αριστοτέλη μετά από δύο χιλιάδες χρόνια. Στους τομείς της θερμοδυναμικής και της κβαντομηχανικής, οι επιστήμονες παρατηρούν πλέον πολύπλοκα πεδία και ανταλλαγές ενέργειας. Στην κβαντική θεωρία πεδίου, οι αλληλεπιδράσεις περιλαμβάνουν καθυστερήσεις και ασυμμετρίες που η κλασική μορφή του τρίτου νόμου δεν μπορεί να εξηγήσει. Οι σύγχρονοι ερευνητές ανακαλύπτουν ότι η φύση δεν υπακούει πάντα σε απλούς, γραμμικούς κανόνες.

Σύγχρονες αποδείξεις για τις μη αμοιβαίες δυνάμεις

Το 2011, ο φυσικός Mario J. Pinheiro δημοσίευσε μια εργασία για την παραβίαση του τρίτου νόμου σε συστήματα εκτός ισορροπίας. Πρότεινε ότι η μεταβολή της αταξίας στην ορμή ενός σωματιδίου μπορεί να οδηγήσει στην κατάρρευση της αρχής δράσης-αντίδρασης. Επίσης, το 2021, οι Alexis Poncet και Denis Bartolo μελέτησαν τη «μαλακή ύλη». Απέδειξαν ότι σε ελαστικούς κρυστάλλους, οι μη αμοιβαίες αλληλεπιδράσεις διαταράσσουν τα παραδοσιακά ζεύγη δυνάμεων. Αυτές οι μελέτες αποκαλύπτουν νέες και απρόσμενες μηχανικές συμπεριφορές.

Τα όρια της κλασικής μηχανικής

Η «εκδίκηση» του Αριστοτέλη δεν καταργεί τον νόμο του Νεύτωνα, αλλά αναδεικνύει τα όριά του. Η σύγχρονη φυσική αναγνωρίζει ότι ο τρίτος νόμος αποτελεί μια χρήσιμη προσέγγιση για συγκεκριμένες κλίμακες. Ο κόσμος του Νεύτωνα είναι μηχανικός και άμεσος. Αντίθετα, ο Αριστοτέλης οραματίστηκε ένα σύμπαν όπου οι αλληλεπιδράσεις ακολουθούν πιο περίπλοκα μονοπάτια.

Η κυκλική πορεία της γνώσης

Αυτή η ιστορία ανατρέπει τον μύθο της γραμμικής επιστημονικής εξέλιξης. Η επιστήμη δεν προχωρά πάντα μόνο μπροστά. Πολλές φορές κάνει κύκλους και ανακαλύπτει ξανά ξεχασμένες αλήθειες. Όταν ο Αριστοτέλης είδε πέρα ​​από τον τρίτο νόμο του Νεύτωνα, απέδειξε ότι η φιλοσοφική παρατήρηση μπορεί να συλλάβει την πραγματικότητα με τρόπους που η καθαρή μαθηματική τυποποίηση μερικές φορές περιορίζει.

Το άρθρο Όταν ο Αριστοτέλης είδε πέρα ​​από τον τρίτο νόμο του Νεύτωνα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Στην ουσία, σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του φτιαγμένος να ζει μέσα σε κοινωνία (την «Πόλη») και να συνυπάρχει με άλλους. Δεν μπορεί να επιβιώσει ή να ευτυχήσει πλήρως όντας μόνος του.

Ας το αναλύσουμε πιο βαθιά, γιατί η λέξη «πολιτικόν» συχνά παρεξηγείται με τη σημερινή έννοια της πολιτικής.

1. Τι σημαίνει «Πολιτικόν»;

Στα αρχαία Ελληνικά, η λέξη είναι από την «Πόλη» (το κράτος, την οργανωμένη κοινωνία). Όταν ο Αριστοτέλης λέει ότι είμαστε «πολιτικά ζώα», δεν εννοεί ότι μας αρέσει να ψηφίζουμε ή να ασχολούμαστε με κόμματα.

Εννοεί ότι:

• Ο άνθρωπος πραγματώνει τον σκοπό της ύπαρξής του μόνο μέσα από την αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους.
• Η φυσική μας κατάσταση είναι η κοινωνική συμβίωση, η συνεργασία και η οργάνωση σε κοινότητες.

2. Η διαφορά από τα άλλα ζώα (Ο Λόγος)

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι και οι μέλισσες ή τα μυρμήγκια είναι κοινωνικά όντα. Ποια είναι η διαφορά;

Ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που διαθέτει «Λόγο» (ομιλία και λογική).

