Η φιλοσοφική σχέση μεταξύ του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους αποτελεί ένα από τα πιο καθοριστικά σημεία καμπής στην ιστορία της μεταφυσικής. Η θεωρία των Ιδεών του Πλάτωνος, η κριτική του Αριστοτέλους και η μεταγενέστερη σύνθεση των Νεοπλατωνικών συνιστούν τρία διαδοχικά στάδια της ίδιας αναζήτησης: της κατανόησης της σχέσης μεταξύ νοητού και αισθητού κόσμου. Στο παρόν άρθρο θα αναλυθούν συστηματικά τα πέντε βασικά σημεία αυτής της εξέλιξης.

1. Η Ανατροπή του Δυϊσμού: Η Αριστοτελική Ένσταση στις Ιδέες

Ο Αριστοτέλης, αν και μαθητής της Ακαδημία Πλάτωνος, διατύπωσε μια ριζική κριτική στη θεωρία των Ιδεών. Το βασικό σημείο διαφωνίας του αφορά την «χωριστή ύπαρξη» των Ιδεών. Ο Πλάτων υποστήριζε ότι οι Ιδέες υπάρχουν σε έναν υπεραισθητό, ανεξάρτητο κόσμο, ο οποίος αποτελεί το αληθινό ον. Αντιθέτως, ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι αυτή η διάκριση εισάγει έναν περιττό διπλασιασμό της πραγματικότητας. Δεν υπάρχει ανάγκη για έναν δεύτερο κόσμο, αφού τα καθολικά μπορούν να κατανοηθούν εντός των ίδιων των πραγμάτων. Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα του Αριστοτέλη είναι το λεγόμενο «επιχείρημα του τρίτου ανθρώπου». Αν υπάρχει μια Ιδέα του ανθρώπου που εξηγεί τι κοινό έχουν όλοι οι άνθρωποι, τότε θα πρέπει να υπάρχει και μια άλλη Ιδέα που να εξηγεί τη σχέση μεταξύ της πρώτης Ιδέας και των επιμέρους ανθρώπων. Αυτό οδηγεί σε μια άπειρη παλινδρόμηση, η οποία καθιστά τη θεωρία μη λειτουργική. Επιπλέον, ο Αριστοτέλης ασκεί κριτική στην πλατωνική έννοια της μέθεξης, δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο τα αισθητά «μετέχουν» στις Ιδέες. Θεωρεί ότι αυτή η έννοια δεν εξηγείται επαρκώς και παραμένει περισσότερο ποιητική παρά φιλοσοφική. Τέλος, επισημαίνει ότι οι Ιδέες δεν παρέχουν επαρκή αιτιολογική εξήγηση για τη γένεση και τη μεταβολή των όντων.

Σχόλιο: Ο Αριστοτέλης διακρίνεται εδώ για τον αυστηρό ρεαλισμό του. Εντοπίζοντας λογικά κενά στον Πλατωνισμό (όπως η άπειρη παλινδρόμηση), προσπαθεί να απομακρύνει τη φιλοσοφία από την “ποιητική” αφαίρεση και να την προσγειώσει σε έναν ορθολογισμό που δεν απαιτεί τον πολλαπλασιασμό των κόσμων για να εξηγήσει την πραγματικότητα.

2. Ο Ενυπάρχων Κόσμος: Ύλη, Μορφή και Αιτιότητα

Η κριτική του Αριστοτέλη συνοδεύεται από μια ολοκληρωμένη μεταφυσική πρόταση. Στο κέντρο της βρίσκεται η έννοια της ουσίας ως σύνθεσης ύλης και μορφής. Κάθε ον αποτελείται από ύλη (το υποκείμενο) και μορφή (το εἶδος που του δίνει την ταυτότητά του). Η μορφή δεν υπάρχει ανεξάρτητα από το πράγμα, αλλά ενυπάρχει σε αυτό. Με τον τρόπο αυτό, ο Αριστοτέλης μεταφέρει το καθολικό από έναν υπερβατικό κόσμο στον ίδιο τον φυσικό κόσμο. Το «καθολικό» δεν είναι κάτι που υπάρχει έξω από τα επιμέρους όντα, αλλά αυτό που εκφράζεται μέσα σε αυτά ως κοινή δομή και ουσία. Παράλληλα, αναπτύσσει τη θεωρία των τεσσάρων αιτιών: υλική, μορφική, ποιητική και τελική. Μέσω αυτών, επιδιώκει να δώσει μια πλήρη εξήγηση της πραγματικότητας, η οποία να περιλαμβάνει όχι μόνο το «τι είναι» κάτι, αλλά και το «πώς» και «γιατί» γίνεται. Σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, η φιλοσοφία του Αριστοτέλη είναι προσανατολισμένη στη φυσική πραγματικότητα και την εμπειρική παρατήρηση, χωρίς να χάνει τη μεταφυσική της διάσταση.

Σχόλιο: Σε αυτή την ενότητα θεμελιώνεται ο αριστοτελικός υλομορφισμός. Η σπουδαιότητα της πρότασης του Αριστοτέλη είναι ότι δεν καταργεί τις έννοιες του Πλάτωνα (το “Είδος”), αλλά τις επανατοποθετεί. Με τη θεωρία των τεσσάρων αιτιών προσφέρει ένα ολοκληρωμένο, σχεδόν πρώιμο επιστημονικό μοντέλο που εξηγεί τον κόσμο από τα μέσα προς τα έξω.

3. Η Νοησιαρχική Στροφή: Η Προσέγγιση της Νεοπλατωνικής Σχολής

Οι Νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι, όπως ο Πλωτίνος, ο Πρόκλος και ο Ιάμβλιχος, δεν απορρίπτουν την κριτική του Αριστοτέλη. Αντιθέτως, την ενσωματώνουν και την υπερβαίνουν. Η βασική τους θέση είναι ότι οι Ιδέες δεν πρέπει να νοούνται ως ανεξάρτητα αντικείμενα, αλλά ως ζωντανές νοήσεις εντός του Θείου Νου. Με αυτή την ερμηνεία, οι Νεοπλατωνικοί αποφεύγουν τις δυσκολίες που επεσήμανε ο Αριστοτέλης. Οι Ιδέες δεν είναι «πράγματα» που υπάρχουν κάπου αλλού, αλλά ενέργειες της νόησης. Έτσι, η έννοια της μέθεξης μετασχηματίζεται: τα όντα δεν «μετέχουν» σε εξωτερικές Ιδέες, αλλά εκπορεύονται από τον Νου που τις περιέχει. Επιπλέον, απαντούν στο επιχείρημα του τρίτου ανθρώπου υποστηρίζοντας ότι αυτό προκύπτει μόνο αν θεωρηθούν οι Ιδέες ως αντικείμενα. Αν όμως είναι αυτο-νοήσεις, τότε η ενότητα εξασφαλίζεται ήδη μέσα στον ίδιο τον Νου και δεν απαιτείται άπειρη αναδρομή.

Σχόλιο: Η ερμηνεία των Νεοπλατωνικών συνιστά ένα αριστούργημα φιλοσοφικής ευελιξίας. Εσωτερικεύοντας τις Ιδέες στον «Νου», αφοπλίζουν τη βασική κριτική του Αριστοτέλη. Η μετατόπιση από τις “Ιδέες-Αντικείμενα” στις “Ιδέες-Νοήσεις” δίνει μια πιο δυναμική και ρευστή οντολογία.

4. Η Ιεραρχική Ενοποίηση: Η Σύζευξη Πλάτωνα και Αριστοτέλη

Η μεγαλύτερη συμβολή των Νεοπλατωνικών είναι η συμφιλίωση των δύο φιλοσοφικών συστημάτων. Αντί να δουν τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ως αντιπάλους, τους τοποθετούν σε διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας. Ο Πλάτων αναφέρεται στο νοητό επίπεδο, όπου οι Ιδέες υπάρχουν ως περιεχόμενο του Νου. Ο Αριστοτέλης, από την άλλη, περιγράφει τον αισθητό κόσμο, όπου οι μορφές ενυπάρχουν στα πράγματα. Οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι αντιφατικές, αλλά συμπληρωματικές. Στο νεοπλατωνικό σύστημα, η πραγματικότητα οργανώνεται ιεραρχικά: το Έν, ο Νους και η Ψυχή. Οι Ιδέες βρίσκονται στον Νου, ενώ ο αισθητός κόσμος αποτελεί εκδήλωση αυτών των νοητών αρχών μέσω της Ψυχής. Έτσι, διατηρείται τόσο η υπερβατικότητα των Ιδεών όσο και η ενυπάρχουσα παρουσία τους στον κόσμο.

Σχόλιο: Εδώ αποτυπώνεται ο πυρήνας του φιλοσοφικού συγκρητισμού της ύστερης αρχαιότητας. Η δημιουργία μιας κλίμακας (Έν – Νους – Ψυχή) επιτρέπει στα δύο κορυφαία αρχαία συστήματα να συνυπάρξουν αρμονικά: ο Πλάτωνας εξουσιάζει το Υπερβατικό και ο Αριστοτέλης το Εμπειρικό, γεφυρώνοντας ένα χάσμα γενεών.

5. Οντολογία και Ανάταση: Το Διαχρονικό Αποτύπωμα της Σύνθεσης

Η αντιπαράθεση μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη δεν είναι απλώς μια διαφωνία για τεχνικά ζητήματα, αλλά αντανακλά δύο διαφορετικές φιλοσοφικές στάσεις. Ο Πλάτων αναζητά τη θεμελίωση της αλήθειας σε έναν υπερβατικό κόσμο. Ο Αριστοτέλης επιδιώκει να εξηγήσει τη δομή και τη λειτουργία του αισθητού κόσμου. Οι Νεοπλατωνικοί επιχειρούν να ενώσουν αυτές τις δύο κατευθύνσεις σε ένα ενιαίο σύστημα. Η νεοπλατωνική σύνθεση δείχνει ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται ούτε αποκλειστικά πέρα από τον κόσμο ούτε μόνο μέσα σε αυτόν, αλλά σε μια δυναμική σχέση μεταξύ των δύο. Ο Νους λειτουργεί ως γέφυρα που συνδέει το υπερβατικό με το ενυπάρχον, το αιώνιο με το γίγνεσθαι. Με αυτόν τον τρόπο, η φιλοσοφία αποκτά όχι μόνο θεωρητική αλλά και υπαρξιακή διάσταση. Η γνώση των Ιδεών δεν είναι απλώς διανοητική κατανόηση, αλλά πορεία ανύψωσης της ψυχής προς το νοητό. Έτσι, η αρχική σύγκρουση μετατρέπεται τελικά σε μια βαθύτερη ενότητα, όπου κάθε σύστημα βρίσκει τη θέση του μέσα σε μια ευρύτερη κοσμολογική και μεταφυσική τάξη.

Σχόλιο: Στο καταληκτικό αυτό τμήμα διαφαίνεται ότι αυτή η διαλεκτική πορεία δεν λύνει απλώς ακαδημαϊκά προβλήματα, αλλά διαμορφώνει έναν τρόπο ζωής. Η φιλοσοφία παύει να είναι απλή θεωρία και γίνεται σωτηριολογική οδός (ανύψωση της ψυχής), δείχνοντας πώς η αυστηρή λογική μπορεί τελικά να εξυπηρετήσει τις βαθύτερες υπαρξιακές ανάγκες του ανθρώπου.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές (Κλασικά Κείμενα)

tanipteros

• Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά, Βιβλία Α, Ζ, Η, Θ. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Βασίλης Κάλφας. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις / Νήσος.
• Πλάτων, Παρμενίδης. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς. Αθήνα: Εκδόσεις Εκκρεμές.
• Πλάτων, Πολιτεία. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις.
• Πλωτίνος, Εννεάδες. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.

Δευτερογενείς Πηγές (Σύγχρονες Μελέτες)

• Armstrong, A. H. (1999). Εισαγωγή στην αρχαία φιλοσοφία. Μετάφραση: Ν. Μπουρόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαδήμα.
• Gerson, L. P. (2020). Ο Αριστοτέλης και άλλοι Πλατωνιστές. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
• Ross, W. D. (1993). Αριστοτέλης. Μετάφραση: Μαριλίζα Μήτσου. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ).
• Windelband, W. & Heimsoeth, H. (1995). Εγχειρίδιο ιστορίας της φιλοσοφίας (Τόμος Α’). Μετάφραση: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Το άρθρο Πλάτωνας & Αριστοτέλης: Η Σύγκρουση που Άλλαξε τη Φιλοσοφία και η Λύση των Νεοπλατωνικών εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σχόλιο: Σε αυτό το εναρκτήριο κεφάλαιο, τίθενται τα θεμέλια της νέας θεολογίας. Απορρίπτεται η ιδέα ενός απομακρυσμένου, ανθρωπόμορφου Θεού και ορίζεται το «Έν» ως η πηγή της ύπαρξης. Η μεγαλύτερη τομή εδώ είναι η κατάργηση του δυϊσμού ιερού-κοσμικού: η ύλη παύει να θεωρείται «σκότος» και αναβαθμίζεται οντολογικά σε σώμα της θείας φανέρωσης.

Ἡ ἀρχὴ πάσης θεολογίας ἐστὶν ἡ ἀναζήτησις τοῦ πρώτου καὶ ἀνωτάτου αἰτίου, ἐξ οὗ πάντα προέρχεται καὶ εἰς ὃ πάντα ἐπιστρέφει. Ἐν τῇ παρούσῃ συνθέσει, τὸ πρῶτον τοῦτο αἴτιον οὐχὶ νοεῖται ὡς πρόσωπον ἀπομονωμένον οὐδὲ ὡς ἰδέα ἀπρόσιτος, ἀλλ’ ὡς Ἕν ζῶν καὶ ἐνεργόν, ὑπὲρ πᾶσαν διάκρισιν, ἀλλὰ καὶ παρόν ἐν πᾶσιν. Τοῦτο τὸ Ἕν οὐκ ἔστιν ὄν ἐν τοῖς οὖσιν, ἀλλὰ ἡ πηγή τοῦ εἶναι. Οὐδὲ νοεῖται ὡς ἕν τι μεταξὺ πολλῶν, ἀλλὰ ὡς ἡ ἀρχὴ τῆς ἑνότητος καθ’ ἣν πάντα ἕν εἶναι δύναται. Οὐκ ἔχει μορφήν, οὐκ ἔχει ὅρια, οὐδὲ δύναται ἐννοηθῆναι ὑπὸ τοῦ νοῦ καθ’ ὅλον, ἀλλὰ μετέχεται διὰ τῆς παρουσίας αὐτοῦ ἐν πᾶσι τοῖς ὄντως οὖσιν. Ἐκ τοῦ Ἑνὸς προΐεται ὁ Θεῖος Νοῦς, ὃς ἐστὶν ἡ πρώτη φανέρωσις τοῦ ἀφαιρέτου καὶ ἀρρήτου. Ὁ Νοῦς οὐκ ἔστιν ἄλλος τοῦ Ἑνός κατ’ οὐσίαν, ἀλλὰ κατὰ τρόπον φανερώσεως· ἐν αὐτῷ ἡ ἑνότης γίνεται νοητή, καὶ ἡ ἀδιαφορία διακρίνεται εἰς πολλὰ ἄνευ διαιρέσεως. Ἐν τῷ Νοῒ ἐγκατοικοῦσιν αἱ Ἰδέαι, αἳ οὐκ εἰσὶν ἀφηρημέναι ἔννοιαι, ἀλλὰ ζῶσαι καὶ ἐνεργοῦσαι πραγματικότητες. Ἡ ἑκάστη Ἰδέα ἐστὶν τρόπος τοῦ Ἑνὸς φανερούμενος· ὡς ἡ τοῦ Κάλλους, ἡ τῆς Ἀληθείας, ἡ τῆς Ζωῆς. Ταύτας δύναται ὁ ἄνθρωπος οὐ μόνον νοῆσαι, ἀλλὰ καὶ μετέχειν διὰ τοῦ βίου. Ἐνταῦθα καθίσταται σαφές ὅτι οἱ λεγόμενοι «Θεοί» οὐκ εἰσὶν ἄνθρωποι θεοποιηθέντες, οὐδὲ ψυχαὶ ἐξιδανικευμέναι, ἀλλὰ θεῖαι ἐνάδες, ἑκάστη ἐκφράζουσα ἰδιαζόντως μίαν ἰδέαν ἢ δύναμιν τοῦ Νοῦ. Οὗτοι οἱ Θεοὶ οὐκ ἀποχωρίζονται τοῦ Ἑνός, ἀλλὰ ἀποτελοῦσι τὴν πολυμορφίαν τῆς ἑνότητος. Ἡ δὲ μέγιστη καινοτομία τῆς παρούσης θεολογίας ἔγκειται ἐν τῷ ὅτι ἡ ἐκπόρευσις τοῦ Θείου οὐκ ἐξαντλεῖται ἐν τῷ Νοῒ, ἀλλὰ προχωρεῖ εἰς τὴν ὕλην, ἥτις οὐκέτι θεωρεῖται ὡς σκότος ἢ ἔλλειψις, ἀλλὰ ὡς τὸ σῶμα τῆς θείας φανερώσεως. Ἐὰν γὰρ ὁ ἄνθρωπος εἶναι μικρόκοσμος, ἔχων νοῦν καὶ σῶμα, ἀνάγκη καὶ ὁ κόσμος ὁ μέγας νὰ εἶναι ἀνάλογος· ὁ μὲν Νοῦς ἐστὶν ἡ ψυχὴ τοῦ παντός, ἡ δὲ ὕλη τὸ σῶμα. Οὕτως ἡ φύσις οὐκ ἔστιν ξένη τοῦ Θείου, ἀλλὰ ἡ ἐμφάνισις αὐτοῦ ἐν μορφῇ. Διὸ ἕκαστον ὂν, ἀπὸ τοῦ ἐλαχίστου φυτοῦ μέχρι τοῦ ἀπείρου οὐρανοῦ, δύναται νοηθῆναι ὡς ἐνσώματον σημείον τοῦ Θείου Νοῦ. Οὐχὶ συμβολικῶς μόνον, ἀλλὰ ὀντολογικῶς. Ἐκ τούτου ἀνατρέπεται ὁ παλαιὸς δυϊσμὸς ὃς διέκρινε τὸ ἱερὸν ἀπὸ τοῦ κοσμικοῦ. Οὐκέτι ὑπάρχει τόπος ὅπου ὁ Θεὸς ἀπουσιάζει· οὐδὲ χρόνος ἄνευ παρουσίας. Πᾶς τόπος γίνεται ἱερός, ἐὰν ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου ἐγερθῇ εἰς τὴν ἀναγνώρισιν ταύτης τῆς ἀληθείας. Ἀλλὰ καὶ ἐνταῦθα χρὴ προσοχήν· οὐχὶ πᾶν ὁμοίως φανερώνει τὸ Θείον. Ὑπάρχει τάξις, βαθμός, ἀναλογία. Ὅσον μᾶλλον ἕν τι μετέχει τοῦ Νοῦ καὶ τῆς ἁρμονίας, τοσοῦτον σαφέστερον ἀποκαλύπτει τὸ Θείον. Ὅσον δὲ ἐγγίζει τὴν διάλυσιν καὶ τὴν ἀταξίαν, τοσοῦτον ἀπομακρύνεται τῆς φανερώσεως. Οὕτως ἡ θεολογία αὕτη οὐδὲν ἔχει κοινὸν μετὰ ἀφελοῦς πανθεϊσμοῦ, ἀλλὰ ἐδράζεται ἐπὶ ἱεραρχικῆς ἐμφανίσεως τοῦ Θείου. Συνοψίζοντες, τὸ πρῶτον κεφάλαιον καθιδρύει τὰς ἀρχὰς: Ἔστιν Ἕν τὸ ὑπέρτατον καὶ ἄρρητον. Ἐκ τούτου προΐεται ὁ Θεῖος Νοῦς. Ἐν τῷ Νοῒ ἐδράζονται αἱ ζῶσαι Ἰδέαι. Οἱ Θεοὶ εἰσὶν ἐκφράσεις τῶν Ἰδεῶν. Ἡ ὕλη ἐστὶ τὸ σῶμα τῆς θείας φανερώσεως. Ὁ κόσμος ὅλος ἐστὶν ἱερὸς κατὰ φύσιν. Καὶ ὁ ἄνθρωπος, ὡς μετέχων τοῦ Νοῦ καὶ τοῦ σώματος, ἵσταται ἐν μέσῳ· δύναται ἢ νὰ ἀγνοήσῃ τὸ Θείον, ἢ νὰ καταστήσῃ ὅλον τὸν βίον αὐτοῦ μέθεξιν τοῦ Ἑνός.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ: Ἡ Φύσις τῶν Θεῶν ὡς Ζῶσαι Ἰδέαι καὶ Ἐνάδες

Σχόλιο: Εδώ αποσαφηνίζεται η πλατωνική αντίληψη περί του Θείου. Οι Θεοί δεν είναι ιστορικά πρόσωπα με ανθρώπινα πάθη, αλλά ζωντανές, ενεργές αρχές («Ενάδες») όπως το Κάλλος, η Αλήθεια και η Δικαιοσύνη. Η λατρεία μεταμορφώνεται: δεν έχει τη μορφή εξωτερικής προσκύνησης, αλλά οντολογικής συμμετοχής και εξομοίωσης με αυτές τις Ιδέες.

Ἐκ τῆς πρώτης ἀρχῆς, ἥτις ἐστὶ τὸ Ἕν, καὶ διὰ τοῦ Θείου Νοῦ, ἀναφαίνεται ἡ πολλότης τῶν θείων δυνάμεων, ἃς ὀνομάζομεν Θεούς. Ἀλλ’ οὐ δεῖ νοῆσαι τούτους κατὰ τὸν τρόπον τῆς ἀνθρωπίνης φαντασίας, ὡς πρόσωπα ἰδιωτικὰ ἢ ὡς ἱστορικὰ ὄντα θεοποιηθέντα· τοῦτο γὰρ ἦν τὸ πρῶτον στάδιον τῆς ἀνθρωπίνης συνειδήσεως, ὃ νῦν ὑπερβαίνεσθαι δεῖ. Οἱ Θεοὶ, κατὰ τὴν παροῦσαν θεολογίαν, εἰσὶν Ἐνάδες, τουτέστιν ἑνότητες μετεχούσαι τοῦ Ἑνός κατ’ ἰδίαν ἔκφανσιν. Ἕκαστος Θεὸς ἐστὶν ἓν εἶδος θείας παρουσίας, ὃ ἀναφέρεται εἰς μίαν ἰδέαν, ἀλλ’ οὐχὶ ὡς ἔννοιαν ψυχρὰν, ἀλλὰ ὡς ζῶσαν καὶ ἐνεργοῦσαν δύναμιν. Οὕτως, ὃ καλούμεν Κάλλος οὐκ ἔστιν ἀπλῶς ἰδιότης τινὰς σωμάτων, ἀλλὰ θεία ἀρχή, ἡ ὁποία πανταχοῦ ἐκφαίνεται ὅπου ἁρμονία καὶ συμμετρία ὑπάρχει. Ὁμοίως ἡ Ἀλήθεια, ἡ Δικαιοσύνη, ἡ Ζωή, ἡ Σοφία, οὐκ εἰσὶν ἀφηρημέναι ἔννοιαι, ἀλλὰ Θεοί νοητοί, ἐνεργοῦντες ἐν τῷ κόσμῳ. Ἐνταῦθα ἡ ἔννοια τοῦ Θεοῦ μετατίθεται ἐκ τῆς ἀνθρωπομορφίας εἰς τὴν ὀντολογίαν. Οὐκέτι ἐρωτᾶται «τίς ἐστιν ὁ Θεός;», ἀλλὰ «τίνα δύναμιν τοῦ ὄντος φανερώνει;». Καὶ ὁ ἄνθρωπος, ἐὰν θέλῃ νὰ γνωρίσῃ Θεόν, οὐκ ἀναζητεῖ πρόσωπον ἔξωθεν, ἀλλὰ ἐμπειρεῖται τῆς ἐνεργείας τῆς Ἰδέας ἐν τῇ ζωῇ. Ἀλλ’ οὐχὶ μόνον τοῦτο· ἑκάστη Ἐνάς διατηρεῖ τὴν ἑνότητα αὐτῆς, καὶ οὐ συγχέεται πρὸς τὰς ἄλλας. Ἡ πολλότης τῶν Θεῶν οὐκ ἐστὶν χάος, ἀλλὰ ἁρμονικὸς κόσμος, ὅπου πᾶσα δύναμις ἔχει θέσιν καὶ λόγον. Ὥσπερ ἐν μουσικῇ συμφωνίᾳ πλείονες φθόγγοι συντίθενται εἰς μίαν ἁρμονίαν, οὕτως καὶ οἱ Θεοὶ συνιστῶσι τὸν νοητὸν κόσμον. Ἔτι, αἱ Ἐνάδες οὐκ εἰσὶν ἀκίνητοι. Ἐνεργοῦσι καὶ φανεροῦνται ἐν τοῖς φαινομένοις. Ἡ παρουσία τοῦ Κάλλους ἐν ἑνὶ ἀνθέῳ, ἡ τοῦ Λόγου ἐν ἑνὶ νοήματι, ἡ τῆς Δικαιοσύνης ἐν ἑνὶ ἔργῳ, οὐκ εἰσὶν μεταφορικαί, ἀλλὰ πραγματικαί. Διότι ἡ Ἰδέα ἐκτείνεται ἕως τῆς ὕλης καὶ τὴν διαποτίζει. Ἐκ τούτου ἀπορρέει ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ «ναοῦ» μεταβάλλεται. Οὐκέτι ὁ ναὸς περιορίζεται εἰς τόπον ἰδιαίτερον, ἀλλὰ ὅπου ἡ Ἐνάς φανερῶς ἐνεργεῖ, ἐκεῖ καὶ ἱερὸν καθίσταται. Ἕνα κάλλιστον ἔργον τέχνης, μία πράξις ἀληθείας, μία στιγμή ἀγάπης, δύνανται νὰ εἶναι ἱερώτερα πολλῶν τελετῶν. Ἀλλ’ ἐνταῦθα ἐλλοχεύει κίνδυνος, ὃν δεῖ νὰ ἀποφύγωμεν. Ἐὰν πᾶν ὁμοίως θεωρηθῇ θεῖον, ἡ διάκρισις ἀφανίζεται, καὶ ἡ θεολογία καταπίπτει εἰς ἀδιαφορίαν. Διὸ ἀναγκαῖον ἐστὶν νὰ τηρηθῇ ἡ ἀναλογία τῆς μεθέξεως. Οὐ πάντα τὰ ὄντα μετέχει ἴσῳ τρόπῳ τῶν Ἰδεῶν· ἄλλα μᾶλλον, ἄλλα ἧττον. Ἐν τούτῳ ἔγκειται καὶ ἡ ἱεραρχία τῶν ὄντων. Ὅσα ἐγγίζουσι τὴν ἁρμονίαν καὶ τὸν λόγον, ἐναργέστερον ἀποκαλύπτουσι τοὺς Θεούς. Ὅσα δὲ ἐκπίπτουσιν εἰς ἀταξίαν, ἀμυδρότερον φανερῶσι τὴν θείαν παρουσίαν. Οὐχὶ ὅτι ἀπουσιάζει ὁ Θεός, ἀλλ’ ὅτι ἡ φανέρωσις συσκοτίζεται. Ἔτι, ἡ σχέσις τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τοὺς Θεοὺς μεταβάλλεται ῥιζικῶς. Οὐκέτι πρόκειται περὶ λατρείας ἐξωτερικῆς πρὸς ὄντα ἀπόμακρα, ἀλλὰ περὶ μεθέξεως καὶ ὁμοιώσεως. Ὁ ἄνθρωπος τιμᾷ τὸν Θεὸν οὐχὶ διὰ λόγων μόνον, ἀλλὰ διὰ τοῦ γίγνεσθαι ὅμοιος πρὸς τὴν Ἰδέαν. Ἐὰν θέλῃ τις νὰ τιμήσῃ τὸ Κάλλος, καλὸν γίνεται. Ἐὰν τὴν Δικαιοσύνην, δίκαιος. Ἐὰν τὴν Σοφίαν, σοφός. Οὕτως ἡ θεολογία γίνεται ἦθος καὶ βίος. Καὶ τέλος, δεῖ ῥηθῆναι ὅτι αἱ Ἐνάδες οὐκ ἀποκόπτονται ἀλλήλων, ἀλλὰ ἀλληλοπεριχωροῦσιν ἐν ἑνὶ ἁρμονικῷ πεδίῳ. Ἡ Ἀλήθεια συνδέεται πρὸς τὸ Κάλλος, ἡ Ζωὴ πρὸς τὴν Ἀγάπην, ἡ Σοφία πρὸς τὴν Δικαιοσύνην. Οὐδεμία Ἰδέα ὑφίσταται καθ’ ἑαυτήν ἀπομονωμένη. Συνοψίζοντες, τὸ παρὸν κεφάλαιον καθιδρύει: Οἱ Θεοὶ εἰσὶν Ἐνάδες, οὐ πρόσωπα ἀνθρωπομορφικά. Ἑκάστη Ἐνάς ἐστὶ ζῶσα Ἰδέα καὶ δύναμις. Αἱ Ἐνάδες ἀποτελοῦσιν ἁρμονικὸν σύστημα, οὐ χάος. Φανεροῦνται ἐν τῷ κόσμῳ διὰ τῶν φαινομένων. Ἡ σχέσις τοῦ ἀνθρώπου πρὸς αὐτὰς εἶναι μέθεξις, οὐ λατρεία μόνον. Ὑπάρχει ἱεραρχία φανερώσεως τοῦ Θείου. Οὕτως ὁ κόσμος νοεῖται ὡς θεοφάνεια συνεχής, καὶ ὁ ἄνθρωπος καλείται οὐχὶ νὰ πιστεύῃ μόνον, ἀλλὰ νὰ ἴδῃ, νὰ μετέχῃ, καὶ νὰ μεταμορφοῦται.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ: Ὁ Πανενθεϊσμὸς καὶ ἡ Ὕλη ὡς Σῶμα τῆς Θείας Φανερώσεως

Σχόλιο: Σε αυτό το τμήμα διατυπώνεται μια από τις πιο σύγχρονες και αναγκαίες προσεγγίσεις του συστήματος. Εισάγεται η έννοια του Πανενθεϊσμού, που γεφυρώνει τη θεολογία με την επιστήμη και την οικολογία. Η ύλη γίνεται δεκτική μορφής, οι αισθήσεις αναγνωρίζονται ως εργαλεία θεογνωσίας, και η κακοποίηση του φυσικού περιβάλλοντος καταδικάζεται ξεκάθαρα ως ιεροσυλία.

Ἐν ταῖς πλείσταις παλαιαῖς θεολογίαις καὶ φιλοσοφίαις, ἡ ὕλη ἐθεωρήθη ὡς κατώτερον ἢ καὶ ἀντίθετον τοῦ θείου· ἤτοι ὡς στέρησις, ἤτοι ὡς σκότος, ἤτοι ὡς πεδίον πτώσεως. Ἡ παροῦσα δὲ σύνθεσις ἀνατρέπει ριζικῶς ταύτην τὴν ἀντίληψιν καὶ καθιδρύει τὴν ἀρχὴν ὅτι ἡ ὕλη οὐκ ἔστιν ἐχθρὰ τοῦ Θείου, ἀλλὰ σῶμα αὐτοῦ καὶ ὄργανον φανερώσεως. Εἰ γὰρ τὸ Ἕν προΐεται εἰς Νοῦν, καὶ ὁ Νοῦς εἰς Ἰδέας, ἀναγκαῖον ἐστὶν ἡ φανέρωσις ταύτη νὰ ἔχῃ καὶ ἔσχατον ὅρον, ἐν ᾧ αἱ Ἰδέαι καθίστανται ὁραταί καὶ αἰσθηταί. Οὗτος ὁ ἔσχατος ὅρος ἐστὶν ἡ ὕλη. Ἀλλ’ οὐχὶ ὡς νεκρὸν ὑπόστρωμα, ἀλλ’ ὡς δεκτικὸν καὶ φέρουσα τὰς μορφὰς τοῦ Νοῦ. Διὸ ἡ ὕλη δύναται νὰ νοηθῇ ὡς ἐσχάτη ἐκφάνσις τοῦ Θείου, καθ’ ἣν τὸ ἀόρατον γίνεται ὁρατόν, τὸ νοητὸν αἰσθητόν, τὸ ἄρρητον ἐμπειρικόν. Ἐὰν ὁ ἄνθρωπος ἐστὶ μικρόκοσμος, ἔχων νοῦν καὶ σῶμα, τότε ὁ κόσμος ὁ μέγας ἐστὶν ὁμοίως διττός. Ὁ μὲν Θεῖος Νοῦς ἐστὶν ἡ ἐσωτερικὴ ζωή καὶ λογικότης τοῦ παντός, ἡ δὲ ὕλη ἐστὶν ἡ ἐξωτερικὴ αὐτοῦ μορφή. Ὅθεν ὁ κόσμος δύναται δικαίως νὰ ὀνομασθῇ σῶμα τοῦ Θεοῦ. Ἐκ τούτου ἀναφαίνεται ἡ ἱερότης τῆς φύσεως. Ἕκαστον φαινόμενον, εἴτε φυτὸν εἴτε ζῷον εἴτε στοιχεῖον, φέρει ἐν ἑαυτῷ ἴχνος θείας νοήσεως. Ἕν ἄνθος οὐκ ἐστὶν μόνον σύνολον ὑλικῶν στοιχείων, ἀλλὰ ἡ φανέρωσις τῆς Ἰδέας τοῦ Κάλλους ἐν μορφῇ. Ἕν ποτάμιον οὐκ ἐστὶ μόνον ῥοὴ ὕδατος, ἀλλὰ ἐνέργεια ζωῆς καὶ κινήσεως. Ἕν ὄρος οὐκ ἐστὶ μόνον λίθος, ἀλλὰ σταθερότης καὶ δύναμις ἐνσαρκωμένη. Οὕτως, ἡ φύσις καθίσταται ζῶσα θεοφάνεια, καὶ οὐχὶ ἀπλῶς μηχανικὸν σύστημα. Ἀλλ’ ἐνταῦθα δεῖ νὰ διακριθῇ σαφῶς ὅτι ἡ θεολογία αὕτη οὐ ταυτίζει ἁπλῶς τὸν Θεὸν μετὰ τοῦ κόσμου, ὡς ἐν ἀφελεῖ πανθεϊσμῷ. Ὁ Θεὸς ὑπερέχει τοῦ κόσμου, ἀλλὰ καὶ παρεῖναι ἐν αὐτῷ. Ὁ κόσμος ἐστὶν ἐν τῷ Θεῷ καὶ ὁ Θεὸς ἐν τῷ κόσμῳ, ἀλλ’ οὐκ ἐξαντλεῖται εἰς αὐτόν. Ταύτη ἐστὶν ἡ ἀρχὴ τοῦ πανενθεϊσμοῦ, καθ’ ἣν ἡ ἐνότητα καὶ ἡ διάκρισις συνυπάρχουσιν. Ἐκ ταύτης τῆς θεωρίας ἀπορρέουσι καὶ ἠθικαὶ συνέπειαι μεγίστης σημασίας. Εἰ ἡ φύσις ἐστὶ σῶμα τοῦ Θείου, τότε ἡ βία καὶ ἡ καταστροφὴ αὐτῆς οὐκ εἶναι μόνον πρακτικὸν σφάλμα, ἀλλὰ καὶ ἱεροσυλία. Ἡ ἀμέλεια τῆς φύσεως ἐστὶν ἀμέλεια τοῦ Θείου, καὶ ἡ φροντίς αὐτῆς ἐστὶν λειτουργία ἱερά. Ἐνταῦθα ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ θεολογία δύνανται νὰ συμφιλιωθῶσιν. Ἡ μὲν ἐπιστήμη ἐρευνᾷ τὰς μορφὰς καὶ τοὺς νόμους τῆς φύσεως, ἡ δὲ θεολογία ἀναγνωρίζει ἐν αὐταῖς τὴν θείαν λογικότητα. Οὐκέτι ἀντίθεσις ὑπάρχει, ἀλλὰ συμπλήρωσις. Ἔτι, ἡ ἔννοια τοῦ σώματος ἀναβαθμίζεται. Οὐκέτι θεωρεῖται ὡς βάρος τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ ὡς ὄργανον συμμετοχῆς εἰς τὸ Θείον. Διὰ τῶν αἰσθήσεων, ὁ ἄνθρωπος δύναται νὰ ἐμπειραθῇ τῆς θείας παρουσίας ἐν τῷ κόσμῳ. Ἡ ὄψις τοῦ κάλλους, ἡ ἀκοὴ τῆς ἁρμονίας, ἡ ἁφή τῆς ζωῆς, πάντα δύνανται νὰ γίνωσιν ὁδοὶ θεογνωσίας. Ἀλλ’ οὐχὶ πᾶσα χρήσις τῆς ὕλης εἶναι ἱερά. Ὅταν ἡ ὕλη ἀποσπᾶται ἀπὸ τὸν λόγον καὶ τὴν ἁρμονίαν, καθίσταται ἄτακτος καὶ συγκαλύπτει τὴν θείαν παρουσίαν. Ἡ ἀληθὴς χρήσις αὐτῆς ἐστὶν ἡ ἐναρμόνισις πρὸς τὸν Νοῦν. Συνοψίζοντες, τὸ κεφάλαιον τοῦτο καθιδρύει: Ἡ ὕλη οὐκ ἐστὶ κατώτερον ἢ ἐχθρὸν τοῦ Θείου, ἀλλὰ σῶμα αὐτοῦ. Ὁ κόσμος ἐστὶν ἐνσώματος φανέρωσις τῆς θείας νοήσεως. Ἡ φύσις ἐστὶν ἱερὰ κατ’ οὐσίαν. Ὁ πανενθεϊσμὸς ἐξηγεῖ τὴν σχέσιν Θεοῦ καὶ κόσμου. Ἡ φροντίς τῆς φύσεως ἐστὶν θεολογικὴ πράξις. Τὸ σῶμα καὶ αἱ αἰσθήσεις δύνανται νὰ γίνωσιν ὁδοὶ θεογνωσίας. Οὕτως ὁ κόσμος ἀναδεικνύεται οὐχὶ ὡς τόπος πτώσεως, ἀλλὰ ὡς πεδίον ἀποκαλύψεως. Καὶ ὁ ἄνθρωπος καλείται οὐχὶ νὰ ἀποδράσῃ ἐκ τοῦ κόσμου, ἀλλὰ νὰ τὸν ἴδῃ ὡς ἱερὸν καὶ νὰ ζήσῃ ἐν αὐτῷ ἐν συνειδήσει τοῦ Θείου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δʹ: Ὁ Ἄνθρωπος ὡς Μικρόκοσμος καὶ Ὁδὸς Συνειδητῆς Μεθέξεως

Σχόλιο: Η προσοχή μετατοπίζεται από το σύμπαν στο άτομο. Ο άνθρωπος είναι το ακριβές κάτοπτρο της δομής του κόσμου. Στο κεφάλαιο αυτό ορίζεται η ηθική ως οντολογική σχέση: η αρετή δεν είναι νομικός κανόνας, αλλά εναρμόνιση με το Θείο. Παράλληλα, εξυψώνεται η έννοια του «προσώπου» ως φορέα του θείου φωτός, καθαίροντας τις διαπροσωπικές σχέσεις από την κτητικότητα.

Μετὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἀρχῆς τοῦ Ὄντος καὶ τῆς φύσεως τῶν Θεῶν καὶ τῆς ὕλης, ἀναγκαῖον ἐστὶ νὰ θεωρηθῇ ὁ ἄνθρωπος, ὃς ἵσταται μεταξὺ τοῦ νοητοῦ καὶ τοῦ αἰσθητοῦ, καὶ ἀποτελεῖ τὸν ζῶντα σύνδεσμον τούτων. Ὁ ἄνθρωπος, κατὰ τὴν παροῦσαν θεολογίαν, οὐκ ἐστὶν ἁπλῶς ζῷον λογικόν, ἀλλὰ μικρόκοσμος, ἐν ᾧ ἀνακεφαλαιοῦται ὁλόκληρος ἡ δομὴ τοῦ παντός. Ἔχει γὰρ νοῦν, δι’ οὗ μετέχει τοῦ Θείου Νοῦ, καὶ σῶμα, δι’ οὗ μετέχει τῆς ὕλης. Οὕτως γίνεται τόπος συναντήσεως τοῦ ἀοράτου καὶ τοῦ ὁρατοῦ. Ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἐστὶν αὐτοτελής πηγή, ἀλλὰ μετοχὴ τοῦ καθολικοῦ Νοῦ. Ὅταν ὁ ἄνθρωπος νοῇ τὴν ἀλήθειαν, οὐχὶ ἴδιον τι δημιουργεῖ, ἀλλὰ ἀναγνωρίζει καὶ μετέχει ἐν τῇ Ἰδέᾳ τῆς Ἀληθείας. Ὅταν ἀγαπᾷ τὸ κάλλος, οὐκ ἐφευρίσκει αὐτό, ἀλλὰ συντονίζεται πρὸς τὴν Ἐνάδα τοῦ Κάλλους. Ἐνταῦθα φαίνεται ὅτι ἡ γνώσις καὶ ἡ ἀρετὴ οὐκ εἰσὶν ἠθικαὶ συμβάσεις, ἀλλὰ ὀντολογικαὶ σχέσεις. Ὁ ἄνθρωπος ὅσον ἐναρμονίζεται πρὸς τὰς Ἰδέας, τοσοῦτον γίνεται ἀληθέστερος καὶ πληρεστέρος. Ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου, ὡς μέσον μεταξὺ Νοῦ καὶ σώματος, ἔχει τὴν δύναμιν νὰ στραφῇ πρὸς ἄμφω. Ἐὰν στραφῇ πρὸς τὸν Νοῦν, ἀναβαίνει καὶ φωτίζεται· ἐὰν δὲ καταβυθισθῇ εἰς τὴν ἄτακτον ὕλην, συγχέεται καὶ λησμονεῖ τὴν ἀρχὴν αὐτῆς. Ἡ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου ἔγκειται ἐν ταύτῃ τῇ δυνατότητι κατευθύνσεως. Διὸ ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἐστὶν παθητικὸν ὄν, ἀλλὰ συνδημιουργὸς τοῦ τρόπου φανερώσεως τοῦ Θείου ἐν τῷ κόσμῳ. Ἡ ζωή αὐτοῦ δύναται νὰ γίνῃ ἢ καθρέπτης τοῦ Νοῦ, ἢ σκία τῆς ἀταξίας. Ἔτι, τὸ σῶμα οὐκ ἐστὶν δεσμωτήριον, ἀλλὰ ὄργανον. Δι’ αὐτοῦ ὁ ἄνθρωπος ἐνεργεῖ, δημιουργεῖ, καὶ ἐκφράζει τὰς Ἰδέας ἐν τῷ κόσμῳ. Ἡ τέχνη, ἡ ἐπιστήμη, ἡ πράξις, πάντα διὰ τοῦ σώματος ἐπιτελοῦνται. Ὅταν δὲ τοῦτο ἐναρμονίζεται πρὸς τὸν Νοῦν, καθίσταται ἱερὸν ὄργανον. Ἐκ τούτου ἀπορρέει καὶ ἡ ἀληθὴς ἔννοια τῆς θεοσεβείας. Οὐκ ἔγκειται εἰς ἐξωτερικὰς τελετάς μόνον, ἀλλὰ εἰς τὴν μεταμόρφωσιν τοῦ βίου. Ὁ ἄνθρωπος τιμᾷ τὸ Θείον ὅταν ζῇ κατὰ τὸν λόγον, ὅταν δημιουργεῖ κάλλος, ὅταν πράττει δικαιοσύνην, ὅταν ἀναζητεῖ τὴν ἀλήθειαν. Ἐνταῦθα ἡ πνευματικὴ ζωή οὐ διαχωρίζεται ἀπὸ τὴν καθημερινότητα. Πᾶσα πράξις δύναται νὰ γίνῃ μέθεξις τοῦ Θείου, ἐὰν τελεσθῇ μετὰ συνειδήσεως καὶ ἁρμονίας. Ἡ τροφὴ, ἡ ἐργασία, ἡ σχέσις, ἡ δημιουργία, δύνανται νὰ εἶναι ἱεραὶ πράξεις. Ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος ἔχει καὶ τὴν ἰδιαιτέραν ἔφεσιν πρὸς τὸ πρόσωπον. Ἀγαπᾷ, συνδέεται, ζητεῖ σχέσιν. Ἡ παροῦσα θεολογία οὐκ ἀπορρίπτει ταύτην τὴν ἔφεσιν, ἀλλὰ τὴν καθαίρει. Τὰ πρόσωπα οὐκ εἰσὶν Θεοί, ἀλλὰ φορεῖς καὶ καθρέπται τῶν Ἰδεῶν. Ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν ἄλλον δύναται νὰ γίνῃ ὁδὸς πρὸς τὸ Θείον, ἐὰν ἰδῇ τις ἐν αὐτῷ τὴν ἰδέαν ἣν φέρει. Οὕτως ἀποφεύγεται ἡ προσωπολατρεία, ἀλλὰ διατηρεῖται ἡ σχέσις. Ἔτι, ὁ ἄνθρωπος δύναται νὰ ἐμπειραθῇ τὸ Θείον οὐ μόνον διὰ τῆς νοήσεως, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἐμπνεύσεως, τοῦ ἔρωτος, τῆς δημιουργίας. Αἱ στιγμὲς αὗται, ἐν αἷς ὁ ἄνθρωπος ὑπερβαίνει τὸ ἴδιον ἐγώ, εἰσὶν φανερώσεις τῆς θείας παρουσίας. Ἀλλὰ καὶ ἐνταῦθα δεῖ μέτρον. Ἡ ἐμπειρία οὐ δεῖ νὰ ἀπολυτοποιηθῇ, ἵνα μὴ πάλιν ὁ ἄνθρωπος προσκολληθῇ εἰς φαινόμενα καὶ λησμονήσῃ τὴν ἀρχήν. Ἡ ἀληθὴς ὁδὸς ἐστὶν ἡ ἕνωσις νοήσεως καὶ βίου. Συνοψίζοντες, τὸ κεφάλαιον τοῦτο καθιδρύει: Ὁ ἄνθρωπος ἐστὶ μικρόκοσμος, ἔχων νοῦν καὶ σῶμα. Ὁ νοῦς αὐτοῦ μετέχει τοῦ Θείου Νοῦ. Ἡ γνώσις καὶ ἡ ἀρετὴ εἰσὶν μετοχαὶ τῶν Ἰδεῶν. Ἡ ψυχὴ ἔχει ἐλευθερίαν κατευθύνσεως. Τὸ σῶμα ἐστὶν ὄργανον καὶ οὐ δεσμωτήριον. Ἡ ζωή δύναται νὰ γίνῃ συνεχὴς μέθεξις τοῦ Θείου. Τὰ πρόσωπα εἰσὶ φορεῖς, οὐ πηγαί, τοῦ Θείου. Οὕτως ὁ ἄνθρωπος καλείται οὐχὶ νὰ ἀποδράσῃ ἐκ τοῦ κόσμου, οὐδὲ νὰ προσκολληθῇ εἰς αὐτόν, ἀλλὰ νὰ ζήσῃ ἐν αὐτῷ ὡς συνειδητὸς μετέχων τῆς θείας ζωῆς.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ: Ἡ Θεουργία ὡς Καθημερινὸς Βίος καὶ Ἔμπρακτη Ἁρμονία

Σχόλιο: Σε αυτό το σημείο, η θεωρία γίνεται πράξη. Η «θεουργία» απεγκλωβίζεται από τις τελετουργικές πρακτικές του παρελθόντος και αναβαθμίζεται σε τρόπο ζωής. Ο έρωτας, η τέχνη, η καθαρότητα των πράξεων και η απλότητα παρουσιάζονται ως μέσα μέσα από τα οποία ο άνθρωπος “δίνει σώμα” στις Ιδέες (ενσάρκωση).