• Τα άλλα ζώα έχουν φωνή για να πουν για τον πόνο ή την ευχαρίστηση τους.
• Ο άνθρωπος έχει τον Λόγο για να εκφράσει έννοιες όπως το Δίκαιο και το Άδικο, το Καλό και το Κακό. Αυτή η ηθική διάσταση είναι που κάνει την ανθρώπινη κοινωνία (την Πόλη) ανώτερη και απαραίτητη.

3. «Θηρίον ή Θεός»

Ο Αριστοτέλης προχωράει τη σκέψη του λέγοντας κάτι πολύ χαρακτηριστικό για όποιον επιλέγει να ζει εκτός κοινωνίας:

«Εκείνος που δεν μπορεί να ζήσει μέσα στην κοινωνία ή εκείνος που δεν έχει ανάγκη τίποτα επειδή είναι αυτάρκης, δεν είναι μέρος της πόλης, και συνεπώς είναι είτε θηρίο είτε θεός».

Αυτό σημαίνει ότι η μοναχικότητα είναι αφύσικη για τον άνθρωπο. Μόνο ένα άγριο ζώο (κατώτερο του ανθρώπου) ή ένας θεός (ανώτερος του ανθρώπου) μπορεί να ζήσει εντελώς μόνος.

4. Γιατί είναι σημαντικό σήμερα;

Σε μια εποχή που την χαρακτηρίζει ατομικισμός και ψηφιακή αποξένωση, η ρήση του Αριστοτέλη: «Ο άνθρωπος φύσει ζώον πολιτικόν» μας θυμίζει ότι:

• Η ψυχική μας υγεία έχει εξάρτηση από τις σχέσεις μας.
• Δεν μπορούμε να γίνουμε πραγματικά «άνθρωποι» χωρίς την κοινότητα.
• Η ευημερία μας είναι άμεσα συνδεδεμένη με το κοινό καλό.

Το άρθρο «Ο άνθρωπος φύσει ζώον πολιτικόν» εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο ένας, ο Δημόκριτος, μιλούσε για ένα σύμπαν γεμάτο αόρατα άτομα που είχαν κίνηση μέσα σε ένα κενό. Ο άλλος, ο Αριστοτέλης, το όραμά του ήταν ένας κόσμος από απτά, συνεχή στοιχεία. Τελικά, ο πιο διάσημος φιλόσοφος επικράτησε, και η επικράτησή του διαμόρφωσε βαθιά την πορεία της φυσικής και της ανθρώπινης γνώσης.

Ο Δημόκριτος Ανακαλύπτει τα «Άκοπα» Δομικά Στοιχεία

Η διαμάχη περιστράφηκε γύρω από ένα φαινομενικά απλό ερώτημα. Από τι είναι αποτελείτε πραγματικά ο κόσμος; .. Στην μία γωνία, ο Δημόκριτος, ένας οξυδερκής στοχαστής από τα Άβδηρα της Θράκης, έκανε ένα εκπληκτικό άλμα λογικής τον 5ο αιώνα π.Χ. Υποστήριξε ότι αν διαιρούσαμε ένα αντικείμενο σε όλο και μικρότερα κομμάτια, τελικά θα φτάναμε σε ένα σημείο όπου δεν θα μπορούσε να κοπεί άλλο. Ονόμασε αυτά τα θεμελιώδη, αδιαίρετα δομικά στοιχεία «άτομο» (από το Ελληνικό «άκοπο»). Κατά την άποψή του, το σύμπαν αποτελούσαν αυτά τα άτομα που είχαν κίνηση μέσα στο κενό.. Συγκρούονταν και αλληλοσυνδέονταν για να δημιουργήσουν όλα όσα βιώνουμε. Δημιούργησε έτσι ένα συγκλονιστικό, μηχανικό και αξιοσημείωτα σύγχρονο όραμα του κόσμου. Ένα όραμα που δεν ήθελε θεούς ή μαγεία για να εξηγήσει την ύλη. Αυτή η προσέγγιση αποτέλεσε μια ενέργεια βαθιάς καινοτομίας και θάρρους σε μια εποχή που οι άνθρωποι εμπιστεύονταν αποκλειστικά τα μάτια και τις αισθήσεις τους.