Ἐπεὶ ἐτέθησαν αἱ ἀρχαὶ τοῦ Ὄντος, ἡ φύσις τῶν Θεῶν καὶ ἡ θέσις τοῦ ἀνθρώπου, ἀναγκαῖον ἐστὶ νὰ ἐξετασθῇ ὁ τρόπος καθ’ ὃν ὁ ἄνθρωπος δύναται νὰ μετάσχῃ ἐνεργῶς τοῦ Θείου. Ἡ μετοχὴ αὕτη οὐκ ἐστὶν θεωρία μόνον, ἀλλὰ βίος ὁλόκληρος, ὃν ὀνομάζομεν θεουργικόν. Ἡ λέξις «θεουργία» ἐνταῦθα οὐ σημαίνει μαγικὰς πράξεις ἢ ἐξωτερικὰς τελετάς μόνον, ἀλλὰ τὴν ἐνεργὸν συνεργασίαν τοῦ ἀνθρώπου μετὰ τοῦ Θείου, καθ’ ἣν ὁ βίος καθίσταται ὄργανον φανερώσεως τῶν Ἰδεῶν. Ἡ πρώτη ἀρχὴ τῆς μεθέξεως ἐστὶν ἡ ἐπίγνωσις. Ὁ ἄνθρωπος δεῖ νὰ ἀναγνωρίσῃ ὅτι οὐ ζῇ ἐν κόσμῳ ἀνενεργήτῳ, ἀλλ’ ἐν κόσμῳ διαποτισμένῳ ὑπὸ τοῦ Θείου. Ἡ ἀπλὴ αἴσθησις μεταβάλλεται εἰς θεωρίαν, ὅταν ὁ νοῦς ἴδῃ τὴν Ἰδέαν ἐν τῷ φαινομένῳ. Ἡ δευτέρα ἀρχὴ ἐστὶν ἡ ἐναρμόνισις. Οὐκ ἀρκεί ἡ γνώσις· ὁ ἄνθρωπος δεῖ νὰ ῥυθμίσῃ τὸν βίον αὐτοῦ κατὰ τὸν λόγον τῶν Ἰδεῶν. Ὅταν αἱ πράξεις συμφωνῶσι πρὸς τὴν ἀλήθειαν, τὴν δικαιοσύνην καὶ τὸ κάλλος, τότε ἡ ζωή καθίσταται θεουργία. Ἡ τρίτη ἀρχὴ ἐστὶν ἡ ἐνσάρκωσις. Αἱ Ἰδέαι οὐ δεῖ νὰ μένωσιν ἐν τῇ διανοίᾳ, ἀλλὰ νὰ λαμβάνωσι μορφὴν ἐν τῷ κόσμῳ. Ἡ τέχνη, ἡ δημιουργία, ἡ πράξις ἀγαθὴ, εἰσὶν τρόποι καθ’ οὓς ὁ ἄνθρωπος δίδει σώμα τῷ νοητῷ. Ἐνταῦθα ἡ καθημερινὴ ζωή ἀναβαθμίζεται. Οὐκέτι διαιρεῖται εἰς ἱερὰ καὶ κοσμικά, ἀλλὰ πᾶσα πράξις δύναται νὰ γίνῃ ἱερά. Ἡ ἐργασία, ἐὰν τελεσθῇ μετὰ λόγου καὶ ἀρετῆς, γίνεται δημιουργία. Ἡ τροφή, ἐὰν ληφθῇ μετὰ μέτρου, γίνεται κοινωνία ζωῆς. Ἡ σχέσις, ἐὰν καθαρθῇ ἀπὸ τὴν ἰδιοτέλειαν, γίνεται φανέρωσις ἀγάπης. Ἰδιαιτέρως δὲ ὁ ἔρως δύναται νὰ καταστή ὁδὸς θεουργική. Οὐχὶ ὡς ἡδονὴ μόνον, ἀλλὰ ὡς ἕνωσις ἐν τῷ κάλλει καὶ τῇ ζωῇ. Ὅταν δύο πρόσωπα ἔρχωνται εἰς σχέσιν ἐν ἀληθείᾳ καὶ σεβασμῷ, δύνανται νὰ γίνωσι φορεῖς θείας ἐνεργείας. Ἐν ταύτῃ τῇ ἑνώσει, ἡ διάκρισις τοῦ ἑαυτοῦ ὑπερβαίνεται, καὶ ἐμφανίζεται ἡ ἐνότητα. Ὁμοίως καὶ ἡ δημιουργικὴ ἔμπνευσις, ἐν ᾗ ὁ ποιητὴς ἢ ὁ τεχνίτης ὑπερβαίνει τὸ ἴδιον ἐγώ, εἶναι μορφὴ θεουργίας. Ἐν ταῖς στιγμὰς ταύταις, ὁ ἄνθρωπος γίνεται ὄργανον τοῦ Νοῦ, καὶ αἱ Ἰδέαι ἐκφράζονται δι’ αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἡ θεουργικὴ ζωή οὐκ ἐστὶν ἀδιαλείπτως ἔκστασις. Ἀντιθέτως, ἡ ἀληθὴς τελείωσις ἔγκειται εἰς τὴν ἁπλότητα καὶ σταθερότητα. Ὁ ἄνθρωπος μαθαίνει νὰ ἴδῃ τὸ Θείον ἐν ταῖς μικραῖς πράξεσιν, ἐν τῇ σιωπῇ, ἐν τῇ καθημερινότητι. Οὕτως ἡ ζωή ὅλη καθίσταται συνεχὴς λατρεία. Ἔτι, ἀναγκαῖον ἐστὶν νὰ τηρηθῇ ἡ διάκρισις, ἵνα μὴ ἡ ἐμπειρία ἀπολυτοποιηθῇ. Οὐ πᾶσα συγκίνησις ἐστὶ θεία, οὐδὲ πᾶσα ἔκστασις ἀληθής. Κριτήριον ἐστὶν ἡ ἁρμονία καὶ ἡ ἀλήθεια. Ὅ,τι ὁδηγεῖ εἰς τάξιν, ἐνότητα καὶ φῶς, τοῦτο ἐστὶν ἀληθὲς· ὅ,τι εἰς σύγχυσιν καὶ διάλυσιν, τοῦτο ἀπομακρύνει. Ἐν τῇ θεουργίᾳ, ὁ ἄνθρωπος οὐχὶ ἐπιβάλλεται ἐπὶ τοῦ Θείου, ἀλλὰ συντονίζεται πρὸς αὐτό. Οὐ δημιουργεῖ τὸ Θείον, ἀλλὰ καθίσταται δεκτικὸς αὐτοῦ. Ἡ ταπεινότης καὶ ἡ καθαρότης εἰσὶν ἀναγκαῖαι προϋποθέσεις. Καὶ τέλος, ἡ μετοχὴ ἔχει καὶ κοινωνικὴν διάστασιν. Ὅταν πλείονες ἄνθρωποι ζῶσι κατὰ τὸν λόγον, δημιουργεῖται κοινότης ἐν ἁρμονίᾳ. Ἡ πόλις δύναται νὰ γίνῃ ἱερὸς τόπος, ἐὰν οἱ πολῖται μετέχωσι τῶν Ἰδεῶν ἐν ταῖς πράξεσιν. Συνοψίζοντες, τὸ κεφάλαιον τοῦτο καθιδρύει: Ἡ θεουργία ἐστὶ βίος καὶ οὐ τελετὴ μόνον. Ἡ μετοχὴ ἀρχίζει ἐκ τῆς ἐπιγνώσεως. Ἡ ἐναρμόνισις τοῦ βίου εἶναι ἀναγκαία. Αἱ Ἰδέαι δεῖ νὰ ἐνσαρκωθῶσιν ἐν πράξει. Ὁ ἔρως καὶ ἡ δημιουργία εἰσὶν ὁδοὶ θεουργίας. Ἡ καθημερινότης δύναται νὰ γίνῃ ἱερά. Ἡ διάκρισις καὶ ἡ ἁρμονία εἰσὶν κριτήρια ἀληθείας. Οὕτως ὁ ἄνθρωπος παύει νὰ εἶναι θεωρητικὸς μόνον καὶ γίνεται ζῶν ἱερεὺς τοῦ Θείου ἐν τῷ κόσμῳ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤʹ: Ἡ Κοσμικὴ Κλίμαξ καὶ ἡ Δυναμικὴ τῆς Ἐκπορεύσεως καὶ Ἐπιστροφῆς

Σχόλιο: Στο προτελευταίο κεφάλαιο χαρτογραφείται η συμπαντική ιεραρχία, η οποία δεν λειτουργεί ως αυστηρή ταξική διαίρεση, αλλά ως συνεχής ροή. Η αρχή της αναλογίας επιτρέπει στον άνθρωπο να κατανοήσει το σύμπαν μέσα από τον εαυτό του, ενώ η επιστήμη, οι φυσικοί νόμοι και η εύρυθμη κοινωνία εντάσσονται σε αυτήν την ευρύτερη θεϊκή λογικότητα.

Ἐπεὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ Ὄντος καὶ ἡ φύσις τῶν Θεῶν καὶ τῆς ὕλης ἐτέθησαν, ἀναγκαῖον ἐστὶ νὰ θεωρηθῇ ὁ τρόπος καθ’ ὃν πάντα ταῦτα συντάσσονται εἰς μίαν κόσμιον τάξιν, ἥτις οὐκ ἐστὶν τυχαία, ἀλλὰ λογικὴ καὶ ἁρμονική. Ὁ κόσμος οὐκ ἐστὶν σύνολον ἀσυνδέτων πραγμάτων, ἀλλὰ ὅλον ἔμψυχον καὶ ἔνλογον, ἐν ᾧ πάντα ἔχει θέσιν καὶ λόγον. Ἡ τάξις αὕτη ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Ἑνός, διὰ τοῦ Νοῦ, καὶ ἐκτείνεται μέχρι τῆς ὕλης, ἄνευ διακοπῆς. Ἡ ἱεραρχία τοῦ ὄντος δύναται νὰ θεωρηθῇ κατὰ βαθμούς: Πρῶτον, τὸ Ἕν, ὃ ὑπὲρ πάντα ἐστίν, ἀμέθεκτον κατ’ οὐσίαν, ἀλλὰ πηγή πάσης μεθέξεως. Δεύτερον, ὁ Θεῖος Νοῦς, ἐν ᾧ αἱ Ἰδέαι ὑφίστανται ἐν ἑνότητι καὶ διακρίσει ἅμα. Τρίτον, αἱ Ἐνάδες, ἃς καλοῦμεν Θεούς, ἑκάστη ἐκφράζουσα ἰδιαζόντως μίαν θείαν δύναμιν. Τέταρτον, ἡ Ψυχὴ τοῦ κόσμου, ἥτις συνδέει τὸν Νοῦν πρὸς τὴν ὕλην καὶ δίδει ζωήν εἰς τὰ ὄντα. Πέμπτον, ἡ Φύσις, ἐν ᾗ αἱ Ἰδέαι ἐνσαρκοῦνται καὶ γίνονται μορφαί. Ἕκτον, ἡ Ὕλη, ὡς ἔσχατος βαθμὸς φανερώσεως. Ἡ ἱεραρχία αὕτη οὐκ ἐστὶν διαίρεσις ἀπόλυτος, ἀλλὰ συνέχεια ἐκπορεύσεως. Ἕκαστος βαθμὸς περιέχει τὸν ἄνω κατὰ τρόπον ἐλαττωμένον, καὶ ὁ ἄνω περιέχει τὸν κάτω κατὰ τρόπον ἐντελέστερον. Οὕτως, ἡ ὕλη οὐκ ἐστὶν ἀποκομμένη τοῦ Νοῦ, ἀλλὰ ἔσχατος ἀντίλαλος αὐτοῦ. Ἡ φύσις οὐκ ἐστὶν ἄλογος, ἀλλὰ ἔμφρων κατὰ μετοχήν. Ἡ ψυχὴ οὐκ ἐστὶν ἀνεξάρτητος, ἀλλὰ μετέχει τοῦ καθολικοῦ. Ἐν ταύτῃ τῇ ἱεραρχίᾳ ἐμφανίζεται καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ἀναλογίας. Ὅ,τι ὑπάρχει ἐν τῷ μεγάλῳ κόσμῳ, ἀντανακλᾶται ἐν τῷ μικρῷ. Ὁ ἄνθρωπος φέρει ἐν ἑαυτῷ τὴν τάξιν τοῦ παντός· ἔχει νοῦν, ψυχήν, σῶμα, καὶ διὰ τούτων δύναται νὰ γνωρίσῃ τὸ σύμπαν. Ἀλλὰ ἡ ἱεραρχία οὐκ ἐστὶν μόνον θεωρητική, ἀλλὰ καὶ δυναμική. Ὑπάρχει συνεχὴς κίνησις: ἡ ἐκπόρευσις, καθ’ ἣν τὸ Θείον φανεροῦται εἰς τὰ κατώτερα, καὶ ἡ ἐπιστροφή, καθ’ ἣν τὰ ὄντα ἀναβαίνουσι πρὸς τὴν ἀρχήν. Ἡ ἐπιστροφὴ αὕτη οὐκ ἐστὶ φυγὴ ἐκ τοῦ κόσμου, ἀλλὰ ἀνάτασις ἐντός αὐτοῦ. Ὁ ἄνθρωπος, ζῶν κατὰ τὸν λόγον, ἀναφέρει τὴν ὕλην πρὸς τὸν Νοῦν, καὶ οὕτως ὁ κόσμος ὅλος ἀναβαίνει. Ἔτι, ἡ τάξις τοῦ κόσμου ἐκφράζεται καὶ ἐν τοῖς νόμοις τῆς φύσεως. Οἱ φυσικοὶ νόμοι οὐκ εἰσὶν τυχαῖοι, ἀλλὰ ἔκφρασις τῆς θείας λογικότητος. Ἡ ἐπιστήμη, ἐρευνῶσα τούτους, ἄνευ εἰδήσεως ἐπιχειρεῖ νὰ ἀναγνώσῃ τὸν λόγον τοῦ κόσμου. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ ἡ τάξις δύναται νὰ ἀνακλασθῇ. Ὅταν ἡ πόλις διοικεῖται κατὰ δικαιοσύνην καὶ σοφίαν, γίνεται εἰκών τοῦ κοσμικοῦ λόγου. Ὅταν δὲ διαταράσσεται ὑπὸ ἀδικίας καὶ ἀταξίας, ἀπομακρύνεται τῆς ἁρμονίας. Ἐνταῦθα φαίνεται ὅτι ἡ θεολογία οὐ περιορίζεται εἰς τὸν ἰδιωτικὸν βίον, ἀλλὰ ἐπεκτείνεται εἰς πᾶσαν τάξιν τοῦ ὄντος: φύσιν, κοινωνίαν, γνώσιν. Ἀλλὰ ἡ ἱεραρχία οὐ δεῖ νὰ νοηθῇ ὡς ἀξιακὴ ἀπόρριψις τῶν κατωτέρων. Ἡ ὕλη, καίτοι ἔσχατος βαθμός, παραμένει ἱερά. Ἡ διαφορά ἐστὶν ἐν τῷ βαθμῷ φανερώσεως, οὐχὶ ἐν τῇ ἀξίᾳ. Συνοψίζοντες, τὸ κεφάλαιον τοῦτο καθιδρύει: Ὁ κόσμος ἐστὶν ὅλον ἔνλογον καὶ ἔμψυχον. Ὑπάρχει ἱεραρχία τοῦ ὄντος ἐκ τοῦ Ἑνὸς μέχρι τῆς ὕλης. Ἡ ἱεραρχία ἐστὶν συνέχεια, οὐ διαίρεσις. Ἡ ἀναλογία συνδέει μικρόκοσμον καὶ μακρόκοσμον. Ὑπάρχει κίνησις ἐκπορεύσεως καὶ ἐπιστροφῆς. Οἱ νόμοι τῆς φύσεως εἰσὶν ἔκφρασις τοῦ Θείου λόγου. Ἡ τάξις δύναται νὰ ἐκφρασθῇ καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Οὕτως ὁ κόσμος ἀναφαίνεται ὡς ἱερὰ διάταξις, ἐν ᾗ πάντα συνδέονται, καὶ ὁ ἄνθρωπος καλείται νὰ γίνῃ συνειδητὸς μέτοχος καὶ συνεργὸς τῆς ἁρμονίας ταύτης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζʹ: Τὸ Ὅραμα μιᾶς Νέας Συλλογικῆς καὶ Πνευματικῆς Συνειδήσεως

Σχόλιο: Στον επίλογο της ανάπτυξης, περιγράφεται ο σκοπός όλου του έργου. Ο συγγραφέας οραματίζεται ένα νέο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, μακριά από δόγματα, όπου η πνευματικότητα δεν είναι φόβος ή ατομική σωτηρία, αλλά ένας «καθολικός τρόπος του είναι» – συνθέτοντας τη φύση, την τέχνη, την επιστήμη και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Ἐπεὶ ἐξετέθησαν αἱ ἀρχαὶ τοῦ Ὄντος, ἡ φύσις τῶν Θεῶν, ἡ ἱερότης τῆς ὕλης, ἡ θέσις τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὁ τρόπος τῆς μεθέξεως, ἀναγκαῖον ἐστὶ νὰ θεωρηθῇ τὸ τέλος καὶ ὁ προορισμὸς τῆς θεολογίας ταύτης, ἤτοι ἡ διαμόρφωσις μιᾶς νέας πνευματικῆς συνειδήσεως. Ἡ ἀνθρωπότης διῆλθεν στάδια ποικίλα. Ἐν ἀρχῇ ἐλάτρευσε τὰ φυσικὰ φαινόμενα ὡς δυνάμεις ἀγνώστους. Ἔπειτα ἐπροχώρησεν εἰς προσωποποίησιν τῶν δυνάμεων, καὶ οἱ Θεοὶ ἐνεφανίσθησαν ὡς πρόσωπα. Ὕστερον ἡ σκέψις ἐστράφη εἰς τὴν ἑνότητα καὶ τὴν ἀπόλυτον ἀρχήν, ἀλλὰ πολλάκις ἡ ἑνότητα αὕτη ἐγένετο ἀποκλειστική, καταλύουσα τὴν πολυμορφίαν. Νῦν δὲ ἀναφαίνεται ἡ δυνατότης ἑνὸς νέου σταδίου, ἐν ᾧ ἡ ἑνότης καὶ ἡ πολλότης, ἡ Ἰδέα καὶ τὸ πρόσωπον, ὁ Νοῦς καὶ ἡ ὕλη, οὐκέτι ἀντιτίθενται, ἀλλὰ συντίθενται εἰς μίαν ἁρμονικὴν ὅρασιν. Ἡ νέα αὕτη συνείδησις οὐκ ἔχει ἀνάγκην ἀπολυτοποιήσεως προσώπων. Οὐδὲν πρόσωπον δύναται νὰ περιέξῃ τὸ ἄπειρον. Ἀλλ’ οὐδὲ ἀπορρίπτει τὸ πρόσωπον· ἀντιθέτως, τοῦτο θεωρεῖ ὡς διαφανῆ ἐκδήλωσιν τοῦ Θείου, ὅπου ἡ Ἰδέα λαμβάνει σχέσιν. Οὕτως ἀποφεύγεται ἡ προσωπολατρεία, ἄνευ ἀπώλειας τῆς ἀγάπης. Ἔτι, ἡ νέα συνείδησις ἀναγνωρίζει ὅτι ὁ κόσμος ὅλος ἐστὶν ἱερὸς. Ἡ φύσις, ἡ πόλις, ἡ καθημερινότης, πάντα δύνανται νὰ γίνωσι τόποι φανερώσεως. Ἐκ τούτου ἀναδύεται καὶ νέα ἠθική. Ὁ σεβασμὸς πρὸς τὴν φύσιν, πρὸς τὸν ἄνθρωπον, πρὸς τὴν ζωήν, οὐκ ἐστὶν ἐπιλογή, ἀλλὰ ἀναγνώρισις τοῦ Θείου ἐν αὐτοῖς. Ἡ βία καὶ ἡ ἀδικία ἀποκαλύπτονται ὡς ἀρνήσεις τῆς ἁρμονίας τοῦ ὄντος. Ἡ παιδεία δὲ μεταβάλλεται. Οὐκέτι ἀποβλέπει μόνον εἰς τὴν μετάδοσιν γνώσεων, ἀλλὰ εἰς τὴν ἐναρμόνισιν τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸν λόγον τοῦ κόσμου. Ὁ μαθητὴς καλείται νὰ μάθῃ νὰ βλέπῃ τὸ κάλλος, νὰ κατανοῇ τὴν τάξιν, νὰ ζῇ ἐν ἀληθείᾳ. Ἡ τέχνη λαμβάνει νέον χαρακτῆρα. Οὐκ ἐστὶν μόνον ἔκφρασις ἀτομική, ἀλλὰ θεοφάνεια. Ὁ καλλιτέχνης γίνεται μεσίτης μεταξὺ Νοῦ καὶ κόσμου, δίδων μορφὴν εἰς τὰ ἄρρητα. Ἡ ἐπιστήμη ὁμοίως μεταμορφοῦται. Οὐκέτι ἐρευνᾷ τὸν κόσμον ὡς ἀντικείμενον ἄψυχον, ἀλλὰ ὡς λογικὴν δομὴν ἔμψυχον. Ἡ γνώσις γίνεται θαυμασμὸς καὶ σεβασμός. Ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἡ νέα συνείδησις δύναται νὰ γεννήσῃ πόλεις ἐν ἁρμονίᾳ. Ὅταν οἱ ἄνθρωποι ἀναγνωρίζωσιν ἀλλήλους ὡς φορεῖς τοῦ Θείου, ἡ σχέσις μεταβάλλεται. Ἡ ἐξουσία παύει νὰ εἶναι κυριαρχία καὶ γίνεται διακονία τῆς τάξεως. Ἀλλὰ τὸ μέγιστον μεταβάλλεται ἐν τῷ ἐσωτερικῷ βίῳ. Ὁ ἄνθρωπος παύει νὰ ζητεῖ σωτηρίαν ἐκτὸς αὐτοῦ, καὶ ἀρχίζει νὰ ζῇ ἐν συνειδήσει τῆς παρουσίας τοῦ Θείου ἐν παντί. Ὁ φόβος μειοῦται, ἡ ἀγωνία καταπραΰνεται, καὶ ἀναδύεται ἡ εἰρήνη. Ἡ πνευματικὴ ζωή οὐκέτι ἀποτελεῖ ἰδιωτικὴν ἢ σπάνιον ἐμπειρίαν, ἀλλὰ καθίσταται καθολικὸς τρόπος τοῦ εἶναι. Ἀλλ’ ἡ μετάβασις ταύτη οὐκ ἔρχεται αὐτομάτως. Ἀπαιτεῖ ἐσωτερικὴν ὠριμότητα, φιλοσοφικὴν διάκρισιν, καὶ βίον ἐναρμονισμένον. Ἐὰν ἡ ἀνθρωπότης μὴ ἀποβάλῃ τὴν ῥοπὴν πρὸς τὴν ἀπολυτοποίησιν καὶ τὴν ἀπλοποίησιν, κινδυνεύει πάλιν νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς παλαιὰ σχήματα. Διὸ ἡ νέα θεολογία οὐκ ἐστὶ δόγμα ἄκαμπτον, ἀλλὰ ὁδὸς ἀνοικτή, ἐν ᾗ ὁ ἄνθρωπος προχωρεῖ διὰ γνώσεως καὶ βίου. Συνοψίζοντες, τὸ κεφάλαιον τοῦτο καθιδρύει: Ἡ νέα ἐποχὴ συνθέτει ἑνότητα καὶ πολλότητα. Τὸ πρόσωπον γίνεται διαφανὲς, οὐκ ἀπόλυτον. Ὁ κόσμος ὅλος ἀναγνωρίζεται ὡς ἱερός. Ἡ ἠθικὴ ἐδράζεται ἐπὶ τῆς θείας παρουσίας ἐν πᾶσιν. Ἡ παιδεία, ἡ τέχνη καὶ ἡ ἐπιστήμη μεταμορφοῦνται. Ἡ κοινωνία δύναται νὰ ἐναρμονισθῇ κατὰ τὸν λόγον. Ἡ πνευματικὴ ζωή γίνεται καθολικὸς τρόπος τοῦ εἶναι. Οὕτως ἡ θεολογία ταύτη οὐχὶ μόνον ἐξηγεῖ τὸν κόσμον, ἀλλὰ καὶ προτείνει νέον τρόπον ζωῆς. Καὶ ὁ ἄνθρωπος καλείται νὰ γίνῃ οὐχὶ πιστὸς μόνον, ἀλλὰ συνειδητὸς φορεὺς καὶ ἐκφραστὴς τοῦ Θείου ἐν τῷ κόσμῳ.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Τὸ Σύμβολον Πίστεως τῆς Νέας Πλατωνικῆς Θεολογίας

Σχόλιο: Κλείνοντας, ολόκληρη η δογματική και υπαρξιακή κατεύθυνση της «Νέας Πλατωνικής Θεολογίας» συμπυκνώνεται σε έναν λιτό, σχεδόν ρυθμικό ύμνο. Το Σύμβολο αυτό δεν είναι μια απλή ομολογία πίστεως, αλλά μια διαρκής υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος καλείται να γίνει ο ίδιος ιερέας και να μετατρέψει τον κόσμο ολόκληρο σε ναό.

ΣΥΜΒΟΛΟΝ ΠΙΣΤΕΩΣ Τῆς Νέας Συγχρόνου Πλατωνικῆς Θεολογίας Πιστεύομεν εἰς τὸ Ἕν, τὴν ἀρχὴν τῶν πάντων, τὸ ὑπὲρ οὐσίαν καὶ ὑπὲρ νόησιν, πηγὴν παντὸς εἶναι καὶ ἑνότητος, ἐξ οὗ πάντα προέρχεται καὶ εἰς ὃ πάντα ἐπιστρέφει. Καὶ εἰς τὸν Θεῖον Νοῦν, τὴν πρώτην φανέρωσιν τοῦ Ἑνός, ἐν ᾧ αἱ Ἰδέαι ζῶσι καὶ ἐνεργοῦσιν, ἀλήθεια, κάλλος, ζωή, σοφία καὶ δικαιοσύνη, ὡς δυνάμεις αἰώνιοι καὶ ἀχώριστοι. Καὶ εἰς τὰς Θείας Ἐνάδας, τοὺς Θεοὺς τοὺς νοητούς, ἃς οὐχὶ πρόσωπα ἀνθρώπινα νομίζομεν, ἀλλὰ ζώσας ἐκφάνσεις τῶν Ἰδεῶν, πολυμόρφως ἐνεργούσας ἐν τῷ κόσμῳ. Καὶ εἰς τὴν Ψυχὴν τοῦ κόσμου, τὴν συνάπτουσαν τὸν Νοῦν πρὸς τὴν ὕλην, καὶ ζωοποιοῦσαν τὰ πάντα ἐν ἁρμονίᾳ. Καὶ εἰς τὴν Φύσιν, ὡς φανέρωσιν τοῦ Θείου ἐν μορφαῖς καὶ κινήσει, καὶ εἰς τὴν Ὕλην, οὐχὶ ὡς στέρησιν, ἀλλὰ ὡς σῶμα τοῦ Θείου, ἐν ᾧ ὁ Νοῦς ἐκφαίνεται καὶ γίνεται ὁρατός. Πιστεύομεν ὅτι ὁ κόσμος ὅλος ἐστὶν ἱερὸς, καὶ οὐδεμία χώρα ἔστιν ἔρημος τοῦ Θείου, ἀλλὰ πάντα μετέχει κατὰ βαθμὸν τῆς θείας παρουσίας. Καὶ εἰς τὸν ἄνθρωπον, ὡς μικρόκοσμον καὶ εἰκόνα τοῦ παντός, ἔχοντα νοῦν καὶ σῶμα, δυνάμενον νὰ γνωρίζῃ, νὰ μετέχῃ καὶ νὰ ἐκφράζῃ τὸ Θείον. Πιστεύομεν ὅτι ἡ γνώσις ἐστὶ μετοχὴ τῆς ἀληθείας, ἡ ἀρετὴ μετοχὴ τῆς θείας τάξεως, καὶ ἡ ζωή δύναται νὰ γίνῃ ὁδὸς θεουργίας. Ὁμολογοῦμεν ὅτι οὐδεὶς ἄνθρωπος ἐστὶ Θεὸς καθ’ ἑαυτόν, ἀλλὰ πᾶς δύναται νὰ γίνῃ φορεὺς τοῦ Θείου, ἐὰν ἐναρμονισθῇ πρὸς τὸν Νοῦν καὶ τὰς Ἰδέας. Πιστεύομεν εἰς τὴν μετοχὴν, οὐχὶ ὡς πίστιν μόνον, ἀλλὰ ὡς βίον· ὅτι πᾶσα πράξις ἐν ἀληθείᾳ καὶ κάλλει γίνεται φανέρωσις τοῦ Θείου. Καὶ εἰς τὴν ἑνότητα τῶν πάντων, οὐχὶ ὡς συγχέσεως, ἀλλ’ ὡς ἁρμονίας πολλῶν ἐν ἑνί. Καὶ προσδοκῶμεν τὴν ἀνάδυσιν νέας πνευματικῆς συνειδήσεως, ἐν ᾗ ὁ ἄνθρωπος ζήσεται ἐν γνώσει, ἐν σεβασμῷ πρὸς τὴν φύσιν, καὶ ἐν ἀγάπῃ πρὸς τὸν ἄλλον, ὡς ἀναγνωρίζων τὸ Θείον ἐν παντί. Καὶ ὁμολογοῦμεν ὅτι ὁ βίος ὅλος δύναται νὰ γίνῃ ναὸς, καὶ ὁ ἄνθρωπος ἱερεὺς τοῦ Θείου, ἐν τῷ κόσμῳ καὶ διὰ τοῦ κόσμου. Γένοιτο.

Βιβλιογραφία

tanipteros

Πρωτογενείς Πηγές

• Ιάμβλιχος (1999). Περί των Αιγυπτίων Μυστηρίων (Μτφρ. Β. Μανδηλαράς). Εκδόσεις Κάκτος.
• Πλάτων (1993). Τίμαιος (Μτφρ. Β. Κάλφας). Εκδόσεις Πόλις.
• Πλωτίνος (2007). Εννεάδες (Εισαγωγή-Μτφρ. Π. Καλλιγάς). Ακαδημία Αθηνών.
• Πρόκλος (2001). Στοιχείωσις Θεολογική (Μτφρ. Ε. Μωραΐτης). Εκδόσεις Κάκτος.

Σύγχρονη Μελέτη & Πανενθεϊσμός

• Μακρής, Σ. (2015). Η Οικολογική Θεολογία και η Φιλοσοφία της Φύσης. Εκδόσεις Αρμός.
• Cooper, J. W. (2006). Panentheism: The Other God of the Philosophers – From Plato to the Present. Baker Academic.
• Perl, E. D. (2007). Theophany: The Neoplatonic Philosophy of Dionysius the Areopagite. SUNY Press.
• Shaw, G. (1995). Theurgy and the Soul: The Neoplatonism of Iamblichus. Penn State University Press.

Το άρθρο Σύγχρονη Πλατωνική Θεολογία: Οδηγός για τη Νέα Πνευματική Συνείδηση εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η μελέτη της διατροφής στον αρχαίο ελληνικό κόσμο δεν αποτελεί μια απλή ιστορική αναδρομή στις γαστρονομικές συνήθειες του παρελθόντος, αλλά μια συστηματική διερεύνηση της θεμελιώδους σχέσης μεταξύ σώματος, ψυχής και περιβάλλοντος. Η έννοια της «διαίτης» στην αρχαιοελληνική γραμματεία υπερβαίνει κατά πολύ τη σύγχρονη, στενή σημασία του όρου, καθώς περιλαμβάνει το σύνολο των δραστηριοτήτων που καθορίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη: από την επιλογή των τροφών και των ποτών έως τη σωματική άσκηση, τον ύπνο, τις σεξουαλικές συνήθειες και την επίδραση των κλιματικών συνθηκών.   

Η Ιπποκρατική Συλλογή και η Διαιτητική ως Επιστημονικό Σύστημα

Η απαρχή της επιστημονικής προσέγγισης της διατροφής εντοπίζεται στα κείμενα της Ιπποκρατικής Συλλογής, όπου η διατροφή αναδεικνύεται σε κυρίαρχο πυλώνα της ιατρικής τέχνης. Για τον Ιπποκράτη και τους μαθητές του, η υγεία δεν είναι μια στατική κατάσταση αλλά μια δυναμική ισορροπία των τεσσάρων χυμών του σώματος: του αίματος, του φλέγματος, της κίτρινης χολής και της μέλαινας χολής.   

Στο έργο Περὶ διαίτης, το οποίο αποτελεί την πληρέστερη πραγματεία για το θέμα, ο συγγραφέας θέτει το φιλοσοφικό υπόβαθρο της διαιτητικής. Η κεντρική ιδέα είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέρος του φυσικού κόσμου και οι δυνάμεις που διέπουν το σύμπαν επενεργούν και στο σώμα του. Το κείμενο αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Φημί δε δειν τον μέλλοντα ορθώς ξυγγράφειν περί διαίτης ανθρωπίνης πρώτον μεν παντός φύσιν ανθρώπου γνώναι και διαγνώναι· γνώναι μεν από τινών συνέστηκεν εξ αρχής, διαγνώναι δε υπό τινων μερών κεκράτηται».   

Η γνώση της «φύσεως» του ανθρώπου είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για τη σύνταξη ενός ορθού διατροφικού προγράμματος. Αυτή η «φύσις» καθορίζεται από τα στοιχεία που απαρτίζουν τον οργανισμό και από την κυριαρχία ορισμένων μελών ή χυμών πάνω στα άλλα. Η ιπποκρατική ιατρική αναγνωρίζει ότι η τροφή έχει τη «δύναμιν» (ιδιότητα) να αλλοιώνει την κατάσταση των χυμών, λειτουργώντας άλλοτε ως θρεπτικό μέσο και άλλοτε ως φάρμακο.   

Η Θεωρία των Χυμών και η Επίδραση των Τροφών

Η κατανόηση της επίδρασης των τροφών βασίζεται στην ποιότητά τους: θερμό, ψυχρό, υγρό και ξηρό. Κάθε τρόφιμο ταξινομείται ανάλογα με το ποιον χυμό ευνοεί. Η κίτρινη χολή, για παράδειγμα, συνδέεται με το θερμό και το ξηρό, ενώ το φλέγμα με το ψυχρό και το υγρό. Η σωστή δίαιτα αποσκοπεί στην αποφυγή της «συλλογής» υπερβολικής ποσότητας ενός χυμού, η οποία οδηγεί στη νόσο.   

Στο έργο Περὶ ἱερῆς νούσου, ο συγγραφέας επιτίθεται στις δεισιδαιμονίες, υποστηρίζοντας ότι ακόμα και οι πιο σοβαρές ασθένειες, όπως η επιληψία, οφείλονται σε φυσικά αίτια και μπορούν να αντιμετωπιστούν με τη σωστή διατροφή που είναι «πολεμιώτατη» (αντίθετη) στην πάθηση. Η θεραπευτική αρχή «τὰ ἐναντία τῶν ἐναντίων εἰσὶν ἰήματα» (τα αντίθετα είναι θεραπεία των αντιθέτων) εφαρμόζεται κατ’ εξοχήν στη διατροφή: αν μια ασθένεια προκαλείται από υπερβολική υγρασία, η δίαιτα πρέπει να είναι ξηραντική.   

Εποχικότητα και Περιβάλλον

Μια από τις πιο διορατικές πτυχές της ιπποκρατικής διαιτητικής είναι η σύνδεση της διατροφής με τις εποχές και το κλίμα. Στο έργο Περὶ ἀέρων, ὑδάτων, τόπων, τονίζεται ότι ο γιατρός πρέπει να εξετάζει «τον τρόπο της ζωής των κατοίκων: εάν αγαπούν το κρασί, το καλό φαγητό και την ανάπαυση ή είναι φίλοι των σωματικών ασκήσεων».   

Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, το σώμα συσσωρεύει φλέγμα λόγω του ψύχους. Η δίαιτα πρέπει να είναι «θερμότερη» και «ξηρότερη», με περισσότερο ψωμί και λιγότερα υγρά. Το καλοκαίρι, αντίθετα, η κυριαρχία της χολής απαιτεί «ψυχρότερες» τροφές, όπως λαχανικά και φρούτα, και περισσότερο νερό για να αποφευχθεί η αφυδάτωση και η υπερβολική θέρμανση του αίματος.   

Η Πλατωνική Πολιτεία και η Ηθική της Διατροφής

Για τον Πλάτωνα, η διατροφή δεν είναι απλώς ιατρικό ζήτημα, αλλά θεμέλιο της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ευδαιμονίας της πόλεως. Στο δεύτερο βιβλίο της Πολιτείας, ο Σωκράτης περιγράφει την πρώτη μορφή κοινωνικής οργάνωσης, την οποία ονομάζει «υγιή πόλη». Η πόλη αυτή βασίζεται στη λιτότητα και την κάλυψη των αναγκαίων επιθυμιών.   

Η «Υγιής Πόλη» και το Πρωτότυπο Κείμενο (372b-c)

Η περιγραφή της διατροφής των πολιτών σε αυτή την ιδανική κατάσταση είναι εξαιρετικά λεπτομερής και διασώζει τα ακριβή λόγια του φιλοσόφου:

«θρέψονται δὲ ἐκ μὲν τῶν κριθῶν ἄλφιτα σκευαζόμενοι, ἐκ δὲ τῶν πυρῶν ἀλεύρους, τὰ μὲν πέψαντες, τὰ δὲ μάξαντες, μάζας γενναίας καὶ ἄρτους ἐπὶ φυλλίων τινῶν ἢ σπυρίδων καθαρῶν παραβαλλόμενοι, κατακλινέντες ἐπὶ στιβάδων ἐστρωμένων σμίλακί τε καὶ μυρσίναις, εὐωχήσονται αὐτοί τε καὶ τὰ παιδία, οἶνον ἐπιπίνοντες, ἐστεφανωμένοι καὶ ὑμνοῦντες τοὺς θεούς, ἡδέως συνόντες ἀλλήλοις, οὐχ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν ποιούμενοι τοὺς παῖδας, εὐλαβούμενοι πενίαν ἢ πόλεμον».   

Σε αυτό το χωρίο, ο Πλάτων αναδεικνύει τη σημασία των δημητριακών ως βάση της ζωής. Τα «ἄλφιτα» (κριθάλευρο) και οι «ἄλευροι» (σιτάλευρο) μετατρέπονται σε «μάζας» και «ἄρτους». Η χρήση των όρων «πέψαντες» (ψήνοντας) και «μάξαντες» (ζυμώνοντας) υποδηλώνει μια απλή αλλά φροντισμένη παρασκευή.   

Όταν ο Γλαύκων διαμαρτύρεται ότι αυτή η δίαιτα στερείται «όψου» (συνοδευτικών) και μοιάζει με πόλη χοίρων, ο Σωκράτης προσθέτει:

«ὅτι ἅλας τε καὶ ἐλάας καὶ τυρὸν καὶ βολβοὺς καὶ λάχανα, οἷα δὴ ἐν ἀγροῖς ἕψεται, ἑψήσονται· καὶ τραγήματά που παραθήσομεν αὐτοῖς τῶν τε σύκων καὶ ἐρεβίνθων καὶ κυάμων, καὶ μύρτα καὶ φηγοὺς σποδιοῦσιν πρὸς τὸ πῦρ, μετρίως ὑποπίνοντες».   

Η «Φλεγμαίνουσα Πόλη» και οι Συνέπειές της

Ο Πλάτων προειδοποιεί ότι η απομάκρυνση από αυτή τη λιτότητα και η εισαγωγή της πολυτέλειας («τρυφής») οδηγεί στη «φλεγμαίνουσα πόλη». Η κατανάλωση κρέατος, η ποικιλία των γλυκισμάτων και η χρήση μύρων δημιουργούν μια κοινωνία που δεν μπορεί να ικανοποιηθεί. Η αύξηση των αναγκών οδηγεί στην ανάγκη για περισσότερη γη, άρα σε πολέμους, και στην ανάγκη για περισσότερους γιατρούς, καθώς οι άνθρωποι αρρωσταίνουν από την αμετρία.   

Στην πλατωνική σκέψη, ο μάγειρας που επιζητά μόνο την ηδονή του ουρανίσκου είναι ο «κόλακας» του σώματος, ενώ ο γιατρός είναι ο πραγματικός επιστήμονας που γνωρίζει τι ωφελεί. Η σωστή διατροφή είναι μορφή «πολιτικής τεχνολογίας» που διδάσκει στους πολίτες τη μετριοπάθεια, η οποία με τη σειρά της διασφαλίζει τη σταθερότητα του κράτους.   

Η Αριστοτελική Τελεολογία και η Φυσιολογία της Θρέψης

Ο Αριστοτέλης, ως ο θεμελιωτής της βιολογίας, εξετάζει τη διατροφή όχι μόνο ως κοινωνικό ή ηθικό φαινόμενο, αλλά ως μια θεμελιώδη βιολογική διαδικασία. Στο έργο του Περὶ ζῴων μορίων, αναλύει τη δομή των οργάνων πέψης με βάση τον σκοπό που εξυπηρετούν.   

Για τον Αριστοτέλη, η τροφή είναι η ύλη που το σώμα οφείλει να «εξομοιώσει». Η διαδικασία ξεκινά με την «πέψιν» στο στόμα και το στομάχι, η οποία θεωρείται μια μορφή «ψησίματος» μέσω της έμφυτης θερμότητας. Το προϊόν αυτής της διαδικασίας μεταφέρεται στο ήπαρ, όπου μετατρέπεται σε αίμα, το οποίο είναι η «τελευταία τροφή».   

Η Κοινωνική Διάσταση: Συσσίτια και Αυτάρκεια

Στα Πολιτικά, ο Αριστοτέλης συνδέει την τροφή με την έννοια της «αυτάρκειας» (self-sufficiency). Μια πόλις είναι τέλεια όταν μπορεί να παρέχει στους πολίτες της όλα τα αναγκαία για το «ευ ζην».   

«ἡ δ᾽ αὐτάρκεια καὶ τέλος καὶ βέλτιστον. ἐκ τούτων οὖν φανερὸν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστί, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον».   

Η οργάνωση της διατροφής μέσω των «συσσιτίων» (κοινά γεύματα) θεωρείται από τον Αριστοτέλη ως ένας από τους πιο σημαντικούς θεσμούς για τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Στη Σπάρτη και την Κρήτη, τα συσσίτια εξασφάλιζαν ότι ακόμα και οι φτωχότεροι πολίτες είχαν πρόσβαση σε τροφή, αποτρέποντας την ακραία κοινωνική ανισότητα.   

Η Πυθαγόρεια Ηθική και η Αποχή από τα Έμψυχα

Ο Πυθαγόρας εισήγαγε μια ριζοσπαστική μεταβολή στη διατροφική συνείδηση, συνδέοντας την τροφή με τη μεταφυσική και τη θεωρία της μετεμψύχωσης. Η βασική εντολή «Εμψύχων απέχεσθαι» (να απέχετε από τα έμψυχα όντα) βασιζόταν στην πεποίθηση ότι όλα τα ζωντανά πλάσματα μοιράζονται την ίδια ψυχή.   

Ο Ιάμβλιχος για τη Δικαιοσύνη προς τα Ζώα

Στο έργο Περὶ τοῦ Πυθαγορείου βίου, ο Ιάμβλιχος παραθέτει τη φιλοσοφική αιτιολόγηση αυτής της αποχής. Ο Πυθαγόρας θεωρούσε ότι η δικαιοσύνη ξεκινά από τον τρόπο που συμπεριφερόμαστε στα ζώα. Αν ένας άνθρωπος μπορεί να φονεύσει και να φάει ένα ζώο που του είναι «οικείο και φίλο», τότε είναι πιο επιρρεπής στην αδικία προς τους συνανθρώπους του.   

Το κείμενο του Ιαμβλίχου τονίζει: «…παρήγγειλε τοῖς ἀνθρώποις οἰκεῖα καὶ φίλα τὰ ζῷα νομίζειν, ὡς μήτε ἀδικεῖν αὐτὰ μήτε φονεύειν μήτε ἐσθίειν».   

Η πυθαγόρεια διατροφή περιελάμβανε:

1. Μέλι και Κηρήθρα: Αποτελούσαν το κύριο γεύμα της ημέρας.   
2. Άρτος από κέχρο ή μάζα: Βασικά δημητριακά.   
3. Λαχανικά: Ωμά ή βραστά.   
4. Αποχή από Κρέας: Επιτρεπόταν σπανίως μόνο το κρέας από θυσίες, και αυτό όχι από όλα τα μέρη του ζώου.   

Το Ζήτημα των Κυάμων και οι «Άλιμες» Τροφές

Η αποχή από τα κουκιά («Κυάμων ἀπέχεσθαι») παραμένει ένα από τα πιο συζητημένα θέματα. Ο Πορφύριος αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας θεωρούσε τα κουκιά ακάθαρτα επειδή προκαλούν ταραχή στα πνεύματα του σώματος. Ωστόσο, ο ίδιος ο Πυθαγόρας ήταν εξαιρετικά εφευρετικός στη δημιουργία τροφών που κατέστελλαν την πείνα και τη δίψα.   

Η «ἄλιμος» τροφή (αυτή που διώχνει την πείνα), σύμφωνα με τον Πορφύριο, περιελάμβανε: «…μήκωνος σπέρματος καὶ σησάμου καὶ φλοιοῦ σκίλλης πλυθείσης ἀκριβῶς… καὶ ἀσφοδέλων ἀνθερίκων καὶ μαλάχης φύλλων καὶ ἀλφίτων καὶ κριθῶν καὶ ἐρεβίνθων».   

Όλα αυτά τα συστατικά κοπανίζονταν και αναμειγνύονταν με μέλι Υμηττού. Αυτή η δίαιτα επέτρεπε στον Πυθαγόρα να διατηρεί το σώμα του σε μια σταθερή κατάσταση «ὥσπερ ἐπὶ στάθμῃ», χωρίς να παχαίνει ή να αδυνατίζει.   

Η Συστηματική Καταγραφή του Γαληνού: Πρακτικές και Ιδιότητες

Ο Γαληνός, ο «πατέρας της φαρμακευτικής», προσέφερε την πιο ολοκληρωμένη ιατρική ανάλυση των τροφών στο έργο του Περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων. Για τον Γαληνό, η διατροφή είναι το πιο πολύτιμο μέρος της ιατρικής, διότι «ενώ δεν χρησιμοποιούμε πάντα άλλα μέσα, η ζωή χωρίς τροφή είναι αδύνατη».   

Η Εμπειρία έναντι του Λόγου

Ο Γαληνός τονίζει ότι οι ιδιότητες των τροφών πρέπει να εξετάζονται τόσο μέσω της λογικής όσο και μέσω της εμπειρίας. Κατηγορεί όσους πιστεύουν ότι πράγματα με την ίδια γεύση έχουν την ίδια επίδραση. Για παράδειγμα, δεν έχουν όλα τα πικρά πράγματα την ίδια καθαρτική δύναμη.   

Στην ανάλυσή του για τα όσπρια, ο Γαληνός αναφέρει:

• Λούπινα: Πρέπει να βράζονται καλά για να χάσουν την πικράδα και την τοξικότητά τους. «Τροφήν πολλήν δίδωσι τῷ σώματι» όταν υποστούν τη σωστή επεξεργασία.   
• Φακές: Αν βραστούν δύο φορές (αλλάζοντας το νερό), γίνονται στυπτικές και σταματούν τη διάρροια. Αν φαγωθούν με το πρώτο νερό, είναι υπακτικές.   
• Ρεβίθια: Θεωρούνται πιο θρεπτικά από τα κουκιά και βοηθούν στην παραγωγή σπέρματος.   

Ο Κυκεώνας και η Ιατρική Χρήση

Ο κυκεώνας, ένα παραδοσιακό μείγμα κριθαριού, νερού και άλλων συστατικών, χρησιμοποιείτο από τον Γαληνό ως θεραπευτικό μέσο. Στο έργο του Περὶ φυσικῶν δυνάμεων, προτείνει την προσθήκη κυμίνου στον κυκεώνα για την ανακούφιση από τον μετεωρισμό. Επίσης, αναφέρει τη χρήση του οξύμελιτος (μέλι και ξύδι) με λάχανο ως μέσο για τον καθαρισμό του στομάχου.   

Ο Αθήναιος και ο Πλούτος της Γαστρονομίας

Το έργο Δειπνοσοφισταί του Αθήναιου αποτελεί μια μοναδική πηγή για την ποικιλία των τροφών που καταναλώνονταν στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Μέσα από τις συζητήσεις των 29 συνδαιτυμόνων, μαθαίνουμε για εκατοντάδες είδη ψαριών, πουλιών και αρτοσκευασμάτων.   

Η Τέχνη του Ψωμιού (Άρτος)

Ο Αθήναιος αφιερώνει μεγάλο μέρος του τρίτου βιβλίου στους τύπους του ψωμιού. Αναφέρει τον «Μεγαλάρτιο», έναν μεγάλο άρτο που φτιαχνόταν προς τιμήν της Δήμητρας και της Κόρης, και τον «ιπνίτη», ο οποίος ονομαζόταν έτσι επειδή ψηνόταν στον κλίβανο («ιπνός»).   

Ο Αθήναιος διασώζει επίσης αποσπάσματα από τον Αρχέστρατο, τον πρώτο «γαστρονόμο» της ιστορίας, ο οποίος περιέγραφε το καλύτερο ψωμί της Ελλάδας να προέρχεται από την Ερεσό της Λέσβου: «…λευκότερος χιόνος ουρανίας».   

Ο Οίνος και το Νερό

Η κατανάλωση κρασιού ήταν κεντρικό στοιχείο του συμποσίου, αλλά η σωστή ανάμειξη με νερό ήταν ζήτημα πολιτισμού. Οι Δειπνοσοφιστές συζητούν για την αναλογία: «δύο μέρη νερό, ένα κρασί» θεωρείτο η ιδανική πρόσμιξη για μια μακρά συζήτηση χωρίς μέθη. Ο Αθήναιος αναφέρει επίσης τον «θάσιο οίνο», ο οποίος ήταν τόσο αρωματικός ώστε «μύριζε σαν μήλο».   

Πλούταρχος: Υγιεινά Παραγγέλματα για τον Πολίτη

Ο Πλούταρχος, στο έργο του Ὑγιεινά παραγγέλματα, προσφέρει πρακτικές συμβουλές για τη διατήρηση της υγείας των πνευματικών ανθρώπων. Η προσέγγισή του είναι πιο προσιτή στον μέσο πολίτη και επικεντρώνεται στην πρόληψη μέσω της αυτοπαρατήρησης.   

Η Συμβουλή για την Εγκράτεια

Ο Πλούταρχος υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει το σώμα του καλύτερα από κάθε γιατρό. Προτείνει την αποφυγή των βαριών εδεσμάτων και την προτίμηση σε απλές τροφές. Μια από τις διάσημες συμβουλές του είναι η χρήση του νερού ως κύριο ποτό και η κατανάλωση κρασιού μόνο για κοινωνικούς λόγους και με μεγάλη προσοχή.   

«…οὐ παράβασιν ὅρων ἐπικαλεῖν δεῖ τοῖς περὶ ὑγιεινῶν διαλεγομένοις φιλοσόφοις, ἀλλ᾽ εἰ μὴ παντάπασιν ἀνελόντες οἴονται δεῖν τοὺς ὅρους ὥσπερ ἐν μιᾷ χώρᾳ κοινῶς ἐμφιλοκαλεῖν, ἅμα τὸ ἡδὺ τῷ λόγῳ καὶ τὸ ἀναγκαῖον διώκοντες».   

Εδώ ο Πλούταρχος υποστηρίζει ότι η φιλοσοφία και η ιατρική πρέπει να συνεργάζονται («κοινῶς ἐμφιλοκαλεῖν»), συνδυάζοντας την απόλαυση του λόγου με την αναγκαιότητα της υγείας.   

Περιφερειακές Διαφοροποιήσεις και Κοινωνική Διαστρωμάτωση

Η διατροφή στην αρχαία Ελλάδα δεν ήταν ομοιόμορφη. Υπήρχαν τεράστιες διαφορές ανάμεσα στις πόλεις-κράτη και ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις.

Η Σπαρτιατική Λιτότητα

Στη Σπάρτη, η διατροφή ήταν εργαλείο του κράτους. Οι Σπαρτιάτες έτρωγαν τον «μέλανα ζωμό», ο οποίος φτιαχνόταν από χοιρινό κρέας, αίμα, ξύδι και αλάτι. Ο στόχος ήταν οι πολίτες να μην είναι «γαστρίμαργοι» αλλά να έχουν την απαραίτητη ενέργεια για τη μάχη. Η λιτότητα αυτή θεωρείτο από τους υπόλοιπους Έλληνες ως ένδειξη βαρβαρότητας ή υπερβολικής αυστηρότητας.   

Η Διατροφή των Φτωχών στην Αθήνα

Στην Αθήνα, ενώ οι πλούσιοι απολάμβαναν θηράματα και ακριβά κρασιά, ο απλός λαός τρεφόταν κυρίως με:

• Παστά ψάρια (τάριχος): Εισάγονταν από τον Εύξεινο Πόντο και ήταν η κύρια πηγή πρωτεΐνης για τους φτωχούς.   
• Φακές: Θεωρούνταν το κατ’ εξοχήν φαγητό του εργάτη.   
• Κρεμμύδια και Σκόρδα: Αποτελούσαν τη βασική τροφή των στρατιωτών και των κωπηλατών.   
• Σύκα: Τα «σύκα Αττικής» ήταν τόσο ονομαστά που απαγορευόταν η εξαγωγή τους.   

Η Διατροφή των Αθλητών και οι «Κρεοφαγίες»

Η προετοιμασία των αθλητών πέρασε από διάφορα στάδια. Πριν από τον 5ο αιώνα π.Χ., οι αθλητές έτρωγαν κυρίως ξηρούς καρπούς, τυρί και σύκα. Η εισαγωγή της συστηματικής κρεοφαγίας αποδίδεται στον προπονητή Πυθαγόρα, ο οποίος παρατήρησε ότι οι αθλητές που έτρωγαν κρέας αποκτούσαν μεγαλύτερο σωματικό όγκο και δύναμη. Ωστόσο, ο Γαληνός επέκρινε αυτή την πρακτική, θεωρώντας ότι δημιουργεί ένα σώμα «βαρύ» και επιρρεπές σε φλεγμονές.   

Η Φυσιολογία της Πέψης και η Μετατροπή της Τροφής σε Σάρκα

Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί και φιλόσοφοι ανέπτυξαν μια σύνθετη θεωρία για το πώς η τροφή γίνεται μέρος του σώματος. Ο Γαληνός, ακολουθώντας την αριστοτελική παράδοση, εξηγεί ότι κάθε όργανο έχει μια «ελκτική δύναμη» με την οποία τραβά τα θρεπτικά συστατικά που του ταιριάζουν.   