Ο Αριστοτέλης Προτείνει μια Διαισθητική Λογική: Τα Τέσσερα Στοιχεία

Στην άλλη γωνιά αυτής της διανοητικής διαμάχης ήταν ο Αριστοτέλης. Ως μαθητής του Πλάτωνα και δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ασκούσε τεράστια επιρροή. Εξέτασε τις θεωρίες του Δημόκριτου, όμως δεν μπορούσε παρά να τις αμφισβητήσει. Συγκεκριμένα, η ίδια η ιδέα του «κενού» φάνηκε λογικά αδύνατη σε εκείνον, καθώς η φύση, κατά την κοσμοθεωρία του, απωθούσε το κενό (horror vacui). Επομένως, η θεωρία του Αριστοτέλη βασίστηκε σε όσα μπορούσαν να αντιληφθούν οι αισθήσεις. Υποστήριξε την ιδέα ότι όλα τα πράγματα είναι από τέσσερα βασικά στοιχεία. Γη, νερό, αέρας και φωτιά. Αυτά τα στοιχεία, όπως πίστευε, συνδυάζονταν μέσω ιδιοτήτων όπως το ζεστό, το κρύο, το υγρό και το ξηρό. Παρουσίασε ένα διαισθητικό και κομψό σύστημα που έμοιαζε να εξηγεί τέλεια τον κόσμο, διότι είχε νόημα για τον μέσο άνθρωπο.. Έβλεπαν το ξύλο (γη) να μπορεί να μετατραπεί σε φλόγα (φωτιά) και καπνό (αέρα).

Η Ισχύς της Ιδεολογίας και η Καθυστέρηση της Επιστήμης

Πώς, λοιπόν, η λιγότερο ακριβής θεωρία του Αριστοτέλη —όπως γνωρίζουμε σήμερα— συνέτριψε τόσο ολοκληρωτικά την εκπληκτικά πρωτοεπιστημονική ιδέα των ατόμων; .. Η απάντηση υπάρχει στην τεράστια επιρροή και την ιδεολογία. Ωστόσο, η νίκη του Αριστοτέλη επί του Δημόκριτου καθυστέρησε την επιστημονική πρόοδο, αφού το έργο του Πλατωνικού μαθητή διατηρήθηκε και, τελικά, κυριάρχησε ως η απόλυτη αλήθεια για την λειτουργία του κόσμου. Τα γραπτά του έθεσαν το θεμέλιο της εκπαίδευσης στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και δεν έγιναν δεκτά σχεδόν εξ ολοκλήρου από τους Ισλαμιστές και Χριστιανούς μελετητές. Επιπλέον, η τελεολογική του άποψη—ότι όλα έχουν έναν εγγενή σκοπό (τέλος)— ταίριαξε απόλυτα με τις θεολογικές διδασκαλίες που τους επέβαλαν στην Ευρώπη του Μεσαίωνα. Ένας κόσμος ορισμένος από σκοπό, δημιουργημένος από μια θεϊκή οντότητα, έγινε πολύ πιο εύκολα κατανοητός και πιστευτός από τον τυχαίο, χαοτικό χορό των ατόμων στο κενό που πρότεινε ο Δημόκριτος.

Η Ανάσταση της Ατομικής Θεωρίας

Συνεπώς, η ατομική θεωρία δεν έγινε δεκτή όχι μόνο ως λανθασμένη, αλλά και ως αθεϊστική και επικίνδυνη. Έτσι, τα γραπτά του Δημόκριτου χάθηκαν ως επί το πλείστον ή αποσιωπήθηκαν.. Επιβιώνοντας μόνο ως υποσημειώσεις στα έργα των επικριτών του, συμπεριλαμβανομένου του Αριστοτέλη. Εξαιτίας αυτού, η επιστήμη έμεινε εγκλωβισμένη σε ένα αριστοτελικό πλαίσιο που τελικά ήταν θεμελιωδώς ελαττωματικό. Για αιώνες, οι αλχημιστές προσπαθούσαν να μετατρέψουν τον μόλυβδο σε χρυσό βασιζόμενοι στις ιδέες του Αριστοτέλη για την αλλαγή στοιχείων.. Ενώ η επαναστατική αλήθεια των ατόμων παρέμεινε ανέγγιχτη.

Χρειάστηκαν αιώνες —και τα πειράματα στοχαστών της Αναγέννησης και επιστημόνων του 19ου αιώνα, όπως ο Τζον Ντάλτον— για να σαρωθεί τελικά το παλιό δόγμα και να αναστηθεί το επιστημονικό πνεύμα του Δημόκριτου. Τελικά, ο θρίαμβος της ατομικής θεωρίας επιβεβαίωσε την οξυδέρκεια του Δημόκριτου, υπενθυμίζοντάς μας εμφατικά ότι.. Η νίκη του Αριστοτέλη επί του Δημόκριτου καθυστέρησε την επιστημονική πρόοδο, μια πορεία που έμεινε χαμένη για αιώνες. Αυτή η ανατροπή αποδεικνύει ότι ακόμα και οι πιο ριζοσπαστικές ή αλλόκοτες ιδέες μπορεί τελικά να είναι σωστές.