Όταν το ψωμί εισέρχεται στο σώμα, δεν παραμένει ψωμί. Υφίσταται μια πλήρη «αλλοίωση»: «…πρὸ τοῦ διακριθῆναι, ὅλον τὸ ψωμί προδήλως γίνεται αἷμα».   

Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει:

1. Πέψις: Η πρώτη αλλοίωση στο στομάχι.   
2. Αναδόσις: Η απορρόφηση των συστατικών από τις φλέβες.   
3. Εξαιμάτωσις: Η μετατροπή του χυλού σε αίμα στο ήπαρ.   
4. Πρόσθεσις και Εξομοίωσις: Το αίμα προσκολλάται στα μέλη και γίνεται σάρκα.   

Αυτή η διαδικασία εξηγεί γιατί η ποιότητα της τροφής είναι τόσο κρίσιμη: αν η τροφή είναι κακής ποιότητας, το αίμα που θα παραχθεί θα είναι «κακόχυμο», οδηγώντας σε ασθένειες όπως η ίκτερος ή η ελεφαντίαση.   

Η Διαχρονική Σημασία της Αρχαιοελληνικής Διατροφής

Η σύγχρονη επιστήμη της διατροφής ανακαλύπτει ξανά τις αρχές που έθεσαν οι αρχαίοι Έλληνες. Η «Μεσογειακή Τριάδα» (σιτάρι, λάδι, κρασί) και η έμφαση στα όσπρια, τα λαχανικά και τη μετριοπάθεια αποτελούν σήμερα το πρότυπο για την πρόληψη των χρόνιων νοσημάτων.   

Ο Πλάτων και ο Ιπποκράτης δεν έβλεπαν την τροφή μόνο ως καύσιμο, αλλά ως «παιδεία» για το σώμα και την ψυχή. Η ρήση «Νους υγιής εν σώματι υγιεί» αντικατοπτρίζει την πεποίθηση ότι η πνευματική καλλιέργεια είναι αδύνατη χωρίς τη σωστή και σώφρονα διατροφή. Η αρχαία ελληνική γραμματεία μας παραδίδει ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαβίωσης, όπου η τροφή είναι το μέσο για την επίτευξη της αρμονίας μεταξύ του ανθρώπου και του σύμπαντος.   

Συνοψίζοντας, η αρχαία ελληνική διατροφή βασιζόταν σε τρεις άξονες:

• Ιατρικός: Η τροφή ως φάρμακο και ρυθμιστής των χυμών (Ιπποκράτης, Γαληνός).
• Φιλοσοφικός/Ηθικός: Η εγκράτεια και η αποχή ως μέσο για την αρετή (Πλάτων, Πυθαγόρας).
• Κοινωνικός/Πολιτικός: Το κοινό γεύμα ως θεμέλιο της πόλεως (Αριστοτέλης, Αθήναιος).

Τα «λόγια ακριβώς» των αρχαίων συγγραφέων μας υπενθυμίζουν ότι η διατροφή είναι μια τέχνη («τέχνη διαιτητική») που απαιτεί γνώση, μέτρο και σεβασμό στη φύση. Η κληρονομιά τους συνεχίζει να επηρεάζει την αντίληψή μας για την υγεία και την ευεξία μέχρι σήμερα.   

Το άρθρο Η Αρχαία Ελληνική Διαιτητική: Φιλοσοφική Θεμελίωση, Ιατρική Πρακτική και η Κοινωνιολογία της Τροφής μέσα από τα Πρωτότυπα Κείμενα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ακολουθούν κείμενα όλων των σημαντικών φιλοσόφων για το θέμα αυτό.

Η ΑΓΑΘΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Η Τέλεια Φύση του Θείου και η Καταγγελία των Ποιητών

ΟΙ ΘΕΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΟΤΗΤΕΣ ΤΕΛΕΙΕΣ, ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ-ΦΙΛΟΤΗΤΟΣ, ΑΓΑΘΟΤΗΤΟΣ, ΚΑΛΟΣΥΝΗΣ, ΑΡΕΤΗΣ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ, ΗΘΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ, ΣΟΦΙΑΣ, ΔΥΝΑΜΗΣ ΚΑΙ ΑΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ μας λένε όλοι οι Αρχαίοι Έλληνες Θεολογούντες Φιλόσοφοι και ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΟΥΝ ΤΟΥΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ Όμηρο και Ησίοδο που έγραψαν ακατάλληλους μύθους για τους θεούς καθώς προκειμένου να γίνουν πιο εντυπωσιακές οι αφηγήσεις τους, παρουσίασαν τους θεούς να έχουν ανθρώπινα ελαττώματα, να είναι μοιχοί, ψεύτες, δολοφόνοι, απατεώνες, κλπ.

Η Αξία των Μύθων και το Συμβολικό τους Περιεχόμενο

Να σημειώσουμε ότι οι φιλόσοφοι συμφωνούν με την ανάγκη να υπάρχουν μύθοι και αυτοί οι μύθοι να έχουν συμβολικό περιεχόμενο. Διαφωνούν όμως με ένα σωρό μύθους που έπλασαν οι συγκεκριμένοι ποιητές. Θεωρούν ότι οι μύθοι θα έπρεπε να είναι αντάξιοι των θεών.

Η Άυλη και Κοσμική Υπόσταση των Θεών

Μην ξεχνάμε ότι οι θεοί είναι άυλοι, στοιχειακής φύσεως, είναι δυνάμεις, δεν είναι σωματικοί, πληρούν όλο το σύμπαν. Δεν υπάρχει έρωτας σωμάτων στους θεούς. Όταν λέμε ότι ο Ζευς είναι πατέρας της Αθηνάς, ή σύζυγος της Ήρας, δεν το λέμε με όρους ανθρώπινης συγγένειας, μιας ανθρώπινης οικογένειας. Πρόκειται για καθαρούς συμβολισμούς. Συμβολοποιούμε με αυτές τις εκφράσεις τι σχέσεις και την αλληλεπίδραση κοσμικών στοιχείων και δυνάμεων.

Η Φιλοσοφική Θεολογία ως Αποκλειστικός Οδηγός

Οπότε και εμείς, στις θεολογικές μας αναζητήσεις βασιζόμαστε αποκλειστικά στους Αρχαίους Έλληνες Φιλοσόφους που θεολόγησαν, και απορρίπτουμε τους βλάσφημους ποιητές. Μερικοί μύθοι έχουν συμβολική αξία, αλλά οι περισσότεροι είναι απορριπτέοι. Ο αποσυμβολισμός των μύθων στον οποίο επιδίδονται καλόπιστα κάποιοι, έχει έννοια για μερικούς μόνο μύθους.

ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΥΝ ΤΟΥΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ – Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Οι σπουδαιότεροι φιλόσοφοι μιλούν εναντίον της ασέβειας των ποιητών προς τους θεούς: Πλάτων, Αριστοτέλης, Σωκράτης, Ξενοφάνης, Θεαγένης ο Ρηγίνος, Ηράκλειτος, Επίκουρος, Χρύσιππος, Ζήνων ο Κιτιεύς, Κλεάνθης, Υπατία η Αλεξανδρινή, Πυθαγόρας, Απολλώνιος Τυανεύς, Εμπεδοκλής, Διοτίμα η Μαντινεία, Διογένης ο Κυνικός, Καρνεάδης, Επίκτητος, Παναίτιος, Πρόκλος, Πορφύριος, Σέξτος Εμπειρικός, Πλωτίνος. Τα κείμενα των θεολογούντων φιλοσόφων που απορρίπτουν τους βλάσφημους ποιητές είναι εδώ:

ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ: Η Καταγγελία του Ανθρωπομορφισμού και των Επαίσχυντων Πράξεων

Η Απόδοση των Ανθρώπινων Ελαττωμάτων στους Θεούς

«πάντα θεοῖσ ̓ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ ̓ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ ̓ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν.» Η αναφορά αυτή του Ξενοφάνη του Κολοφώνιου βρίσκεται στο Απόσπασμα 11 (Fragment 11) του έργου του. «Όλα τα απέδωσαν στους θεούς ο Όμηρος και ο Ησίοδος, όσα δηλαδή ανάμεσα στους ανθρώπους θεωρούνται ντροπή και ψόγος (κατηγορία): την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση».

Η Κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο

Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο φιλόσοφος ασκεί έντονη κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο, κατηγορώντας τους ότι απέδωσαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα και πράξεις που θεωρούνται επαίσχυντες για τους θνητούς. Η πηγή που διέσωσε αυτό το απόσπασμα είναι ο Σέξτος ο Εμπειρικός στο έργο του: Πρὸς Μαθηματικούς (Adversus Mathematicos, IX 193).

Η Πλάνη του Ανθρωπομορφισμού

Ο Ξενοφάνης χρησιμοποιεί αυτό το επιχείρημα για να καταγγείλει τον ανθρωπομορφισμό της εποχής του, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς «κατ’ εικόνα και ομοίωσή» τους, αποδίδοντάς τους ακόμη και τις δικές τους ηθικές αδυναμίες.

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ:

«Τὸν τε Ὅμηρον ἔφασκεν ἄξιον ἐκ τῶν ἀγώνων ἐκβάλλεσθαι καὶ ῥαπίζεσθαι καὶ Ἀρχίλοχον ὁμοίως». «Τον Όμηρο πρέπει να τον αποβάλλουν από τους (ποιητικούς) αγώνες και να τον ραβδίσουν, και τον Αρχίλοχο επίσης». Η δήλωση αυτή καταγράφεται ως απόσπασμα 42 (ή σε άλλες παραλλαγές, 124) στην κλασική έκδοση των αποσπασμάτων του Ηράκλειτου, και είναι κομμάτι της κριτικής του για την έλλειψη κατανόησης της «Φύσεως» και του «Λόγου». Σημασία: Ο Ηράκλειτος, που έδινε έμφαση στην ενότητα των αντιθέτων και την αιώνια ροή της φύσης (ο «Λόγος»), θεωρούσε ότι οι ποιητές αυτοί (ιδίως ο Όμηρος για τη θεομαχία και την ανθρωπομορφική απεικόνιση θεών, και ο Αρχίλοχος για την αμφιθυμία του) δεν κατανοούσαν την πραγματική, ενιαία κοσμική τάξη. Συνοπτικά: Η φράση δείχνει την απόρριψη του Ηράκλειτου προς τους ποιητές που δεν υπηρετούσαν την αλήθεια, κατηγορώντας τους ότι παρουσίαζαν ψευδώς τις θεότητες και την πραγματικότητα.

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: Η Τιμωρία των Ποιητών στον Άδη και η Συμπαντική Αρμονία

Η Κατάβαση στον Άδη: Η Τιμωρία του Ομήρου και του Ησιόδου

Ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του «Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων» (Βιβλίο 8, κεφάλαιο 21), παραθέτει μια μαρτυρία του Ιερώνυμου (του Ρόδιου) σύμφωνα με την οποία, όταν ο Πυθαγόρας κατέβηκε στον Άδη (Κατάβαση), είδε τις ψυχές των δύο ποιητών Όμηρου και Ησίοδου να τιμωρούνται σκληρά επειδή παρουσίασαν τους θεούς με ανθρώπινα ελαττώματα.

Η Μαρτυρία για το Βασανιστήριο των Ποιητών

Το απόσπασμα από τον Διογένη Λαέρτιο έχει ως εξής: «φησὶ δ’ Ἱερώνυμος κατελθόντα αὐτὸν εἰς ᾅδου τὴν μὲν Ἡσιόδου ψυχὴν ἰδεῖν πρὸς κίονι χαλκῷ δεδεμένην καὶ τρίζουσαν, τὴν δ’ Ὁμήρου κρεμαμένην ἀπὸ δένδρου καὶ ὄφεις περὶ αὐτὴν, ἀνθ’ ὧν εἶπον περὶ θεῶν…» «Ο Ιερώνυμος λέει ότι, όταν αυτός (ο Πυθαγόρας) κατέβηκε στον Άδη, είδε την ψυχή του Ησιόδου δεμένη σε έναν χάλκινο στύλο να βγάζει έντονα ουρλιαχτά, και την ψυχή του Ομήρου κρεμασμένη από ένα δέντρο με φίδια τριγύρω της, για όσα είπαν (στους μύθους τους) σχετικά με τους θεούς.»

Οι Βασικοί Άξονες της Πυθαγόρειας Κριτικής

Η κριτική αυτή εναντίον των ποιητών δεν ήταν άποψη μόνο του Πυθαγόρα, αλλά πάγια πεποίθηση των Πυθαγορείων. Οι βασικοί άξονες της κριτικής ήταν: -Ανθρωπομορφισμός και Ανήθικη Συμπεριφορά: Οι ποιητές παρουσίαζαν τους θεούς να κλέβουν, να διαπράττουν μοιχεία και να εξαπατούν ο ένας τον άλλον (πράξεις που στην ανθρώπινη κοινωνία θεωρούνταν εγκληματικές). -Η Θεία Τελειότητα: Για τους Πυθαγόρειους, το Θείον συνδεόταν με την Αρμονία, τον Αριθμό και την Τάξη. Ήταν αδιανόητο η πηγή της συμπαντικής αρμονίας να διακατέχεται από ταπεινά πάθη. -Παιδαγωγικός Ρόλος: Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η ποίηση πρέπει να εξυψώνει την ψυχή και όχι να προσφέρει κακά πρότυπα μέσω των μύθων. Γι’ αυτό και έδιναν μεγάλη σημασία στη μουσική και τα μαθηματικά ως μέσα κάθαρσης.

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ: Ο Ιερός Νους, η Φιλότης και η Αποδόμηση του Ανθρωπομορφισμού

Η Καταγγελία των Ανήθικων Μύθων

Ο Εμπεδοκλής άσκησε δριμεία κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο. Τους κατηγόρησε ότι απέδωσαν στους θεούς ανήθικες ανθρώπινες πράξεις, όπως η κλοπή, η μοιχεία και η εξαπάτηση. Αποτέλεσε μαζί με άλλους φιλοσόφους την πνευματική «εμπροσθοφυλακή» που αμφισβήτησε τους μύθους των ποιητών, στρώνοντας τον δρόμο για τη φιλοσοφική θεολογία.

Η Θεότητα ως «Ιερός Νους» (Φρὴν Ἱερὴ)

Απέρριπτε την ιδέα ότι οι θεοί μοιάζουν με τους ανθρώπους, είτε στην εμφάνιση είτε στον χαρακτήρα. Για τον Εμπεδοκλή, η θεότητα δεν έχει ανθρώπινα μέλη (κεφάλι, χέρια, πόδια). Είναι μια «φρήν ιερή» (ιερός νους), μια πνευματική οντότητα που διατρέχει τον κόσμο με γρήγορες σκέψεις. Το χαρακτηριστικό απόσπασμα (Fragment 134) που ανατρέπει την εικόνα των ποιητών για τους θεούς είναι το εξής: «οὐδὲ γὰρ ἀνδρομέηι κεφαλῆι κατὰ γυῖα κέκασται, / οὐ μὲν ἀπαὶ νώτων γε δύο κλάδοι ἀίσσονται, / οὐ πόδες, οὐ θοὰ γούνατ’, οὐ μήδεα λαχνήεντα, / ἀλλὰ φρὴν ἱερὴ καὶ ἀθέσφατος ἔπλετο μοῦνον, / φροντίσι κόσμον ἅπαντα καταίσσουσα θοῆισιν.» «Δεν είναι στολισμένος με ανθρώπινο κεφάλι πάνω στα μέλη του, ούτε βγαίνουν από την πλάτη του δύο κλαδιά (χέρια), ούτε έχει πόδια, ούτε γρήγορα γόνατα, ούτε τριχωτά γεννητικά όργανα, αλλά είναι μόνο ένας ιερός και αμέτρητος νους, που διαπερνά όλο τον κόσμο με γρήγορες σκέψεις.»

Ο «Σφαίρος», η Αγάπη και ο Δρόμος του Εξαγνισμού

Ο Εμπεδοκλής παρουσιάζει τον «Σφαίρο», μια κατάσταση απόλυτης ενότητας και θείας μακαριότητας, όπου η Φιλότης (Αγάπη) κυριαρχεί. Η κριτική του εναντίον των ποιητών έχει μυστικιστικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Δεν θέλει απλώς να διορθώσει τις ιστορίες των ποιητών, αλλά να διδάξει έναν τρόπο ζωής (αποχή από την κρεοφαγία, σεβασμό σε όλη τη ζωή), ώστε η ψυχή να επιστρέψει στη θεία κατάσταση. Είναι ο «προφήτης» που αποδομεί τον ανθρωπομορφισμό για χάρη της αλήθειας, για να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ανθρώπου με το θείο μέσω του εξαγνισμού.

ΘΕΑΓΕΝΗΣ Ο ΡΗΓΙΝΟΣ:

“Τοῦ ἀσυμφόρου μὲν ὁ περί θεῶν ἔχεται καθόλου λόγος, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ ἀπρεποῦς· οὐ γὰρ πρέποντας τοὺς ὑπὲρ τῶν θεῶν μύθους φησίν. πρὸς δὲ τὴν τοιαύτην κατηγορίαν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς λέξεως ἐπιλύουσιν, ἀλληγορίαι πάντα εἰρῆσθαι νομίζοντες ὑπὲρ τῆς τῶν στοιχείων φύσεως, οἶον <ἐν> ἐναντιώσεσι τῶν θεῶν” (106 Πορφυρ. I 240, 14 Schrader). Ο Θεαγένης ο Ρηγίνος είπε ότι ό,τι και να πούμε για τους Θεούς είναι απρέπεια, και όπως λένε, οι μύθοι δεν είναι πρέποντες για τους Θεούς. Δηλαδή ότι και να πει κανείς για τους Θεούς τους αδικεί, είναι απρέπεια καθώς η μεγαλοσύνη τους είναι άφθαστη από την διάνοια των ανθρώπων. (Ο Θεαγένης καταγόταν από το Ρήγιον της Μεγάλης Ελλάδας).

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Η Κριτική στους Ποιητές και η Ηθική της Ιδανικής Πολιτείας

Η Απόρριψη των Θεϊκών Συγκρούσεων

«Καὶ πόλεμον οὖν ἡγῇ σὺ εἶναι τῷ ὄντι ἐν τοῖς θεοῖς πρὸς ἀλλήλους, καὶ ἔχθρας γε δεινὰς καὶ μάχας καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, οἷα λέγεταί τε ὑπὸ τῶν ποιητῶν… φήσομεν ταῦτα ἀληθῆ εἶναι;» Το κείμενο αυτό του Σωκράτη βρίσκεται στο βιβλίο του Πλάτωνα: (Ευθύφρων (6a – 6c). Ο Σωκράτης εδώ απορρίπτει τις αφηγήσεις των ποιητών για μάχες και έχθρες μεταξύ των θεών.

Οι Βασικοί Άξονες της Σωκρατικής Επιχειρηματολογίας

Ο Σωκράτης, κυρίως μέσα από το έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία» (Βιβλία ΙΙ και ΙΙΙ), εξαπολύει μια δριμεία κριτική κατά των ποιητών, όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος, κατηγορώντας τους ότι διαστρεβλώνουν τη φύση του θείου. Οι βασικοί άξονες της επιχειρηματολογίας του είναι οι εξής: -Το Θείο είναι απόλυτα Αγαθό: Ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι, εφόσον ο Θεός είναι αγαθός, δεν μπορεί να είναι η αιτία του κακού. Καταδικάζει τους μύθους που παρουσιάζουν τους θεούς να προκαλούν συμφορές στους ανθρώπους ή να εμπλέκονται σε διαμάχες, καθώς το θείο οφείλει να είναι ωφέλιμο και ποτέ βλαβερό. -Το Θείο είναι Αμετάβλητο και Αληθές: Επικρίνει τις αναφορές των ποιητών σε μεταμορφώσεις των θεών ή σε χρήση δόλου και ψεύδους από μέρους τους. Για τον Σωκράτη, ο Θεός είναι τέλειος και δεν έχει λόγο να αλλάξει μορφή ή να εξαπατήσει, καθώς κάθε αλλαγή σε ένα τέλειο ον θα σήμαινε χειροτέρευση. -Ηθική Επίδραση στους Νέους: Εκφράζει έντονη ανησυχία για το εκπαιδευτικό πρότυπο που προσφέρουν αυτοί οι μύθοι. Αν οι νέοι (και ειδικά οι μελλοντικοί «φύλακες» της πολιτείας) πιστέψουν ότι οι θεοί διαπράττουν μοιχεία, κλοπές ή επιδεικνύουν ακράτεια, θα θεωρήσουν τις δικές τους αδυναμίες δικαιολογημένες και δεν θα επιδιώξουν την αρετή. -Καταγγελία του «Κακού Ανθρωπομορφισμού»: Καταγγέλλει δηλαδή την απόδοση ταπεινών ανθρώπινων παθών (οργή, ζήλια, θρήνος) στους θεούς. Θεωρεί «ανάξια» και «ψευδή» την απεικόνιση των θεών να θρηνούν ή να γελούν ακράτητα, καθώς τέτοιες συμπεριφορές δεν αρμόζουν σε ανώτερα όντα.

Η Παιδεία των Φυλάκων και η Ανάγκη Λογοκρισίας των Μύθων

Συνοψίζοντας, ο Σωκράτης προτείνει τη λογοκρισία των ποιητών στην ιδανική πολιτεία, επιτρέποντας μόνο εκείνους τους μύθους που παρουσιάζουν τους θεούς ως πρότυπα ηθικής τελειότητας και δικαιοσύνης. Ο Σωκράτης, κυρίως στα Βιβλία II και III της «Πολιτείας» του Πλάτωνα (ιδίως γύρω στα 377b – 392d), ασκεί έντονη κριτική στους ποιητές, καταγγέλλοντας τον Όμηρο και τον Ησίοδο για τη διαστρέβλωση της θεϊκής φύσης (θεογονίες με εμφύλιες διαμάχες θεών) και των ηρώων, παρουσιάζοντάς τους ως ανήθικους και ανθρώπινους, κάτι που αντίκειται στην ιδανική παιδεία της καλοσύνης και της αλήθειας για τους μελλοντικούς φύλακες της πόλης. Στο κείμενο, ο Σωκράτης προτείνει τη λογοκρισία των μύθων, επιμένοντας ότι οι θεοί είναι ηθικά τέλειοι και καλοί, και οι ήρωες πρέπει να αποτελούν πρότυπα αρετής.

Το Βιβλίο ΙΙ: Ο Θεός ως Αιτία Μόνο του Καλού

Βασικά αποσπάσματα και κριτική στην «Πολιτεία» (Βιβλίο II & III): -Στο Βιβλίο ΙΙ (π.χ. 377b-378d): Ο Σωκράτης αρχίζει να εξετάζει την παιδεία των φυλάκων. Επικρίνει τους ποιητές που παρουσιάζουν τους θεούς να είναι η αιτία του κακού και να πράττουν πράγματα αντίθετα με τη φύση τους (π.χ., Ολύμπιος πατέρας να πνίγει γιο). -«Οὐκοῦν πρῶτον μέν, ὦ Γλαύκων, ἀρχόμενοι τῶν ἀναγκαιοτάτων περί τε θεῶν ἀληθείας λέγωμεν… ὅτι μὲν ὁ θεὸς ἀγαθὸς καὶ τὸ ὄν κατὰ φύσιν ἀγαθόν…» (Δεν πρέπει πρώτα, Γλαύκων, στην αρχή των αναγκαιοτέρων, να μιλήσουμε για την αλήθεια περί των θεών… ότι ο θεός είναι αγαθός και το όν κατά φύση αγαθό…). -Επιμένει ότι ο θεός είναι η αιτία του καλού και όχι του κακού, και δεν αλλάζει μορφές για να ξεγελάσει ή να πει ψέματα.

Το Βιβλίο ΙΙΙ: Τα Λάθος Πρότυπα των Ηρώων

-Στο Βιβλίο ΙΙΙ (π.χ. 392b-d): Η κριτική επεκτείνεται στους ήρωες. Κατακρίνει τον Όμηρο που παρουσιάζει τους ήρωες να θρηνούν ή να φοβούνται τον θάνατο, να εκδηλώνουν πάθη και να αθετούν όρκους, κάτι που δεν πρέπει να διδάσκονται οι νέοι που θα κυβερνήσουν. -«Οὐκοῦν ἀναγκάζομεν, ὦ φίλε, μὴ μόνον τοὺς ποιητὰς ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀκούοντας αὐτοὺς πείθεσθαι ὡς οὐδὲν ἐκείνοις οὐδὲν ἄτοπον οὐδὲ καινὸν οὐδὲ πρῶτον φαίνεται ἐπὶ θεοῖς τε καὶ ἀνθρώποις συμβαῖνον, ὅταν τις θάνατον φοβῆται καὶ ὀδύρηται καὶ ἄλλους μιμῆται τοιούτους» (Δεν πρέπει, φίλε, να αναγκάζουμε, όχι μόνο τους ποιητές αλλά και τους ακροατές τους, να πείθονται ότι τίποτα παράλογο ή καινούργιο δεν φαίνεται να συμβαίνει σε θεούς και ανθρώπους όταν κάποιος φοβάται τον θάνατο και θρηνεί και μιμείται τέτοιους;).

Τα Ψεύδη του Ομήρου και του Ησιόδου

Ένα ακόμα κείμενο στο οποίο καταγγέλει τους ποιητές (ότι έγραψαν ψέματα για τις μάχες και τις κακίες των θεών), βρίσκεται στην Πολιτεία (Βιβλίο Β’, 377e-378a), όπου ο Σωκράτης λέει: «…οἷον εἰπὼν ὁ ποιητής, καὶ οὐ καλῶς ἐψεύσατο… ὅσα Ὅμηρός τε καὶ Ἡσίοδος ἡμῖν ἐλεγέτην…». «Όπως αυτά που είπαν οι ποιητές, και μάλιστα είπαν άσχημα ψέματα… αυτά που μας είπαν ο Όμηρος και ο Ησίοδος…».

ΠΛΑΤΩΝ: Η Κριτική στους Ποιητές και η Αληθινή Ουσία του Θείου

Η Λανθασμένη Απεικόνιση των Θεών

«Ὅταν εἰκάζῃ τις κακῶς [οὐσίαν] τῷ λόγῳ, περὶ θεῶν τε καὶ ἡρώων οἷοί εἰσιν, ὥσπερ γραφεὺς μηδὲν ἐοικότα γράφων οἷς ἂν ὅμοια βουληθῇ γράψαι». Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’, 377η ìε -378ε) «Όταν κάποιος παρουσιάζει λανθασμένα την ουσία των θεών και των ηρώων με τον λόγο, δηλαδή τους περιγράφει με τρόπο που δεν τους ταιριάζει, τότε είναι σαν ένας ζωγράφος που ζωγραφίζει κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που θέλει να απεικονίσει, δηλαδή κάτι που δεν έχει καμία ομοιότητα με το αληθινό πρότυπο».

Η Διαστρέβλωση της Θείας Φύσης και η Παιδεία των Νέων

Ο Πλάτωνας υποστηρίζει ότι οι ποιητές αφηγούμενοι μύθους για τους θεούς που περιέχουν ψέματα, διαμάχες, κακίες, πάθη και ανήθικες πράξεις, δίνουν κακά πρότυπα στους νέους και διαστρεβλώνουν την αλήθεια για τη θεία φύση. Ο Πλάτωνας εκφράζει έντονα αυτή την άποψη στην Πολιτεία, κυρίως στα Βιβλία Β’ (377e-378e) και Γ’ (391c κ.ε.), όπου αναλύει την παιδεία των φύλακων-ηρώων και απορρίπτει μύθους του Ομήρου που παρουσιάζουν τους θεούς να πράττουν ψευδή, ανήθικα ή παθιασμένα πράγματα, θεωρώντας τα επιβλαβή για την ηθική ανάπτυξη των νέων και ως διαστρέβλωση της θείας φύσης.

Οι Βασικοί Κανόνες για τους Μύθους στην Πολιτεία

Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι: -Οι θεοί πρέπει να παρουσιάζονται ως τέλειοι, αγαθοί και αμετάβλητοι. -Οι ποιητές δεν πρέπει να λένε ψέματα για τους θεούς (μύθους ψευδείς) ή να τους παρουσιάζουν να διαπράττουν κακές πράξεις, φθόνο, πάθη, διαμάχες ή να εξαπατούν ο ένας τον άλλον. -Τέτοιες αφηγήσεις αποτελούν κακή μιμητική (μίμηση) και διδάσκουν κακές συμπεριφορές, καθώς οι νέοι μιμούνται τους ήρωες και θεούς που εξιδανικεύουν. -Είναι απαραίτητο να λογοκρίνονται οι μύθοι ώστε να ευθυγραμμίζονται με την αλήθεια για την καλή φύση των θεών και να προάγουν την αρετή.

Η Καταδίκη των Μύθων περί Ενδοοικογενειακής Βίας των Θεών

«Πρῶτον μὲν δὴ, ἦν δ’ ἐγὼ, τὸ μέγιστον καὶ περὶ τῶν μεγίστων ψεῦδος ὁ] εἰπὼν οὐ καλῶς ἐψεύσατο, ὡς Οὐρανός τε εἰργάσατο ἅ φησι δρᾶσαι αὐτὸν Ἡσίοδος , ὅ τε αὖ Κρόνος ὡς ἐτιμωρήσατο αὐτόν. τὰ δὲ δὴ Κρόνου ἔργα καὶ πάθη ὑπὸ τοῦ υἱέος, οὐδ’ ἂν εἰ ἦν ἀληθῆ». Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’ (378a-b). Εδώ καταδικάζει τις μυθολογικές αφηγήσεις για τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο και τις συγκρούσεις μεταξύ των θεών ως ψευδείς αφηγήσεις και ως ανήθικα πρότυπα.

Ο Θεός ως Αποκλειστικό Αίτιο του Αγαθού (Όχι του Κακού)

«μὴ περιοπτέον… λέγοντος ὡς “θεὸς μὲν αἰτίαν φύει βροτοῖς, ὅταν κακῶσαι δῶμα παμπήδην θέλῃ”. […] ἀλλὰ ἐάν τις ποιῇ ἐν οἷς ταῦτα τὰ ἰαμβεῖα ἔνεστι… ἐατέον λέγειν ὡς θεοῦ ἔργα ταῦτα, καὶ οὐ λυσιτελοῦντα αὐτοῖς.» Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’, 380c) Εδώ τίθεται ο κανόνας ότι ο θεός, όντας αγαθός, δεν μπορεί να είναι η αιτία του κακού, καταρρίπτοντας την ποίηση που παρουσιάζει τους θεούς να προκαλούν συμφορές. Δηλαδή απορρίπτει την ιδέα ότι ο θεός επινοεί τη δυστυχία για τους θνητούς.

«[…] μὴ πάντων αἴτιον τὸν θεὸν ἀλλὰ τῶν ἀγαθῶν». Πλάτων (Πολιτεία, 380c). «[…] ο θεός δεν είναι αίτιος για όλα, παρά μόνο για τα αγαθά». Ο Πλάτων επαναλαμβάνει εδώ ότι ο θεός, όντας αγαθός, δεν μπορεί να είναι αίτιος κακών, καταρρίπτοντας τις ποιητικές περιγραφές.

Η Απόρριψη των Θεομαχιών και ο Κίνδυνος της Αλληγορίας

«[…] Ἥρας δὲ δεσμοὺς ὑπὸ ὑέος καὶ Ἡφαίστου ῥίψεις ὑπὸ πατρός, μέλλοντος τῇ μητρὶ τυπτομένῃ ἀμυνεῖν, καὶ θεομαχίας ὅσας Ὅμηρος πεποίηκεν οὐ παραδεκτέον εἰς τὴν πόλιν […] ὁ γὰρ νέος οὐχ οἷός τε κρίνειν ὅτι τε ὑπόνοια καὶ ὃ μή». Πλάτων, Πολιτεία (378b – 378d) «[…] τους δεσμούς της Ήρας από τον γιο της και τις εκτινάξεις του Ηφαίστου από τον πατέρα του… και τις μάχες μεταξύ των θεών που έπλασε ο Όμηρος, δεν πρέπει να τα δεχτούμε στην πόλη… γιατί ο νέος δεν είναι σε θέση να διακρίνει τι είναι αλληγορία και τι όχι». Εδώ καταγγέλλει συγκεκριμένα τις μυθολογικές μάχες και τις ίντριγκες μεταξύ των θεών (π.χ. τον δεσμό του Ήφαιστου ή τις μάχες των θεών στον Όμηρο).

ΔΙΟΤΙΜΑ Η ΜΑΝΤΙΝΕΙΑ:

Η Διοτίμα από τη Μαντινεία, στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ασκεί κριτική στις ανθρωπομορφικές απεικονίσεις των θεών. Υποστηρίζει ότι η θεότητα είναι αγαθή και τέλεια, επομένως οι μύθοι που αποδίδουν στους θεούς πάθη, αντιζηλίες ή κακίες είναι ψευδείς και παραπλανητικοί. Εκεί, στο “Συμπόσιο”, η Διοτίμα κάνει μια πολύ βαθιά παρατήρηση: Ανατρέπει την άποψη του Αγάθωνα (που βασιζόταν στους μύθους των ποιητών), αποδεικνύοντας ότι οι θεοί δεν μπορεί να έχουν ελλείψεις ή κακά. Εδώ η Διοτίμα θέτει τη φιλοσοφική βάση: Οι θεοί είναι τέλειοι (μακάριοι). Και οτιδήποτε έχει “ελάττωμα” ή “έλλειψη” δεν μπορεί να είναι θεϊκό. Ένα χαρακτηριστικό σημείο όπου η Διοτίμα “διορθώνει” την εικόνα των θεών είναι στο Συμπόσιο (202c – 202d).

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Η Απόρριψη των Μύθων και η Έλλειψη Λογικής

Η Απαξίωση των Μυθολογικών Εξηγήσεων

«Περὶ τῶν μυθικῶς σοφιζομένων οὐκ ἄξιον μετὰ σπουδῆς σκοπεῖν». Αριστοτέλης (Μετά τα Φυσικά, Βιβλίο Β’ ή Βιβλίο III, 1000a). Δηλώνει ρητά ότι «δεν αξίζει τον κόπο να εξετάζει κανείς σοβαρά όσα λέγονται από εκείνους που σοφίζονται μύθους», καθώς οι εξηγήσεις τους δεν βασίζονται σε αποδείξεις αλλά σε φανταστικά σχήματα. Ο Αριστοτέλης ασκεί κριτική και «καταγγέλλει» τους ποιητές που ασχολήθηκαν με τη μυθολογία, κυρίως στο έργο του «Μετά τα Φυσικά» (ιδιαίτερα στο Βιβλίο Β’ ή Βιβλίο III, 1000a).

Οι Αντιφάσεις των Ποιητών: Το Παράλογο της Θεϊκής Τροφής

Μεταξύ άλλων, μιλάει για τις αντιφάσεις και τα παράλογα πολλών μύθων. Για παράδειγμα αναφέρει την αντίφαση του γεγονότος ότι ενώ οι θεοί είναι αθάνατοι, οι ποιητές έχουν γράψει ότι χρειάζονται τροφές όπως το νέκταρ και την αμβροσία για να διατηρήσουν την αθανασία τους: «θεοὺς γὰρ ποιοῦντες τὰς ἀρχὰς καὶ ἐκ θεῶν γεγονέναι, τὰ μὴ γευσάμενα τοῦ νέκταρος καὶ τῆς ἀμβροσίας θνητὰ γενέσθαι φασίν, δῆλον ὡς ταῦτα τὰ ὀνόματα γνώριμα λέγοντες αὑτοῖς· καίτοι περὶ αὐτῆς τῆς προσφορᾶς τῶν αἰτίων τούτων ὑπὲρ ἡμᾶς εἰρήκασιν· εἰ μὲν γὰρ χάριν ἡδονῆς αὐτῶν θιγγάνουσιν, οὐθὲν αἴτια τοῦ εἶναι τὸ νέκταρ καὶ ἡ ἀμβροσία, εἰ δὲ τοῦ εἶναι, πῶς ἂν εἶεν ἀΐδιοι δεόμενοι τροφῆς». Έτσι επισημαίνει την έλλειψη λογικής σε συγκεκριμένες μυθολογικές κατασκευές.

Το άρθρο Η Αγαθή Φύση των Θεών (Μέρος 1ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Πίνακας Περιεχομένων (Μέρος 3ο)

1. Αγάπη για τον Εχθρό
2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας
3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος
4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας
5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)
6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις
7. Η Αγάπη στα Ζώα
8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα
9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία
10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)
11. Αγάπη για τη Φύση

1. Αγάπη για τον Εχθρό

• “Καλλιέργησε την αγάπη και τη φιλία με έναν εχθρό” — Πιττακός ο Μυτιληναίος
• “Τον δε εχθρόν φίλον ποιείν και ευεργετείν” — Κλεόβουλος ο Λίνδιος
• «Τον δε εχθρόν ευεργετείν.» — Κλεόβουλος ο Λίνδιος (Διογ. Λαέρτ. Βίοι Φιλ. Α,91)
• «Καταφέρετε να βλέπετε τον χειρότερο εχθρό σας σαν αγαπητό φίλο σας, με την ίδια λαχτάρα.» — Σωκράτης
• “Τι πιο όμορφο υπάρχει από το να χαμογελάς στους εχθρούς σου;” — Σοφοκλής
• «Αλλήλοις θ ομιλείν, ως τους φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι.» Να επικοινωνείτε προς αλλήλους κατά τρόπον ώστε να μην μετατρέπετε τους φίλους εις εχθρούς, αλλά να μεταβάλλετε τους εχθρούς εις φίλους. — Πυθαγόρας (Διογένης Λαέρτιος 8. 23)
• «Νίκησον αυτού την αγριότητα ταις ευποιίαις» Νίκησε την αγριότητα αυτού με τις ευεργεσίες (σου). — Ιεροκλής (Ανθ.Στοβ.477,37)
• «Έχθρας διαλύειν.» — Δελφικό παράγγελμα, Κλεόβουλος

2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας

Η Αρχή της Μη Ανταπόδοσης: Μην Απαντάς στην Αδικία με Αδικία

• «Αδικούμενον τινα ου δεί ανταδικείν». Όταν αδικείται κάποιος, δεν πρέπει να ανταποδίδει την αδικία. — Πλάτων
• «Αφού απαγορεύεται γενικά το να αδικούμε, άρα ούτε όταν μας αδικούν πρέπει να αδικούμε». — Σωκράτης (Πλάτων, Κρίτων)
• «Ούτε γαρ ανταδικείν δει ούτε κακώς ποιείν ουδένα ανθρώπων ουδ αν οτιούν πάσχη υπ αυτών.» Ούτε λοιπόν να αντιδικεί κανείς πρέπει ούτε να κακοποιεί κανένα από τους ανθρώπους οτιδήποτε κι αν παθαίνει από αυτούς. — Πλάτων (Κριτ. 10, 49 Γ)

Καλύτερα να Αδικείσαι, Παρά να Αδικείς

• «Το αδικείν κάκιον εστί του αδικείσθαι.» Το να κάνει κανείς αδικία είναι χειρότερο από το να υπομένει αδικούμενος. — Πλάτων
• «Εγώ γάρ δη οίμαι και εμέ και σε και τους άλλους ανθρώπους το αδικείν του αδικείσθαι κάκιον ηγείσθαι.» Διότι εγώ πράγματι πιστεύω, καθώς και συ και οι άλλοι άνθρωποι, ότι το να αδικείς είναι χειρότερο του να αδικείσαι. — Σωκράτης (Πλάτων, Γοργίας 474ε)
• «Είναι προτιμότερο να αδικείσαι παρά να διαπράττεις αδικία.» — Σωκράτης
• «Ηττώ υπέρ δικαίου.» Να καταβάλλεσαι για το δίκαιο. — Δελφικό Παράγγελμα

Υπομονή, Ανοχή και Αντιμετώπιση των Ύβρεων

• «Ανέχου Πάσχων.» Να ανέχεσαι να αδικείσαι, να υποφέρεις (δείχνε υπομονή όταν αδικείσαι, όταν υποφέρεις.) — Ευριπίδης
• «Έτοιμός ειμί παρέχειν εμαυτόν τοις ξένοις, και αν βούλονται δέρειν έτι μάλλον η νυν δέρουσιν… (Ο Μαρσύας συμβολίζει την έπαρση και την αλαζονεία.) — Πλάτων (Κτήσιππος, Ευθύδημος 13, 285c)
• «Ακόμα κι αν σε βρίσουν η σε εξευτελίσουν η σε χτυπήσουν, μη θυμώνεις.» — Σωκράτης
• «Και γάρ τούτο λίαν κομψόν τω Κυνικώ παραπλέκεται: Δέρεσθαι αυτόν δει ως όνον και δερόμενον φιλείν αυτούς τους δέροντας ως πατέρα πάντων, ως αδελφόν.» Αυτός είναι ο τρόπος του φιλοσόφου: Να μαστιγώνεται σαν όνος και να αγαπάει αυτόν που τον χτύπησε, να είναι πατέρας και αδελφός όλης της ανθρωπότητας. — Επίκτητος (D. a. A. d. 3, 22, 54, 1)
• «Ήδιον, ουδέν, ουδέ μουσικώτερον έστ ή δύνασθαι λοιδωρούμενον φέρειν.» Τίποτα δεν είναι πιο ευχάριστο και δείγμα πνευματικής καλλιέργειας από το να μπορεί κανείς να υπομένει τα πειράγματα και τις κοροιδίες των άλλων. — Φιλήμων (Επιδικ.1)
• «Λοιδωρούμενος ποτε ανεχώρει. Του δ’ επιδιώκοντος ειπόντος, «τι φεύγεις;», «ότι», φησί, «του μεν κακώς λέγειν σύ την εξουσίαν έχεις, του δε μη ακούειν εγώ».» Κάποτε που κάποιος τον έβρισε, αυτός απεχώρησε. Και όταν αυτός που τον έβρισε του είπε: «γιατί φεύγεις;», «επειδή», λέει, «εσύ έχεις την εξουσία να βρίζεις, ενώ εγώ έχω την εξουσία να μην ακούω». — Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλ. Αρίστιππος ο Κυρηναίος 2, 70, 4-7)

Πραότητα και Μεγαλοψυχία Απέναντι στον Συνάνθρωπο

• «και την υμετέραν ηδικημένων όμως φιλανθρωπίαν διεξήειν..» — Αισχίνης (Περί της παραπρεσβείας)
• «Μεγαλοψυχίη το φέρειν πραέως πλημμέλειαν.» Μεγαλοψυχία είναι να υποφέρει κανείς με πραότητα τα σφάλματα των άλλων. — Δημόκριτος (Στοβ. Ανθολ.)
• «Όποιος συνήθισε ν’αντιμετωπίζει ήρεμα, με καλωσύνη και ευγένεια τα πράγματα της ζωής, αυτός εύκολα μπορεί να συναναστρέφεται τους ανθρώπους με ευγένεια και πραότητα.» — Πλούταρχος
• «Πράος ίσθι.» Να είσαι πράος. — Σόλων ο Αθηναίος
• «Τα σκυλιά δεν δαγκώνουν όσους πέφτουν κάτω, και ο θυμός σταματά και δεν ξεσπά σε άνθρωπο που θα δείξει ταπείνωση μπροστά στο θυμωμένο.» — Αριστοτέλης

Συγχώρεση, Συμφιλίωση και Έλεγχος του Θυμού

• «Αδικούμενος διαλλάσσου.» Να είσαι διαλλακτικός ακόμα κι όταν αδικείσαι. — Σόλων
• «Συγγνωμονικόν μάλλον η τιμωρητικόν τον πράον» Ο πράος άνθρωπος προτιμάει την συγχώρεση από την τιμωρία, είναι συγχωρητικός. — Αριστοτέλης
• «Συγγνώμη τιμωρίας κρείσσον.» Η συγγνώμη (συγχώρεση) είναι προτιμότερη από την τιμωρία. — Πιττακός
• «Μπροστά σ αυτούς που έσφαλαν παρά τη θέλησή τους από μία άστοχη κρίση, πρέπει να συγκρατούμε τον θυμό μας ». — Σοφοκλής
• «Αθάνατον οργή μη φύλαττε, θνητός ων». Σαν θνητός που είσαι, δεν πρέπει να διατηρείς οργή χωρίς τέλος. — Αριστοτέλης

3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος

• «Η δε της ψυχής φιλία δια το αγνή είναι και ακορεστοτέρα εστιν» Η αγάπη της ψυχής, επειδή είναι αγνή, είναι και πιο ακόρεστη (σε σχέση με την αγάπη του σώματος). — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,13,4-14,1)
• «Νη Δι, έφη, όπως δε και έτι μάλλον ευφραίνηται, βούλομαι αυτώ μαρτυρήσαι ως και πολύ κρείττων εστιν ο της ψυχής ή ο του σώματος έρως…» — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,12,4-13,4)
• «Από την καθαρή ψυχή ,καλύτερο μερίδιο δεν έχει ο Θεός πάνω στη Γη» — Πυθαγόρας
• «Η ψυχή του ανθρώπου περισσότερο από κάθε τι από τον ανθρώπινα μετέχει του θείου και κοινωνεί με αυτό» — Σωκράτης
• «Η ομορφιά της ψυχής είναι άξια μεγαλύτερης τιμής από την ομορφιά του σώματος.» — Πλάτων

4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας

• «Η πατρίς, ως έοικε, φίλτατον βροτοίς» Η πατρίδα, φαίνεται ότι είναι το πιο αγαπημένο πράγμα στους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Φιλώ τέκνα αλλά πατρίδ εμήν μάλλον φιλώ.» Αγαπώ τα παιδιά μου, μα την πατρίδα μου την αγαπώ πιο πολύ. — Πλούταρχος (Ηθ.)
• «Θνήσκε υπέρ πατρίδος.» Να πεθαίνεις για την πατρίδα (ανώτατη ένδειξη Αγάπης προς την πατρίδα είναι η προσφορά της ίδιας της ζωής). — Δελφικό παράγγελμα
• «Μάτερ εμά, το τεόν, ω αιωνία Ελλάς…» Ο Πίνδαρος προσφωνεί την «μητέρα» Ελλάδα, παρέχοντας τη σταθερή και ασφαλή βεβαίωση ότι οι υποθέσεις της κατέχουν μέσα στην καρδιά των τέκνων της την υπέρτατη θέση… — Πίνδαρος
• «Ούτοι έγωγε ής γαίης δύναμαι γλυκερώτερον άλλο ιδέσθαι» — Όμηρος (Οδύσσεια,Ι,27). (ής γαίης = αυτή εδώ την γη (την πατρίδα του)).
• «Ουδέν γλύκιον πατρίδος» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. — Όμηρος
• «Τι γαρ φίλτερον ανδρί πατρόας χθονός». Τι τάχα είναι περισσότερο αγαπημένο για τον άνθρωπο , από την πατρική του γη. — Αριστείδης
• «Ουδέν φίλτερον πατρώας γης , μακάριος δ όστις ευτυχών μένει εν τη ιδία αυτού πατρίδι» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. Και ευτυχής εκείνος που δίχως μακριά της να τον διώχνουν βάσανα ,μένει στην πατρίδα του. — Ευριπίδης
• «Η Αγάπη που έχει κανείς για την πατρίδα του, προέρχεται από την Αγάπη που ένοιωσε για τη μητέρα του στην παιδική του ηλικία.» — Πυθαγόρας
• «Νόμιζε την πατρίδα οίκον, τους δε πολίτας εταίρους». — Ξενοφών
• «Ουδένα χρή νομίζειν αυτόν αυτού τινα είναι των πολιτών αλλά πάντας της πόλεως» Δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι ανήκει στον εαυτό του, αλλά στην πατρίδα. — Αντιφάνης
• « ..της προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις..» Ήταν απερίγραπτη η Αγάπη του για την πατρίδα. — Διογένης Λαέρτιος (10, 10)

5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)

• «Φιλεί δ’ εαυτού πλείον ουδείς ουδένα» — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• “Πεφύκαμεν γαρ άπαντες τα μεν καθ αυτούς και παραπλήσια φίλα ηγείσθαι και κάλλιστα, αλεείνειν δε και εκτρέπεσθαι το υπερβάλλον” — Αγαθίας
• «..διό πάντα άνθρωπον χρή φεύγειν το σφόδρα φιλείν αυτόν» — Πλάτων (Στοβ. Ανθ.)
• «Φίλαυτοι, πολύ ή λίγο, είμαστε όλοι αναγκαστικά» — Αριστοτέλης. (φιλαυτία = αγάπη προς τον εαυτό μας)
• «Είναι φυσικό ν αγαπά κανείς τον εαυτό του. Ο εγωισμός, όμως, είναι ένα είδος αγάπης προς το εγώ μας, που δίκαια δυσφημίστηκε, γιατί δεν είναι πιά αγάπη για τον εαυτό μας, αλλά ένα αχαλίνωτο πάθος…» — Αριστοτέλης
• «Λίαν φιλών σεαυτόν ούχ έξεις φίλον» Αν αγαπάς υπερβολικά τον εαυτό σου, δεν θα έχεις φίλους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ουκ έστιν ουδείς, όστις ουχ αυτόν φιλεί.» Δεν υπάρχει κανένας που δεν αγαπάει τον εαυτό του.
• «Δύο γαρ έστιν α μάλιστα ποιεί κήδεσθαι τους ανθρώπους και φιλείν, το τε ίδιον και το αγαπητόν.» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 22-23)

6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις

Αγάπη για το Αγαθό, την Αλήθεια και τη Δικαιοσύνη

• (για τον Ανακρέοντα) «..τό φιλητόν, εστιν ουν ουκ άλλο τι ή ταγαθόν.» Το αγαπητό δεν είναι λοιπόν τίποτα άλλο από το καλό. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά, 2,11,8,1-2)
• «..το ψεύδος αλλά μισείν, την δ’ αλήθειαν στέργειν» Αλλά να μισείς το ψεύδος και να αγαπάς την αλήθεια. — Πλάτων (Πολιτεία,485c,3-4)
• «Φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε αλήθεια» Ο Πλάτων μου είναι αγαπητός, αλλά πιο αγαπητή η αλήθεια. — Αντιφάνης
• «Ούτε γάρ εαυτόν ούτε τα εαυτού χρη τον γε μέγαν άνδρα εσόμενον στέργειν, αλλά τα δίκαια.» Εκείνος που θέλει να γίνει άριστος, δεν πρέπει να αγαπά περισσότερο τον εαυτό του, μήτε τα δικά του, αλλά τα δίκαια. — Πλάτων (Νόμοι, 732 Α)
• «Τρία προσόντα πρέπει να έχουν όσοι πρόκειται να αναλάβουν την διακυβέρνηση ενός κράτους: α) φιλία προς το υπάρχον καθεστώς β) την απαραίτητη ικανότητα γ) την αρετή εκείνη και την Αγάπη προς τη δικαιοσύνη, που ταιριάζουν στη χώρα στην οποία ζεί» — Αριστοτέλης

Η Αγάπη για τις Αρετές και τη Γνώση

• «Να αγαπάς τη μόρφωση, τη σωφροσύνη, τη φρονιμάδα, την αλήθεια, την πίστη, την εμπειρία, την επιδεξιότητα, την συνεργασία, την επιμέλεια, την οικονομία, την τέχνη, την ευσέβεια». — Θαλής ο Μιλήσιος
• «Φρόνησιν αγάπα». — Βίας ο Πριηνεύς (Δελ. Παρ.)
• «..αγαπητόν γαρ αν δόξειε και ταύτης τυχείν της γνώσεως.» — Αριστοτέλης (De.Gen. An., Bek.731b, 2-3)

Η Αγάπη για την Ίδια τη Ζωή, την Ψυχή και το Σώμα

• «(οι άνθρωποι)..εύχονται μεν γαρ ευδαιμονείν, αγαπώσι δε καν μόνον δύνωνται ζην.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,44-45)
• «Φίλον γαρ είναι ημίν το σώμα, φίλην δε την ψυχήν, φίλα δε τα τούτων μέρη και τας δυνάμεις και τας ενεργείας…» — Αριστοτέλης (Στοβαίος, Ανθ. 2, 7, 13, 42-46)
• «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια» …όλα τα εξωτερικά προς εμένα να είναι σε σχέση Αγάπης προς τα εσωτερικά μου (προς τον εσωτερικό μου κόσμο). — Προσευχή του Σωκράτη στον θεό Πάνα (Πλάτων, Φαίδρος 279 b, 8)

Η Δύναμη, η Ομορφιά και η Υποκειμενικότητα της Αγάπης

• «Τυφλούται περί το φιλούμενον ο φιλών.» Τυφλώνεται μ’ ότι αγαπά, όποιος αγαπά αληθινά. — Πλάτων (Νόμοι,731Ε)
• «…έγω δε κην όττω τις έραται…» Εγώ (λέω ότι είναι το πιο ωραίο πάνω στη γη) αυτό που αγαπάει ο καθένας. — Σαπφώ

Η Αγάπη για την Καθημερινότητα, το Οικείο και το Μέτρο

• «Τω όντι θαυμαστόν εστι φιλείν πράγμα, ω τοσαύτα λειτουργούμεν καθ εκάστην ημέραν.» — Επίκτητος (Απ.23,9-10)
• «Ήδιστον δ ότω πάρεστι λήψις ων ερά καθ ημέραν» Είναι πάρα πολύ ευχάριστο να μπορεί κανείς να εξασφαλίζει για κάθε ημέρα αυτά που αγαπά. — Σοφοκλής (απόσπ.329)
• «..δια το αυτό δε τούτο και χαίρομεν τοις συνήθεσι και πράγμασι και ανθρώποις, και φίλους τούτους καλούμεν τους γνωρίμους. Δηλοί ουν ταύτα σαφώς ότι το γνωστόν και το φανερόν αγαπητόν εστιν.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,35-38)
• «Αγάπα των αγαθών μη την υπερβάλλουσαν κτήσιν, αλλά την μετρίαν απόλαυσιν.» — Ισοκράτης
• «Στέργε τα παρόντα ζητεί τα βελτίω.» Να αγαπάς τα παρόντα και να ζητάς για το μέλλον τα καλύτερα. — Ισοκράτης (Δημ.29)
• «…αγαπητού εδέσματος…» …αγαπημένου φαγητού… — Αξιόνικος (Φιλευρυπίδης).