Το άρθρο Πώς η νίκη του Αριστοτέλη επί του Δημόκριτου καθυστέρησε την επιστημονική πρόοδο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Αριστοτέλης, ένας από τους πυλώνες της Δυτικής φιλοσοφίας, υπήρξε μαθητής του Πλάτωνα αλλά χάραξε τον δικό του, ριζικά διαφορετικό δρόμο. Η ζωή του είναι γεμάτη από ενδιαφέροντα, παράξενα και συχνά αμφιλεγόμενα γεγονότα που συνέθεσαν την εικόνα μιας από τις πιο πολυεπιστημονικές μορφές της αρχαιότητας. Ας εξερευνήσουμε μερικές από τις πιο ξεχωριστές πτυχές της ζωής του.

1. Αμφισβητώντας τον Πλάτωνα: Η Γέννηση μιας Νέας Φιλοσοφίας

Παρόλο που ο Αριστοτέλης μαθήτευσε στην Ακαδημία του Πλάτωνα για περίπου 20 χρόνια, δεν αποδέχτηκε άκριτα τις διδαχές του. Ενώ έτρεφε βαθύ σεβασμό για τον δάσκαλό του, οι διαφωνίες τους ήταν θεμελιώδεις. Ο Αριστοτέλης ήταν ένας άνθρωπος «πιο προσγειωμένος», που εστίαζε στον φυσικό κόσμο και τα εμπειρικά δεδομένα. Αντίθετα, ο Πλάτωνας ασχολούνταν με τον αφηρημένο «κόσμο των ιδεών». Αυτή η ρήξη δεν ήταν εχθρική, αλλά οδήγησε τον Αριστοτέλη στη δημιουργία της δικής του, ξεχωριστής φιλοσοφικής σχολής, αποδεικνύοντας την ανεξάρτητη σκέψη του.

2. Η Θρυλική Βιβλιοθήκη του Λυκείου

Όταν ο Αριστοτέλης επέστρεψε στην Αθήνα, ίδρυσε τη δική του σχολή, το Λύκειο. Η σχολή αυτή έμεινε γνωστή ως «περιπατητική», καθώς η διδασκαλία και οι φιλοσοφικές συζητήσεις γίνονταν συχνά κατά τη διάρκεια περιπάτων. Κομμάτι-κλειδί του Λυκείου ήταν η βιβλιοθήκη του Αριστοτέλη. Αποτέλεσε μια από τις πρώτες ιδιωτικές βιβλιοθήκες τεραστίου μεγέθους, γεμάτη με πραγματείες, αρχεία και έργα που στήριζαν την έρευνα. Οι φήμες λένε μάλιστα πως αυτή η σπουδαία συλλογή λειτούργησε ως πηγή έμπνευσης για την ίδρυση της θρυλικής Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας.

3. Ο “Πατέρας” της Βιολογίας και τα… Χέλια από Λάσπη

Γιος γιατρού, ο Αριστοτέλης αγάπησε από νωρίς τη βιολογία. Αφιέρωσε τεράστιο μέρος του έργου του στη μελέτη και ταξινόμηση ζώων και φυτών. Οι παρατηρήσεις του σε πολλά θέματα ανατομίας και συμπεριφοράς ήταν εντυπωσιακά ακριβείς για την εποχή του. Παρόλα αυτά, η εξάρτησή του αποκλειστικά από την εμπειρική παρατήρηση, χωρίς τα σύγχρονα εργαλεία, τον οδήγησε σε ορισμένα ακραία λάθη. Πίστευε, για παράδειγμα, ότι τα χέλια και τα σκουλήκια γεννιούνται αυτόματα «μέσα από το χώμα και τη λάσπη». Επίσης, μιλούσε για «βασιλείς» στις μέλισσες και όχι για βασίλισσες. Αν και λανθασμένα, τα συμπεράσματά του δείχνουν το ανήσυχο πνεύμα του και τον καθιστούν, παρά τις αδυναμίες, κομβική μορφή στην ιστορία της βιολογίας.