Η Αγάπη για τον Κόπο και τα Δημιουργήματά μας

• «Τα επιπόνως γενόμενα πάντες μάλλον στέργουσι» Ο καθένας αγαπά περισσότερο ότι απέκτησε με κόπο. — Αριστοτέλης (Ηθ. Νικομ. Ι.1168α)
• «Οι ποιηταί τα αυτών ποιήματα και οι πατέρες τους παίδας αγαπώσι.» Οι ποιητές αγαπούν τα ποιήματά τους και οι πατέρες τα παιδιά τους.

7. Η Αγάπη στα Ζώα

• «Αεί κολιός ποτί κολοιόν ιζάνει: Επί των τοις ομοίοις προσομιλούντων. Επειδή ου μόνον εστι το ζώον φιλάλληλον και συνδυαστικόν και αγεληδόν πετόμενον, αλλά και αλίσκεται διά την αυτού σκιάν, προσερχόμενον αυτή καθ ύδατος ορασθείση» — Ζηνόβιος (E.c.L.T.e.D.2,47,1-5)
• «..κλαίον δε λιγέως, αδινώτερον ή τ οιωνοί, φήναι ή αγυπιοί γαμψώνυχες…» Και θρηνούσαν κλαίγοντας πιο σπαρακτικά απ’ τα σαρκοβόρα όρνεα, τους αλιάετους ή τους γύπες τους γαμψώνυχες, όταν τα μικρά τους οι αγρότες άρπαξαν, προτού κάνουν φτερούγες. — Όμηρος (Οδ.Π 216-218)
• «θηρσίν τε πάσι τέκνα τίκτουσιν φιλείν» — Στοβαίος (Ανθολόγιο)
• «Και τοις θηρίοις πόθος εγγίγνεται των συντρόφων.» Και τα άγρια ζώα ποθούν να βρεθούν κοντά με τα όμοιά τους. — Ξενοφών (Απομν.)

8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα

• «Τέλος δε έχει ο πολιτικός το ομόνοιαν και στοργήν εμποιεί τη πόλει…» — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Οι ευ οικούντες την πόλιν φιλούσιν αλλήλους (ήν γάρ τούτο τέλος της πολιτικής επιστήμης, η φιλία και η ένωσις). Οι άρα τά αυτών πράττοντες ου φιλούσιν αλλήλους.» …Οι αγαθοί πολίτες αγαπούν ο ένας τον άλλον… — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Ούτω και έθνει κοινή και πόλεσι ταις προεστώσαις και καθ εαυτήν εκάστη πόλει μεγάλων αγαθών η προς αλλήλους φιλία και ομόνοια.» …μεγάλα αγαθά είναι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και η ομόνοια. — Αριστείδης (Περί ομονοίας ταις πόλεσιν 531, 1-3)
• «Τας πόλεις συνέχειν η φιλία» Τις πόλεις συνέχει η Αγάπη/φιλία. — Αριστοτέλης Ηθ. Νικ. 1155 Α

9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία

Βλέποντας με τα μάτια της Αγάπης, οι Έλληνες δόμησαν κοινωνίες με αυξημένο το κοινό αίσθημα, το αίσθημα συναλληλίας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι εδώ γεννήθηκε η πραγματική (Άμεση) Δημοκρατία. Επίσης, όπως προαναφέραμε, ακόμα και ο θεσμός της βασιλείας όπου υπήρχε, είχε διαπλαστεί μέσω του αισθήματος της Φιλότητος: Οι βασιλείς της εποχής ήταν υπηρέτες των συμπολιτών τους. Έθεταν τον εαυτόν τους σε κίνδυνο για την υπεράσπιση των συμπολιτών τους. Οι βασιλείς των Ελλήνων (π.χ. Κόδρος, Λεωνίδας, Αλέξανδρος, κλπ) πάντοτε πήγαιναν στη μάχη στην πρώτη γραμμή, για να προσφέρουν θυσία τον εαυτόν τους στο σύνολο. Δεν απείχαν από τους πολέμους υπεράσπισης της πατρίδας τους δίνοντας εντολές από την ασφάλεια του παλατιού όπως γίνεται σήμερα. Έτσι δικαιολογούσαν και τη θεία καταγωγή τους, ότι είναι θείο γεγονός η θυσία για το κοινό καλό.

Για τον ίδιο λόγο στην Ελλάδα γεννήθηκε και ο θεσμός της “Χορηγίας” όπου οι πλούσιοι προσφέρουν μέρος των χρημάτων τους για κάποιο κοινωνικό έργο. Πρόκειται για μια κοινωνική προσφορά, που εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή.

Επίσης ο νόμος “Περί Αδυνάτου” στην Αθήνα και άλλες πόλεις όπου δινόταν ένα ποσό μηνιαίως σε οποιοδήποτε είχε χαμηλό εισόδημα.

Επίσης ο Ζάλευκος από το Ρήγιο που μαζί με τον Χαρώνδα από την Κατάνη ήταν οι πρώτοι νομοθέτες στην Ευρώπη, οι πρώτοι που έφτιαξαν μια συστηματική νομοθεσία, ώστε οι πολίτες να έχουν αίσθηση δικαιοσύνης, ότι προστατεύονται από αντικειμενικούς νόμους που δεν σχετίζονται με την εκάστοτε εξουσία.

10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)

(Εδώ συγκεντρώνονται όλα τα αποφθέγματα που αφορούν τη φιλαλληλία και τη γενική παραίνεση της Αγάπης)

Η Φιλανθρωπία ως η Κορυφαία των Αρετών

• «Μάλλον βασιλικωτέρα φιλανθρωπία του λοιπού χορού των αρετών» Η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο είναι κατά πολύ η σημαντικότερη από όλες τις αρετές (η προεξάρχουσα όλων των αρετών). — Θεμίστιος
• «Αγάπης δε ουδέν μείζον ούτε ίσον εστί» Τίποτε δεν είναι σπουδαιότερο ούτε ίσο με την Αγάπη. — Μένανδρος (Μενάνδρου γνώμαι μονόστιχοι)
• “Φιλοφροσύνη αμείνων” Η αγάπη είναι το καλύτερο. — Όμηρος
• “Πέρας μεν αρετών η φιλία, αρχή δε η ευσέβεια” Των αρετών το ανώτατο σημείο είναι η αγάπη, αρχή δε η ευσέβεια. — Πυθαγόρας
• «..της φιλίας …μεγίστης ούσης αρετής και ταις άλλαις ως τελειότητος επιφαινομένης. Πέρας μεν γαρ των αρετών η φιλία…η δε της φιλίας έξις ο τελειότατος των αρετών καρπός.» — Ιεροκλής
• «Η φιλανθρωπία εστί…ηδίστη και καλλίστη και προσφιλεστάτη θεοίς τε και ανθρώποις» — Ξενοφών (Οικονομικός 15.4)
• “Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται, ων το μεν εστί θνητόν αγαθόν, το δε αθάνατον” Ο ανώτερος άνθρωπος, περισσότερο από κάθε τι, αφιερώνεται στη Σοφία και την Αγάπη. Το πρώτο είναι θνητό αγαθό ενώ το δεύτερο είναι αθάνατο. — Επίκουρος (Προσφώνηση 78)

Η Ανθρωπιά ως Στάση Ζωής και Καθημερινή Πράξη

• «Αγαπάσθαι και οικείν ευδαιμόνως.» Να αγαπιέσθε και να κατοικείτε με ευδαιμονία (μεταξύ σας). — Πλάτων (Πολιτεία)
• «Χρω φιλανθρώπως και δικαίως τοις εντυγχάνουσι.» Να αγαπάς τους ανθρώπους και να τους συμπεριφέρεσαι με δικαιοσύνη, όσους τύχει να συναντήσεις. — Πλούταρχος (Ηθικά 88c)
• «Φιλοφρόνει πάσιν.» — Δελφικό Παράγγελμα
• «Φιλίαν αγάπα» — Δελφικό Παράγγελμα. Επίσης: Ξενοκράτης
• «Φιλοφρονήσασθαι αλλήλους» Να αγαπάτε αλλήλους (ο ένας τον άλλον). — Πλάτων (Νόμοι 738 D) Επίσης Ξενοφών
• «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.» — Πλάτων
• «..άνθρωπος ών, ώ το φιλείν έστι και φιλείσθαι και το χαρίζεσθαι και το ευχαριστείν» — Πλούταρχος
• «..αλλ αγαπάν σοι προσήκον.» ..αλλά σου ταιριάζει να αγαπάς. — Αριστείδης
• «Βούλου δ’ αρέσκειν πάσι, μη σαυτώ μόνον» Να θέλεις να είσαι αρεστός σε όλους, όχι μόνο στον εαυτό σου. — Μένανδρος
• «Ηδέως μεν έχε προς άπαντας, χρω δε τοις βελτίστοις…» Να φέρεσαι με γλυκό τρόπο σε όλους και να συναναστρέφεσαι με τους καλύτερους… — Ισοκράτης (Α, 6)
• «κοινός γίγνου» — Δελφικό παράγγελμα. Προσπάθησε να γίνεις δημοφιλής (να σε αγαπούν όλοι).

Η Σύνδεση της Αγάπης με τη Δικαιοσύνη και το Ήθος

• “ἀγαπᾶν δὲ καὶ τιμᾶν καὶ σέβεσθαι κατὰ τὴν δικαιοσύνην” — Πλούταρχος
• «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γν. Μον.)
• «Ουδέν μικρότερον φιληδονίας και φιλοκερδίας και αλαζονείας. Ουδέν κρείσσον μεγαλοψυχίας και πραότητος και φιλανθρωπίας» — Επίκτητος
• «Έστι δε της αρετής και το ευεργετείν τους αξίους… Φιλοίκειον είναι και φιλόφιλον και φιλέταιρον και φιλόξενον και φιλάνθρωπον και φιλοκαλον, ά δη πάντα των επαινουμένων εστί» — Αριστοτέλης
• «Ουκ άξιον απ όψεως, ω βουλή, ούτε φιλείν ούτε μισείν ουδένα, αλλά εκ των έργων σκοπείν.» — Λυσίας
• «Το μη συνειδέναι γαρ αυτού τω βίω αδίκημα μηδέν ηδονήν πολλήν έχει» Είναι μεγάλη ψυχική ικανοποίηση να γνωρίζεις ότι δεν αδίκησες ποτέ κανένα στη ζωή σου.— Αντιφάνης (Ανθ. Στοβ. ΚΔ,7).
• «Καλώς ακούειν μάλλον ή πλουτείν θέλε.» Να θέλεις περισσότερο να έχεις την εύνοια και τον έπαινο των άλλων, παρά να πλουτίζεις.— Μένανδρος
• «Άμεινον έφη επαιτείν ή απαίδευτον είναι. Οι μέν γάρ χρημάτων, οι δ’ ανθρωπισμού δέονται.» — Αρίστιππος ο Κυρηναίος

Η Φιλανθρωπία ως Στοιχείο Πολιτισμού και Ελληνικότητας

• «Όσω γαρ παιδεία και φιλανθρωπία προέχειν δοκείτε, τοσώσδε αίσχιον α μη χρη φαίνεσθαι διώκοντας.» Όσο νομίζετε ότι πρέπει να προέχουν η παιδεία και η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο, τόσο αισχρό είναι αυτά να μην πρέπει να φαίνεσθε ότι τα επιδιώκετε. — Αριστείδης
• «..ούτως η πόλις ημών ου μόνον θεοφιλώς αλλά και φιλανθρώπως έσχεν…» Έτσι η πόλη μας ήταν όχι μόνο αγαπητή στους θεούς αλλά επίσης είχε αγάπη προς τους ανθρώπους… — Ισοκράτης
• «Αλλ ημίν τοις ημέρως και φιλανθρώπως ζην δοκούσι ποίον έργον απολείπεται γης, ποίον εν θαλάττη, τις εν όρεσι τέχνη, τις κόσμος διαίτης» Αλλά σε μας που ζούμε μια ζωή εξημερωμένη και φιλάνθρωπη, ποιο έργο μας έχει ξεφύγει είτε της στεριάς είτε της θάλασσας, είτε τέχνη του βουνού, και ευχάριστος τρόπος ζωής. — Πλούταρχος (Ηθικά)
• «Ο δ’ ουν Σόλων την ουσίαν του πατρός ελαττώσαντος εις φιλανθρωπίας τινάς..» — Πλούταρχος (Σόλων).
• «..εισίν Έλληνες τινες άνθρωποι ούτως ήμεροι και φιλάνθρωποι τους τρόπους ώστε…» — Δημοσθένης (Κατά Μειδίου).
• «Δύο γένη παρά τοις Έλλησιν ανθήσαι λέγεται,…δικαιοσύνη μεν το των Αιακιδών καλόν, φιλανθρωπία δε δείκνυσι το των Αθηναίων εξαίρετον» — Ιμέριος
• «..και πάντων τυχόντες των φιλανθρώπων υπερβολικώτερον..» — Πολύβιος
• «..δια δε ταύτης της φιλανθρωπίας ανακτησάμενοι την παρά τοις Έλλησιν εύνοιαν..» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Πολύδωρον ευδοκιμούντα εν Σπάρτη… εν δε ταις κρίσεσι τα δίκαια εφύλασσεν ουκ άνευ φιλανθρωπίας» — Παυσανίας (Λακωνικά, 3).
• «..ούτω θεοφιλώς και φιλανθρώπως διώκει την πόλιν..» (ο Ευαγόρας) — Ισοκράτης

Η Εσωτερική Αρμονία και η Ομορφιά της Ψυχής

• «το σώφρον εν τω φιλανθρώπω γενέσθαι..» — Πλούταρχος
• «Από όλο το βάρος και τον πόνο της ζωής, μια λέξη μας ελευθερώνει: Αγάπη.» — Σοφοκλής
• «H Aγάπη, ίση στο μήκος και στο πλάτος…αυτή είναι που την θεωρούν έμφυτη ως και στα μέλη των θνητών.» — Εμπεδοκλής (Απόσπ. 349)
• «Αν επιβληθείς στις επιθυμίες και στους φόβους σου, και ζεις απλά και αγαπάς τους γύρω σου, η φυσική ηδονή της ζωής θα σου αποκαλυφθεί» — Επίκουρος.
• «και, νη Δία, ούτω φιλανθρώπως προς ημάς έχεις, ως ξυγκινδυνεύειν» — Φιλόστρατος
• «Μειλιχίη. Τη φιλανθρωπία. Φιλώνται. Αγαπώσι, φιλούσι» — Σχόλια στον Ησίοδο
• «Εις όμματ εύνου φωτός εμβλέψαι γλυκύ» Είναι ευχάριστο να βλέπει κανείς την όψη ανθρώπου με φιλικά αισθήματα. — Ευριπίδης (Ίων,732).
• «Τα αισθήματα της καλοσύνης και της αγαθοεργίας πηγάζουν από τα στήθη (από τις καρδιές) των καλών, όπως από πλούσια πηγή» — Πλάτων.
• «Αντί να λέμε: «γνώθι σαυτόν», καλύτερα θα ήταν πολλές φορές να λέγαμε: «γνώρισε τους άλλους»» — Μένανδρος.
• «Ώς χαρίεν ο άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» Τι ωραίο πλάσμα που είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά. — Μένανδρος
• «Ου ποτέ σου φιλότης γηράσεται ουδέ θανείται» — Κριτίας (Αποσπ.1)

Η Οικουμενική Αγάπη και η Αδελφοσύνη των Ανθρώπων

• «Φιλάλληλον γαρ είναι και κοινωνικόν ζώον τον άνθρωπον.» Ο άνθρωπος είναι είδος που αγαπάει αλλήλους και είναι κοινωνικό. — Αριστοτέλης (Στοβαίος Ανθ. 2, 7, 13, 80)
• «Ως καλώς έχον εστί πασάν τε γην πατρίδα νομίζειν και πάντας ανθρώπους αδελφούς και φίλους, ως αν γένος μεν όντας θεού.» Είναι καλό να θεωρούμε όλη τη γη πατρίδα μας και όλους τους ανθρώπους αδερφούς μας και φίλους μας, γιατί είναι όλοι παιδιά του θεού. — Απολλώνιος Τυανεύς
• «Να αγαπάτε όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυλή η την θρησκεία στην οποία ανήκουν.» — Επίκτητος
• «Ει δ η προς τους πολίτας φιλία δι αυτήν αιρετή, αναγκαίον είναι και την προς ομοεθνείς και ομοφύλους, ώστε και την προς πάντας ανθρώπους…» …η Αγάπη…προς όλους τους ανθρώπους…είναι αναγκαία. — Αριστοτέλης
• «της φιλίας αντέχεσθαι δει, τουτ έστι της φιλανθρωπίας προς άπαντας.» Πρέπει να εμμένουμε στη φιλότητα, δηλαδή στην αγάπη προς όλους τους ανθρώπους. — Ιεροκλής

Η Φιλανθρωπία ως Θεία Επιταγή και Καθήκον

• «Ούκ έσθ’όπως γάρ ουν άνθρωπον αδικούντα σέβειν Θεόν. Αλλά κρηπίς ευσεβείας σοι νομιζέσθω η φιλανθρωπία» Άνθρωπος ο οποίος αδικεί δεν είναι δυνατόν να σέβεται τον Θεό. Αλλά βάθρο της ευσέβειας να θεωρείς την αγάπη προς τον άνθρωπο. — Πορφύριος
• “Η αγάπη προς τους ανθρώπους είναι καθήκον, αφού είμαστε παιδιά του ίδιου θεού” — Επίκτητος

Η Αγάπη για τον Πλησίον και η Ισότητα

• “Ισότης Φιλότης” Αρχαία Ελληνική λαϊκή ρήση (που περιλαμβάνεις δύο σημαντικές έννοιες, την Αγάπη και την Ισότητα).
• «Ει δε γεύεται ανδρός ανήρ τι, φαίμέν κε γείτον έμμεναι νόω φιλήσαντ ατενέι γείτονι χάρμα πάντων επάξιον.» Αν ο άνθρωπος κάτι από τον άνθρωπο γεύεται, να πούμε μπορούμε πως γείτονας που μ όλη του τη σκέψη αγαπά τον γείτονά του, είναι ευτυχία που αξίζει ό,τι κι αν πεις. — Πίνδαρος (Νεμεονίκες, Ζ 127)
• «Αγάπα τα του πλησίου σου και τήρει ως τα σαυτού» — Κλεόβουλος

Η Αγάπη ως Οικουμενική Αρμονία και Κινητήριος Δύναμη

• «Του παντός αιώνος επιδραττόμενον το φιλότιμον και φιλάνθρωπον, εξαμιλλάται ταις πράξεσιν και ταις χάρισιν.» Στο μάκρος όλης της ζωής η φιλοτιμία και η Αγάπη προς το συνάνθρωπο σαν συμμετέχουν κάνουν σαν σε άμιλλα πράξεις ωραίες και ηθικά ευγενείς. — Πλούταρχος (Περι Κοιν. Ενν.)
• «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένην κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επι τον μακαρισμόν.» (Η αγάπη-φιλία σέρνει το χορό ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας όλους να σηκωθούμε για τον ύμνο της ευτυχίας). — Επίκουρου (Προσφ. 52)
• «Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, (να μεταδώσουμε τη σοφία παντού) τότε ειλικρινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους ανθρώπους. Τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη και φιλαλληλία και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη η νόμους.» — Διογένης ο Οινοανδέας

Η Φιλοξενία και η Προστασία του Ξένου

• «..γιατί και αυτοί δικοί μου άνθρωποι είναι και ας μη γεννήθηκαν ακόμα. Αλλά και τους ξένους που έρχονται στα μέρη μας είναι πράξη Αγάπης το να τους βοηθάς.»— Διογένης ο Οινοανδέας
• «Η Αγάπη προς τον άνθρωπο μας προστάζει να βοηθάμε τους ξένους.» — Επίκουρος
• «Χρή ξείνον παρεόντα φιλείν» — Όμηρος (Οδύσσεια, 15,74).
• «οι τοίνυν Ατλάντιοι… πολλή μεν ευσεβεία και φιλανθρωπία τη προς τους ξένους δοκούσι διαφέρειν των πλησιοχώρων» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Η δε Κίμωνος αφθονία και την παλαιάν των Αθηναίων φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν υπερέβαλεν» — Πλούταρχος
• «Είναι ωραίο να φιλεύης αμέσως σε λιτό τραπέζι τον ξένο» — Φωκυλίδης ο Μιλήσιος.
• «Ξένον προτίμα, και φίλον κτήση καλόν» — Μένανδρος
• «Ξένοισι πιστοίς πιστός ών γίγνου φίλος» — Μένανδρος
• «Ξένους ξένιζε, και συ γάρ ξένος γ’έση» Τους ξένους να φιλοξενείς, γιατί και συ κάποτε θα είσαι ξένος. — Μένανδρος
• «Κανένας δεν είναι ξένος για μένα, αν είναι καλός.»— Μένανδρος
• «Του γαρ τε ξείνος μιμνήσκεται ήματα πάντα ανδρός ξεινοδόκου, ος κεν φιλότητα παράσχη.» Από όσους τον φιλοξενούν θυμάται ο ξένος πάντα εκείνον που τον καλοδέχτηκε με Αγάπη. — Όμηρος (Ο, 55)

Συμπόνια, Αλληλεγγύη και Στήριξη στους Αδύναμους

• «Ούτε εξ ιερού βωμόν ούτε εκ της ανθρωπίνης φύσεως αφαιρετέο τον έλεον.» Δεν πρέπει κανείς ούτε από χώρο ιερό να αφαιρεί τον βωμό, ούτε από την ανθρώπινη ψυχή την ευσπλαχνία. — Φωκίων
• «Ακούετε ω άνδρες Αθηναίοι, του νόμου της φιλανθρωπίας, ος ουδέ τους δούλους υβρίζεσθαι αξιοί» — Δημοσθένης
• «Μην αφαιρείτε τους βωμούς από τους ναούς και τη συμπόνοια από τις καρδιές σας.» — Πυθαγόρας
• «Ιδίας νόμιζε των φίλων τάς συμφοράς» Να νομίζεις ότι οι συμφορές των φίλων σου είναι και δικές σου. — Μένανδρος
• «Ανακουφίζονται αυτοί που λυπούνται, όταν τους συμπονούν οι φίλοι». — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1171a).
• «Τοίς ήσσοσι πάς τις ευνοίας φέρει» Στους αδύνατους ο καθένας τρέφει συμπάθεια. — Αισχύλος (Ικέτ.489).
• «Πόνει μετά δικαίου» Να συμπονάς αυτόν που έχει δίκιο. — Χίλων.
• «Οι δυστυχίες ενώνουν τους ανθρώπους» — Αριστοτέλης
• «ατυχούντι συνάχθου» Δελφικό παράγγελμα. (Επίσης, Ηράκλειτος). Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.
• «Άξιον ανθρώπους όντας επ ανθρώπων συμφοραίς μη γελάν, αλλά ολοφύρεσθαι» — Δημόκριτος.
• «Ες κοινόν αλγείν τοις φίλοισι χρη φίλους.» Να συμπονεί το φίλο του πρέπει ο πιστός φίλος. — Ευριπίδης (Ιφ. Αυλ. 408)
• «Όποιος αφήνει τον ίδιο τον άνθρωπο να δυστυχή σοφός δεν είναι». — Ευριπίδης.
• «Μέμνησο πλουτών , τους πένητας ωφελείν» Αν πλουτίσης, θυμήσου να βοηθάς τους φτωχούς. — Μένανδρος.
• «Μηδενός καταφρόνει». Κανέναν μην περιφρονής. — Μένανδρος.
• «Όταν οι μεγάλοι βοηθούν τους μικρούς , σώζονται και αυτοί μαζί τους». — Αίσωπος.
• «Aεί νομίζονθ οι πένητες των θεών.» Ανέκαθεν οι φτωχοί λογίζονται προστατευόμενοι των θεών. — Μένανδρος
• «Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς.» Ικέτη, γέροντα και φτωχό μην προδίδεις. — Μένανδρος
• «Συμπονείν τοις κακοπαθούσι.» — Πλούταρχος (Αντ.43)
• «Ο γαρ οίνος ο πολύς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν… φιλανθρώπους, ελεήμονας…» — Αριστοτέλης

Η Ύψιστη Αξία και η Αναγκαιότητα της Φιλίας

• «Από όλα τα δώρα που η θεία πρόνοια μας χαρίζει για να κάνει τη ζωή μας πλήρη και χαρούμενη, η Αγάπη / φιλία είναι το ομορφότερο.» — Επίκουρος
• «Κάλιστον η φιλία των αγαθών.» Η Αγάπη είναι το καλύτερο από όλα τα αγαθά. — Στοβαίος
• «Ζην ούκ άξιος, ότω μηδέ εις εστι χρηστός φίλος» Δεν αξίζει να ζει, όποιος δεν έχει ούτε ένα καλό φίλο. — Δημόκριτος.
• «πυρός και ύδατος ο φίλος αναγκαιότερος» — Αρχαία Ελληνική παροιμία.
• «Φιλία εις αλλήλους ανακρίνασθαι.» Να αναζητάτε Αγάπη μεταξύ σας. — Ευριπίδης (Ιππ.253)

Η Δύναμη της Προσφοράς και η Αμοιβαιότητα της Αγάπης

• «Έστιν δε βέλτιον το φιλείν ή το φιλείσθαι.» Είναι καλύτερο να αγαπάς από το να σε αγαπούν. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά 2, 11, 34, 4)
• «Ο αληθινός φίλος νοιώθει χαρά κυρίως όταν προσφέρει, όχι όταν παίρνει.» — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1159α)
• « στέργετε τώς φιλέοντας ιν ήν φιλέητε φιλήσθε.» Να αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ώστε όταν εσείς αγαπάτε να σας αγαπούν. — Μόσχος (Αποσπάσματα 2, 8)
• “Τον φιλέοντα φιλείν και τω προσιόντι προσείναι” Να αγαπάς αυτόν που σε αγαπά και αυτόν που σε καλοδέχεται να τον καλοδέχεσαι (Ν ανταποδίδης την Αγάπη με Αγάπη). — Ησίοδος (Έργα και ημέραι)
• «Ουδ’ υφ’ ενός φιλέεσθαι δοκέει μοι ο φιλέων μηδένα.» Μου φαίνεται πως από κανένα δεν θα αγαπηθεί αυτός που δεν αγαπάει κανένα. — Δημόκριτος

Ο Φίλος ως «Άλλος Εαυτός» και Θεραπευτής στις Δυσκολίες

• «Ά γάρ εις εαυτόν τις θέλει, ταύτα και είς τον φίλον, είπερ άλλος αυτός ο φίλος» …ο φίλος είναι άλλος εαυτός. — Αριστοτέλης (Ηθ.Νικ. Bekker,1166A,1,5-6)
• «Νόμιζε αδελφούς τους αληθινούς φίλους» — Μένανδρος
• «Ο σωματικά άρρωστος χρειάζεται γιατρό, ο ψυχικά άρρωστος φίλο». — Μένανδρος.
• «Λύπης ιατρός εστιν ο χρηστός φίλος.» — Μένανδρος
• «Τους πραγματικούς φίλους τους γνωρίζουμε στη δυστυχία» — Ισοκράτης.