4. “Ακρωτηριασμένοι Άνδρες”: Οι Αμφιλεγόμενες Απόψεις για τις Γυναίκες

Μια από τις πιο σκοτεινές και αμφιλεγόμενες πτυχές της σκέψης του Αριστοτέλη αφορά τις γυναίκες. Ο φιλόσοφος τις θεωρούσε κατώτερες από τους άνδρες σε ψυχολογικό, ηθικό και βιολογικό επίπεδο. Υποστήριζε ότι ενώ οι γυναίκες διαθέτουν λογική, αυτή είναι «άκυρη» γιατί τους λείπει η «εξουσία». Στην αναπαραγωγή, θεωρούσε τον άνδρα ως τον ενεργό παράγοντα που «δίνει μορφή» και τη γυναίκα ως την παθητική «ύλη». Έφτασε στο σημείο να αποκαλεί τις γυναίκες «ακρωτηριασμένους ατελείς άντρες». Δυστυχώς, αυτές οι απόψεις του Αριστοτέλη θεωρήθηκαν απόλυτες αλήθειες για αιώνες και αποτέλεσαν τη βάση για την καταπίεση των γυναικών στο Μεσαίωνα και τη νεότερη Ευρώπη.

5. Δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου: Μια Σχέση Σεβασμού

Με πρόσκληση του βασιλιά Φιλίππου Β’, ο Αριστοτέλης ανέλαβε τη διδασκαλία του νεαρού Αλεξάνδρου. Τον μύησε στη φιλοσοφία, την ηθική, την πολιτική και τη λογοτεχνία. Η σχέση τους ήταν αυτή του δασκάλου και του μαθητή, βασισμένη στον αμοιβαίο σεβασμό. Αν και οι πηγές δείχνουν μια αποστασιοποίηση όταν ο Αλέξανδρος έγινε βασιλιάς, δεν επιβεβαιώνεται καμία εχθρότητα μεταξύ τους. Ακόμη και όταν ο Αλέξανδρος εκτέλεσε τον συγγενή του Αριστοτέλη, Καλλισθένη, αυτό δεν φαίνεται να στράφηκε εναντίον του ίδιου του φιλοσόφου, αν και σίγουρα επηρέασε τη σχέση τους.

+1. “Όχι Δύο Φορές”: Η Φυγή από την Αθήνα

Το τέλος της ζωής του Αριστοτέλη ήταν επεισοδιακό και σε πλήρη αντίθεση με αυτό του Σωκράτη. Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 323 π.Χ., ένα έντονο αντιμακεδονικό πνεύμα κυριάρχησε στην Αθήνα. Ο Αριστοτέλης, λόγω των δεσμών του με τη Μακεδονία, ένιωσε απειλή. Όπως και ο Σωκράτης, κατηγορήθηκε για ασέβεια, με αφορμή έναν ύμνο που είχε γράψει. Ο Αριστοτέλης, όμως, συνειδητοποιώντας ότι τα κίνητρα ήταν πολιτικά, αρνήθηκε να υποστεί τη μοίρα του Σωκράτη. Έφυγε για τη Χαλκίδα, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι «δεν θα επιτρέψω στους Αθηναίους να αμαρτήσουν δύο φορές κατά της φιλοσοφίας».

Η Αλυσίδα της Γνώσης

Ο Αριστοτέλης πέθανε στη Χαλκίδα, αλλά το έργο του σφράγισε την πορεία της ανθρώπινης σκέψης. Αποτέλεσε τον κρίσιμο συνδετικό κρίκο σε μια εκπληκτική αλυσίδα γνώσης: Ο Σωκράτης δίδαξε τον Πλάτωνα, ο Πλάτωνας δίδαξε τον Αριστοτέλη, και ο Αριστοτέλης δίδαξε τον Μέγα Αλέξανδρο. Η κληρονομιά του, παρά τα λάθη και τις αμφιλεγόμενες απόψεις του, παραμένει τεράστια, αποδεικνύοντας τη δύναμη της κριτικής σκέψης και της αέναης αναζήτησης της γνώσης.

Το άρθρο 5+1 Παράξενα Γεγονότα για τον Αριστοτέλη: Ο Φιλόσοφος Πέρα από τα Βιβλία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η λέξη «πολιτεία» εμφανίζεται σε πολλά κλασικά έργα, από την Πολιτεία του Πλάτωνα μέχρι την Αθηναίων Πολιτεία του Αριστοτέλη. Ωστόσο, η μετάφραση ως «Σύνταγμα» ή «Καθεστώς» συχνά δεν αποδίδει το πραγματικό της βάθος. Στην ουσία, η «πολιτεία» δεν ήταν απλώς ένα νομικό κείμενο, αλλά ολόκληρη η κατανομή της εξουσίας μέσα σε μία κοινότητα.

Γιατί η μετάφραση «Σύνταγμα» είναι ανεπαρκής;

Οι σύγχρονες λέξεις «σύνταγμα» ή «καθεστώς» παραπέμπουν σε γραπτούς νόμους και τυπικές δομές. Οι αρχαίοι όμως είχαν στο μυαλό τους κάτι πιο ζωντανό: ένα σύστημα σχέσεων ισχύος. Δεν είχε σημασία μόνο τι έλεγαν οι νόμοι, αλλά ποιοι πραγματικά κρατούσαν την εξουσία και πώς αυτή κατανέμονταν.

«Το Σύστημα» στην Αρχαία Ελλάδα

Αν αναζητήσουμε μια σημερινή έννοια που πλησιάζει, αυτή θα μπορούσε να είναι «το σύστημα» – με την έννοια που συχνά το χρησιμοποιούν οι θεωρίες συνωμοσίας. Δηλαδή, η δύναμη που καθορίζει πώς ζούμε, τι καταναλώνουμε, πώς εργαζόμαστε και ποιοι ωφελούνται από τις μεγάλες αλλαγές.
Για τους αρχαίους, η «πολιτεία» ήταν ακριβώς αυτό: η πραγματική ισορροπία δυνάμεων σε μια πόλη-κοινότητα.

Η πολιτεία ως ζωντανή κατανομή εξουσίας

Ο Θεμιστοκλής, για παράδειγμα, πίστευε ότι η πόλη δεν είναι τα κτήριά της αλλά οι πολίτες και οι σχέσεις τους. Αν ο λαός μετακινούνταν αλλού, η «πόλη» θα συνέχιζε να υπάρχει. Έτσι, η «πολιτεία» δεν ήταν πέτρινη δομή, αλλά η ανθρώπινη συμφωνία και ο τρόπος διακυβέρνησης.

Παράδειγμα από το σήμερα

Η πρόσφατη εμπειρία της πανδημίας έδειξε πώς μπορεί να αλλάξει μια «πολιτεία» χωρίς επίσημη αλλαγή συντάγματος. Η οικονομική κρίση και η μεταφορά πλούτου από τις μεσαίες στις ανώτερες τάξεις ανέτρεψε την ισορροπία. Παρά τις νομικές σταθερές, η πραγματική κατανομή εξουσίας μετακινήθηκε. Με άλλα λόγια, η πολιτεία άλλαξε.

Πολιτεία: πέρα από τους νόμους

Επομένως, η πολιτεία δεν ταυτίζεται με συντάγματα ή νόμους γραμμένους σε χαρτί. Είναι η ουσία της εξουσίας – ποιος αποφασίζει, ποιος ωφελείται, ποιος χάνει. Στην πράξη, η πολιτεία είναι το «σύστημα» που καθορίζει τη ζωή μιας κοινότητας, είτε αυτό φαίνεται καθαρά είτε όχι.

Το άρθρο Τι σήμαινε «Πολιτεία» για τους Αρχαίους Έλληνες – Η αλήθεια πίσω από «το Σύστημα» εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σύνοψη

• Η πρώτη φάση της έρευνας στη Μίεζα ολοκληρώθηκε το 2024 με σημαντικά ευρήματα.
• Το γυμνάσιο κατασκευάστηκε στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. με ενιαίο σχέδιο.
• Η διαμόρφωση του χώρου σε άνδηρα υποδηλώνει οργανωμένη αρχιτεκτονική σύλληψη.
• Αρχιτεκτονικά στοιχεία συνδέουν το γυμνάσιο με το ανάκτορο και τους τάφους των Αιγών.
• Ευρήματα, όπως οι γραφίδες, μαρτυρούν τη διδασκαλία του Αριστοτέλη στον Αλέξανδρο.

Χρονολόγιο

• 359–336 π.Χ.: Βασιλεία Φιλίππου Β΄ – ανέγερση γυμνασίου Μίεζας.
• Μέσα 4ου αιώνα π.Χ.: Κατασκευή του συγκροτήματος με βάση ενιαίο σχέδιο.
• 336–323 π.Χ.: Ο Αλέξανδρος ο Μέγας διδάσκεται στη Μίεζα από τον Αριστοτέλη.
• 2024 μ.Χ.: Ολοκλήρωση πρώτης φάσης του ερευνητικού προγράμματος.

Μια έρευνα που φέρνει νέα στοιχεία

Η πρώτη φάση του ερευνητικού προγράμματος στο βασιλικό γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας ολοκληρώθηκε με επιτυχία τον Αύγουστο του 2024. Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης που υπεγράφη μεταξύ της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του Δημάρχου Νάουσας Νίκου Κουτσογιάννη.

Η ανασκαφή πραγματοποιείται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ημαθίας, υπό τη διεύθυνση της Αγγελικής Κοτταρίδη. Στόχος είναι η τεκμηρίωση, η συντήρηση και η ανάδειξη του μοναδικού αυτού μνημείου, όπου ο Αριστοτέλης δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο.

Τι αποκάλυψε η νέα ανασκαφή;

Η έρευνα επικεντρώθηκε σε κρίσιμα σημεία για την κατανόηση της αρχιτεκτονικής δομής του τεράστιου οικοδομήματος. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το γυμνάσιο κατασκευάστηκε στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., με ενιαίο σχέδιο, και συνδέεται άμεσα με τον Φίλιππο Β΄ και τον Μεγαλέξανδρο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γιγαντιαία διαμόρφωση του χώρου:

• Ο φυσικός πωρόλιθος απολαξεύτηκε για να δημιουργηθούν τρία τεράστια, οριζόντια άνδηρα.
• Η έκταση φτάνει τα 14 στρέμματα, με αυστηρή γεωμετρική διάταξη.
• Στα ανατολικά εκτεινόταν η διώροφη στοά του ξυστού, μήκους σχεδόν 200 μέτρων.

Δεν αποκλείεται η κλιμάκωση των επιπέδων να αντιστοιχεί σε ιεράρχηση της λειτουργίας των χώρων.

Η αρχιτεκτονική και η σύνδεση με τις Αιγές

Στον ξυστό σώζονται ακόμη λευκά κονιάματα εξαιρετικής ποιότητας, όμοια με εκείνα των βασιλικών τάφων και του ανακτόρου των Αιγών. Οι αντιστοιχίες αυτές δείχνουν την ύπαρξη κοινών χαρακτηριστικών της «κλασικής μακεδονικής αρχιτεκτονικής».

Ένα άλλο εντυπωσιακό στοιχείο είναι η εκτεταμένη χρήση πώρινων γωνιόλιθων. Στην περιοχή ανάμεσα στην παλαίστρα και το νοτιοδυτικό συγκρότημα, οι λίθινοι τοιχοβάτες σώζονται σε ύψος που φτάνει τα δύο μέτρα.

Η ζωή στο γυμνάσιο

Η καθημερινή ζωή των νέων στο γυμνάσιο δεν περιοριζόταν μόνο στη σωματική άσκηση. Το άλειμμα με λάδι ήταν απαραίτητο πριν από κάθε δραστηριότητα. Τα θραύσματα παναθηναϊκών αμφορέων μαρτυρούν ότι χρησιμοποιούσαν το εκλεκτό λάδι από τα ιερά ελαιόδεντρα της Αθήνας.

Ακόμα πιο συγκινητικό είναι το εύρημα τεσσάρων γραφίδων, με τις οποίες οι μαθητές του Αριστοτέλη έγραφαν τα γυμνάσματά τους. Πρόκειται για σπάνιο υλικό τεκμήριο της εκπαίδευσης του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των συμμαθητών του.

Συχνές Ερωτήσεις

Το άρθρο Η Μίεζα ξαναζωντανεύει: Το γυμνάσιο όπου δίδαξε ο Αριστοτέλης τον Αλέξανδρο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σωκράτης: Ο φιλόσοφος που έμαθε να αμφισβητεί

Ο Σωκράτης (469–399 π.Χ.) δεν άφησε γραπτά, αλλά η διδασκαλία του διασώθηκε από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη.
Με τη μαιευτική μέθοδο δίδασκε μέσω ερωτήσεων, οδηγώντας τους συνομιλητές του στην αυτογνωσία.
Πίστευε πως η αρετή ταυτίζεται με τη γνώση, και ότι το κακό είναι αποτέλεσμα άγνοιας.

Η ζωή του ήταν λιτή, χωρίς υλικά πλούτη, με έμφαση στην πνευματική καλλιέργεια. Παρά τον θαυμασμό που προκαλούσε, κατηγορήθηκε ότι διέφθειρε τη νεολαία και δεν σεβόταν τους θεούς. Καταδικάστηκε σε θάνατο και ήπιε κώνειο, αφήνοντας ανεξίτηλη κληρονομιά στη φιλοσοφία.

Πλάτων: Η θεωρία των Ιδεών και η Ακαδημία

Ο Πλάτων (427–347 π.Χ.), μαθητής του Σωκράτη, έγραψε διαλόγους που διασώζουν τη διδασκαλία του δασκάλου του.
Ίδρυσε την Ακαδημία, την πρώτη οργανωμένη σχολή φιλοσοφίας στην Αθήνα.

Η πιο διάσημη συμβολή του είναι η Θεωρία των Ιδεών: ο αισθητός κόσμος είναι ατελής αντανάκλαση του νοητού κόσμου, όπου βρίσκονται οι αληθινές μορφές.
Στον Μύθο του Σπηλαίου, παρουσίασε την πορεία του ανθρώπου από την άγνοια προς τη γνώση.
Το έργο του επηρέασε βαθιά φιλοσόφους, θεολόγους και επιστήμονες επί αιώνες.

Αριστοτέλης: Ο επιστήμονας φιλόσοφος

Ο Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.), μαθητής του Πλάτωνα, διέφερε από τον δάσκαλό του δίνοντας έμφαση στην εμπειρική παρατήρηση.
Ίδρυσε το Λύκειο στην Αθήνα, όπου οι μαθητές του ονομάστηκαν «περιπατητικοί».

Μελέτησε βιολογία, λογική, πολιτική, ηθική, τέχνες και φυσικές επιστήμες.
Η ταξινόμηση των ζώων και η ανάπτυξη της λογικής θεωρούνται θεμέλια της επιστήμης.
Υπήρξε δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η επίδρασή του φτάνει μέχρι τη σύγχρονη επιστημονική σκέψη.

Τζορντάνο Μπρούνο: Ο μάρτυρας της ελευθερίας σκέψης

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (1548–1600) πρότεινε ένα άπειρο σύμπαν γεμάτο κόσμους, όπου μπορεί να υπάρχει ζωή.
Πίστευε ότι ο Θεός είναι παρών σε όλα τα πράγματα και πως η φύση έχει θεϊκό χαρακτήρα.

Η άρνησή του να υποταχθεί στα δόγματα της Εκκλησίας τον οδήγησε στη δίκη και την εκτέλεση στην πυρά.
Έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο ελευθερίας της σκέψης.

Γαλιλαίος: Ο πατέρας της σύγχρονης επιστήμης

Ο Γαλιλαίος (1564–1642) βελτίωσε το τηλεσκόπιο και ανακάλυψε τα φεγγάρια του Δία.
Υποστήριξε τη θεωρία του Κοπέρνικου ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο, προκαλώντας τη μήνι της Εκκλησίας.

Καταδικάστηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, αλλά η συμβολή του στη φυσική και την αστρονομία έθεσε τις βάσεις της επιστημονικής μεθόδου.

Λεονάρντο ντα Βίντσι: Ο άνθρωπος-πολυμήχανος

Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (1452–1519) ήταν ζωγράφος, μηχανικός, εφευρέτης και ανατόμος.
Έργα όπως η Μόνα Λίζα και ο Μυστικός Δείπνος αποδεικνύουν το καλλιτεχνικό του μεγαλείο.

Ταυτόχρονα σχεδίασε ιπτάμενες μηχανές, άρματα μάχης και μελέτησε το ανθρώπινο σώμα με ακρίβεια.
Θεωρείται ίσως ο μεγαλύτερος αναγεννησιακός νους.

Ουίλλιαμ Σαίξπηρ: Ο ποιητής της ανθρώπινης ψυχής

Ο Σαίξπηρ (1564–1616) έγραψε έργα όπως ο Άμλετ και ο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, που παραμένουν παγκόσμια διαχρονικά.
Με τις τραγωδίες, τις κωμωδίες και τα σονέτα του, αποτύπωσε την ανθρώπινη φύση με αξεπέραστη τέχνη.

Η συμβολή του στην αγγλική γλώσσα ήταν τεράστια, εισάγοντας χιλιάδες λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιούνται ακόμα.

Βολταίρος: Η φωνή του Διαφωτισμού

Ο Βολταίρος (1694–1778) ήταν δεινός συγγραφέας και φιλόσοφος του Διαφωτισμού.
Με έργα όπως ο Καντίντ, καυτηρίασε τον φανατισμό, την αδικία και την αυθαιρεσία της εξουσίας.

Υπερασπίστηκε την ελευθερία σκέψης και έκφρασης, ανοίγοντας τον δρόμο για την Ευρώπη της λογικής και των δικαιωμάτων.

Συχνές Ερωτήσεις

Το άρθρο Οι Μεγάλοι Στοχαστές που Άλλαξαν τον Κόσμο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.