Πίστη, Αφοσίωση και Κοινοκτημοσύνη

• «Φίλων ουδέν ίδιον ,αλλά κοινά τα χρήματα». Μεταξύ φίλων δεν είναι τίποτε ιδιόκτητο, αλλά ότι έχουν είναι κοινό. — Ευριπίδης.
• «Κοινά τα των φίλων» Κοινά είναι όλα τα αγαθά των φίλων. — Πλάτων (Φαίδρος).
• «Δεί τους φιλούντας πίστιν, ού λόγους έχειν» Πρέπει αυτοί που αγαπιούνται να έχουν πραγματική πίστη, και όχι αγάπη μόνο στα λόγια. — Μένανδρος
• «Στέργε φίλους άχρις θανάτου. Πίστις γάρ αμείνων» — Φωκυλίδης (Γνώμαι, 219).
• «Όσο μακρυά κι αν είσαι, μην ξεχνάς τους αγαπημένους σου ανθρώπους» — Αριστοφάνης.
• «Φιλίας δικαίας κτήσις ασφαλεστάτη» Η Αγάπη/φιλία που έχει σαν βάση τη δικαιοσύνη, είναι απόκτημα βέβαιο. — Μένανδρος
• «..ούτω συμβαίνει και την οικειότητα την προς αλλήλους (τους ανθρώπους)» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 18-19)
• «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..» — Ιεροκλής

Το Μέτρον στην Αγάπη και η Αποφυγή των Υπερβολών

• «Οι νέοι φιλούσι τε άγαν και μισούσιν άγαν.» Οι νέοι αγαπάνε πολύ και μισούν πολύ. — Αριστοτέλης
• «Οι πέρα στέρξαντες, οίδε και πέρα μισούσι.» Όσοι αγάπησαν πάρα πολύ, αυτοί μισούν και πάρα πολύ. (Τραγ. Απόσπ. Αδέσπ. 78)
• «Αγάπη άκαιρος ίσον εστί τω μισείν.» Αγάπη που δεν εκφράζεται στην κατάλληλη στιγμή μοιάζει σα να’ναι μίσος. — Σωκράτης

Οικογενειακή Στοργή: Σύζυγοι, Γονείς και Παιδιά

• «ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει Αγάπη και δε νοιάζεται για το ταίρι του» — Όμηρος (Ιλιάδα IX 341-342).
• «Ένα σπίτι γεμάτο Αγάπη είναι μια ζεστή γωνιά.» — Λυσίας
• “Μη δείχνεσαι ποτέ στα παιδιά σου με αυστηρό πρόσωπο. Η γλύκα σου κερδίζει την αγάπη τους” — Φωκυλίδης
• «Στοργήν δε στοργή οπώπαμεν.» Γνωρίσαμε τη στοργή μέσα από τη στοργή. — Εμπεδοκλής
• «Οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Οι μεγαλύτεροι των θνητών, μα και οι πιο μικροί αγαπάνε τα παιδιά τους.» — Ευριπίδης.
• «Στέργε τεήν άλοχον. Τι γαρ ηδύτερον και άρειον, η όταν ανδρί γυνή φρονέηι φίλα γήραος άχρις και πόσις ήι αλόχωι…» — Φωκυλίδης
• «Ους τρέφεις αγάπα.» Να αισθάνεσαι Αγάπη για αυτούς που μεγαλώνεις. — (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Ότι μαθαίνει το παιδί με Αγάπη, το διατηρεί στοργικά μέχρι τα γηρατειά του. Πρέπει λοιπόν να διαπαιδαγωγούνται με καλοσύνη τα παιδιά.» — Ευριπίδης
• «Γλυκύτατο είναι να βλέπης των γονέων σου τα μάτια». — Σοφοκλής.
• «Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο από όταν με μια γνώμη αγαπημένο αντρόγυνο φροντίζει για το σπίτι.» — Όμηρος (Οδ. Ζ 184)
• «Ηδύ γε πατήρ τέκνοισιν, ει στοργήν έχει» Γλυκό πράγμα είναι για τα παιδιά ο πατέρας όταν τα αγαπά. — Φιλήμων (Αδήλ. 108)
• «Παις στέργει τε και στέργεται υπό των γεννησάντων» Το παιδί αγαπάει τους γονείς του και αγαπιέται από αυτούς.— Πλάτων (Νόμοι 754 Β)

Η Φύση μας είναι η Αγάπη: Αποφυγή του Μίσους και της Έχθρας

• «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν.» Γεννήθηκα για ν’ αγαπώ, όχι για να μισώ. — Σοφοκλής (Αντιγόνη)
• «Φιλότητα αντί διαφοράς εθέλειν.» Να θέλετε Αγάπη αντί της έχθρας. — Ανδοκίδης
• «…μηνιθμόν μεν απορρίψαι φιλότητα δ’ελέσθαι…» … διωξε το θυμό και επέλεξε την Αγάπη… — Όμηρος (Ιλιάδα Β.)
• «Απέχθειαν φεύγε.» Να αποφεύγεις το μίσος. – (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Είθε, να μην είμαι εχθρός κανενός και είθε να είμαι φίλος του αιώνιου και του μόνιμου. Είθε να αγαπώ, να επιθυμώ και να επιτυγχάνω μόνο ό,τι είναι καλό…» — Ευσέβιος (Στοβαίος)

Η Δύναμη της Ομόνοιας και της Ομοφροσύνης

• «Ομόνοια μέγιστον αγαθόν δοκεί ταις πόλεσιν είναι». — Ξενοφών.
• «Από ομονοίης τα μεγάλα έργα.» Από την ομόνοια γίνονται τα μεγάλα έργα. — Δημόκριτος
• «Ομόνοιαν χρωμένοις, σωτήριον.» Η Ομόνοια είναι σωτήρια σε όσους την τηρούν. — Αίσωπος.
• «Ομόνοιαν άσκει.» Να ασκείς την ομόνοια.— Θέογνις
• «Ομοφροσύνη φιλίην ποιεί.» Η ενότητα φρονήματος και αισθημάτων δημιουργεί αγάπη/φιλία.— Δημόκριτος
• «…ομοφροσύνην οπάσειαν εσθλήν (θεοί)..» — Όμηρος (Οδ. Ζ 182)

Κοινωνική Συνύπαρξη, Αλληλεγγύη και Επικοινωνία

• «Το μεν ζην οι γονείς μετά των θεών ημίν έδωκαν… Το δ ευ ζην εστί κοινωνικώς ζην και φιλικώς και σωφρόνως και δικαίως.» — Πλούταρχος
• «Τόσο τα νιάτα, όσο και τα γηρατειά, χωρίς αλληλεγγύη δεν κατορθώνουν τίποτα.» — Θουκυδίδης
• «Η σοφία των θεών το έθεσε έτσι ώστε ο άνθρωπος να έχει την ανάγκη των συνανθρώπων του.» — Θεόκριτος
• «Παν γαρ εν φίλον τόδε.» Όλοι εμείς εδώ οι φίλοι είμαστε ένα σώμα και μια ψυχή. — Ευριπίδης (Ορεστ.1192)
• «Ότω δε μη ένι κοινωνία, φιλία ουκ αν είη.» Σε όποιον δεν έχει επικοινωνία με άλλους, σε αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη/φιλία. — Πλάτων (Γοργίας)
• «..συνεστάναι γάρ χωρίς φιλίας και κοινωνίας αμάχανον» — Έκφαντος (Περί. βασ.).

Συμφιλίωση, Καλές Σχέσεις και Όρκοι Αγάπης

• «Η συμφιλίωση κάνει καλό και στους δύο αντιπάλους.» — Θουκυδίδης
• «…κατά φιλότητα συγγίγνεσθαι…» Να συναναστρέφεσθε με αγάπη — Ηρόδοτος (1.172)
• «Ευνοητικώς μέντοι γε προς αλλήλους διακείσθαι και φιλικώς και δοκιμαστικώς και αποδεκτικώς» Λοιπόν, να διάκεισθε με εύνοια και με Αγάπη προς αλλήλους, και με επιδοκιμασίες και με αποδοχή. — Ζήνων (Στοβ. Ανθ.)
• «…Φιλότητα μετ αμφοτέροισι βάλωμεν….» …να βάλουμε Αγάπη μεταξύ τους… — Όμηρος (Ιλιάδα Δ 16)
• «…φιλότητα παράσχη…» …πρόσφερε Αγάπη — Όμηρος (Ιλιάδα Γ354)
• «…φιλότητα και όρκια πιστά ταμόντες…» … Αγάπη θέτοντας και κάνοντας πιστούς όρκους … — Όμηρος (Ιλιάδα Γ73)
• «Οργή φιλούντων ολίγον ισχύει χρόνον.» Η οργή όσων διακατέχονται από Αγάπη πραύνεται γρήγορα. — Μένανδρος

Πραότητα, Ανιδιοτέλεια, Ευγνωμοσύνη και Συγχώρεση

• «Τους μεν φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι». — Πυθαγόρας
• «Τον φίλο πρέπει να τον ευεργετείς, για να γίνει περισσότερο φίλος, και τον εχθρό να τον ευεργετείς, για να τον κάνεις φίλο.» — Κλεόβουλος
• «Ώσπερ μέλιτταν ου δια το κέντρον μισείς, αλλά δια τον καρπόν τημελείς, ούτω και φίλον μη δι επίπληξιν αποστραφής, αλλά δια την εύνοιαν αγάπα» — Επίκτητος
• «Ο εγωιστής συγκεντρώνει τον κόσμο στον εαυτόν του. ο αλτρουιστής δίνει τον εαυτόν του σε όλον τον κόσμο» — Στοβαίος.
• «Θεού πέφυκε δώρον ευγνώμων τρόπος.» Ο ευγνώμων τρόπος των ανθρώπων, είναι δώρο Θεού. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ευγνώμων γίγνου.» Να έχεις καλά αισθήματα, να είσαι καλοκάγαθος, ευμενής, επιεικής, ευγενής κλπ. προς κάποιον.
• «Χάριτας δικαίας και δίδου και λάμβανε.» Δίκαιες εύνοιες και να δίνεις, και να λαμβάνεις. — Μένανδρος
• «Όταν συναντήσει η πραότητα τη βιαιότητα και την αγριότητα, αφαιρεί απ αυτές ένα μεγάλο μέρος.»— Ευριπίδης (Αρχέλαος)

Η Ελλάς αγάπησε τον άνθρωπο, αποθέωσε τον άνθρωπο και τον ανέβασε στα αετώματα των ναών. Ύμνησε τις ψυχοπνευματικές του ικανότητες και τον έκανε να αγαπήσει το σώμα του. Για αυτό και συχνά τα αγάλματα των θεών παρουσιάζονται γυμνά. Παρακίνησε τον άνθρωπο να υμνεί την ομορφιά της φύσης και της ύπαρξης. Αυτό εκφράστηκε και μέσω της ποίησης, της ζωγραφικής, των τεχνών.

11. Αγάπη για τη Φύση

Η Αγάπη για τη Φύση και ό,τι μας περιβάλλει αποτυπώνεται στην Ελληνική θρησκεία, όπου ποταμοί, όρη και άλλα στοιχεία της Φύσης προσωποποιούνται. Ποιος επρόκειτο να μολύνει ένα ποτάμι αν σε αυτό εφορεύει ένας ποτάμιος θεός;

Το άρθρο Η Αγάπη στην Πράξη: Κοινωνία, Πολιτική και Φύση (Μέρος 3ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Ελληνική Θρησκεία και Κοσμοαντίληψη έχει ως βασικότερο στοιχείο της την Αγάπη – Φιλότητα. Σε αυτό το κείμενο παρατίθενται δεκάδες αρχαία Ελληνικά κείμενα και επεξηγηματικά σχόλια που περιγράφουν αυτό το δεδομένο, αποδεικνύοντας πως ο Ελληνισμός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την αγάπη για τον άνθρωπο και τον κόσμο.

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΓΑΠΗ – ΟΡΙΣΜΟΣ

• Αριστοτέλης: «Έστω δη το φιλείν το βούλεσθαι τινι α οίεται αγαθά, εκείνου ένεκα, αλλά μη αυτού, και το κατά δύναμιν πρακτικόν είναι τούτων.» Ας τεθεί σα βάση ότι η Αγάπη σημαίνει το να επιθυμή κανείς για κάποιον όσα νομίζει καλά για κείνον και όχι για τον εαυτό του, και να ενεργή όσο μπορεί για να τα αποκτήσει εκείνος.
• Πλάτων (Ορισμοί): «Φιλανθρωπία έξις ευάγωγος ήθους προς ανθρώπου φιλίαν. Έξις ευεργετική ανθρώπων. Χάριτος σχέσις. Μνήμη μετ ευεργεσίας.»
• Πλάτων (Γοργίας, 4.83): «..αγαπώσιν, αν το ίσον έχωσι..»
• Πλούταρχος (Σόλων 7, 3, 1-4): «Εχούσης γάρ τι της ψυχής αγαπητικόν εν εαυτή, και πεφυκυίας, ώσπερ αισθάνεσθαι και διανοείσθαι και μνημονεύειν, ούτω και φιλείν.» Η ψυχή κλείνει μέσα της δύναμη Αγάπης καθώς επλάστηκε για να αισθάνεται, να σκέπτεται και να θυμάται, έτσι επλάστηκε και για ν’αγαπά.
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια 1159α, 26-30): «..η φιλία καθ αυτήν αιρετή είναι. Δοκεί δ εν τω φιλείν μάλλον η εν τω φιλείσθαι είναι. Σημείον δ αι μητέρες τω φιλείν χαίρουσαι…αντιφιλείσθαι δ ου ζητούσιν.» Η Αγάπη…έγκειται περισσότερο στο να αγαπούμε παρά στο να μας αγαπούν. Απόδειξη, το γεγονός ότι οι μητέρες ευχαριστώνται να αγαπούν (τα παιδιά τους)…και δεν ζητούν ανταπόδοση της αγάπης (από τα παιδιά τους).
• Φρύνιχος (Prep.soph(ep.)128,1-2): «ψυχή μία ήστην: επί των σφόδρα στεργόντων αλλήλους και οίον συμπεφυκότων εν φιλία» Ψυχη μία είναι όσοι σφόδρα αγαπάνε αλλήλους.
• Μένανδρος (Περι επιδεικτικών, 374, 28): «..λέγων δη της φιλανθρωπίας. Μόριον δε της φιλανθρωπίας η δικαιοσύνη.»
• Ζηνόδωρος (Περί συνηθείας, 254,21-22): «Φίλος, παρά τη συνηθεία πας ο ισοψύχως αγαπώμενος, ποιητικώς δε και ο συγγενής.»
• Διοτίμα η Μαντινεία: «Ο Έρωτας στρέφεται πάντοτε προς αυτό, την παντοτινή κατοχή του αγαθού».
• Πλάτων (Ορισμοί): «Φιλία ομόνοια υπέρ καλών και δικαίων. Προαίρεσις βίου του αυτού. Ομοδοξία περί προαιρέσεως και πράξεως. Ομόνοια περί τον βίον. Κοινωνία μετ ευνοίας. Κοινωνία του ευ ποιήσαι και παθείν.»
• Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.): «..η ομόνοια φιλία εστί…η ομόνοια άρα φιλία. Και δια τούτο ου μόνον η στοργή φιλία εστίν, αλλά και η ομόνοια.»

Στην αρχαία Ελλάδα χρησιμοποιούνταν ως εκδήλωση αγάπης προς ένα πρόσωπο η φράση «Ώ Φιλότης» ( Ώ Αγάπη )(=Ώ φίλε/η αγαπητέ/ή). Την έκφραση αυτή αναφέρει και ο Πλάτωνας. — Φαίδρος 228D, Φιλόξενος σ2735.

2. ΟΤΙ Η ΛΕΞΗ ΦΙΛΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΓΑΠΗ (Φιλώ=Αγαπώ)

• Μένανδρος: “Φιλίας μέγιστος δεσμός αι τέκνων γοναί” Ο ισχυρότερος δεσμός της αγάπης είναι μεταξύ των παιδιών και των γονιών τους.
• Διογένης Λαέρτιος (10, 10): « ..της προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις..» Ήταν απερίγραπτη η Αγάπη του για την πατρίδα.
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια Η 1162α): «Έστι δ η μεν προς γονείς φιλία τέκνοις και ανθρώποις προς θεούς, ως προς αγαθόν και υπερέχον. Ευ γαρ πεποιήκασι τα μέγιστα. Του γαρ είναι και τραφήναι αίτιοι, και γενομένοις του παιδευθήναι.» Η σχέση της Αγάπης των τέκνων στους γονείς είναι όπως ακριβώς των ανθρώπων στους θεούς. Αγάπη δηλαδή που απευθύνεται στο αγαθό και το υπέροχο, γιατί οι γονείς δίνουν στα τέκνα τους τα μεγαλύτερα ευεργετήματα. Γιατί αυτοί τους έδωσαν την ύπαρξη, την διατροφή τους κι όταν μεγαλώσουν την εκπαίδευσή τους.
• Ζηνόδωρος (Περί συνηθείας, 254,21-22): «Φίλος, παρά τη συνηθεία πας ο ισοψύχως αγαπώμενος, ποιητικώς δε και ο συγγενής.»

3. ΛΕΞΕΙΣ ΠΟΥ ΕΚΦΡΑΖΟΥΝ (ΚΑΙ ΦΕΡΟΥΝ) ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ

Αγαπώ, αγάπησις, αγαπησμός, αγάπη, αγαπάν, αγαπάσθαι, φιλώ, φιλία, φιλότης, φίλησις, φιλείν, στέργω, στέργειν, στοργή, αμφαγαπάζω, εράω-ερώ, εράν, εράσθαι, Έρως, πείσις, συμπονέω, συμπάσχω κλπ. φιλόστοργος. Από αυτές τις λέξεις και ρήματα, το πιο ισχυρό ρήμα ως προς την έννοια της Αγάπης, το κατ’εξοχήν ρήμα είναι το ρήμα φιλώ. Για αυτό και χρησιμοποιήθηκε σε όλες τις σύνθετες λέξεις: Φιλοσοφία, Φιλοκαλία, κλπ.

Σε καμμία άλλη γλώσσα η έννοια της Αγάπης δεν εκφράζεται με τόσους λεκτικούς τύπους όσο στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Αρχαίες Ελληνικές λέξεις όπως:

• μακροθυμία: το να ανέχεται κανείς/ να υπομένει.
• αγαπώ, αγάπησις (αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι ο τύπος της λέξεως που μέχρι και το τέλος της Ελληνιστικής εποχής ήταν: «αγάπησις» αργότερα θα γίνει: «αγάπη», θα μετατραπεί δηλαδή από ουσιαστικό της τρίτης κλίσης σε ουσιαστικό της πρώτης κλίσης χάνοντας την κατάληξή του -σις)
• αγαπησμός
• ΑΜΦΑΓΑΠΑΖΩ, ΑΜΦΑΓΑΠΩ (=αγαπώ και αγαπιέμαι, εναγκαλίζομαι με Αγάπη)
• στέργω, στοργή, συμπονέω
• φιλώ, φιλότης, φιλία
• φιλόθεος (= ο αγαπών τους Θεούς)
• ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΑ, ΦΙΛΑΛΛΗΛΙΑ
• φιλοτήσιος ή φιλοτάσιος (= ο προάγων, υποβοηθών την Αγάπη)
• φιλοσυμπαθής (ο αγαπών να συμπαθή)
• φιλητικός (ο διατιθέμενος να αγαπά)
• φιλόστοργος (=αυτός που αγαπάει στοργικά, τρυφερά)
• φιλιωτής, φιλογνώμων (=ο έχων αισθήματα Αγάπης για κάποιον)
• φιλιάζω, φιλιακός, φιλιαστής, υπεραγαπώ
• φιλοσυγγενής, φιλότεκνος, φιλοσύζυγος, φιλόδημος, φιλοξενία, φιλοσοφία, φιλοκαλία
• αγαπητός, αγαπατός (με την ίδια έννοια με το αγαπητός), αγάπημα, αγαπητέος, αγαπητικός
• οικειόω-ώ: κάνω κάποιον οικείο μου, φίλο μου.
• οικειούμαι: αποκτώ την εύνοια, οικειοποιούμαι.
• οικείωσις: οικειοποίηση.
• ξενόομαι-ούμαι: φιλοξενούμαι
• φιλάνθρωπος, φιλανθρώπινος, φιλανθρωπεύομαι: φέρομαι φιλάνθρωπα, φιλόφρονα
• φιλανθρωπευθέντες: οι τυχόντες φιλανθρωπία
• φιλανθρώπευμα: η φιλάνθρωπος πράξις
• φιλανθρώπως έχω: εκδηλώνω φιλάνθρωπα συναισθήματα.
• φιλικώς χρώμαι τινί: έχω φιλικές διαθέσεις
• φιλάλληλος: ο αγαπών και αγαπούμενος αμοιβαίως
• φιλεύσπλαχνος, θεοφιλής, θεόστοργος (= ο αγαπών τους Θεούς), φιλευσεβής
• σύνειμι: συναναστρέφομαι.
• συνεδρία: συντροφιά
• φιλοφροσύνη, φιλοφρονέομαι-ούμαι
• φιλοικτίρμων: ευσπλαχνικός
• φιλέταιρος: αυτός που αγαπάει τους συντρόφους του, φιλεταιρικός
• φίλερως, φιλέραστος, φιλένθεος, φιλέλεος, φιλελεήμων, φιλελήμων: (η ίδια έννοια με το φιλελεήμων)
• φιλημοσύνη: το συναίσθημα της Αγάπης/η φιλική διάθεση
• φιλευσέβεια, φιλητός: ο αξιαγάπητος, προσφιλής
• φιλεγκώμιος: ο αγαπών να εγκωμιάζει
• φίληβος: ο αγαπών τους νέους και τη νεότητα
• φιλόγονος: ο αγαπών τα παιδιά του, φιλογονία
• φιλογύνης: ο αγαπών τις γυναίκες, φιλογυνία
• φιλήνωρ/φιλάνωρ: ο αγαπών τους άνδρες
• φιλοβάρβαρος: ο αγαπών τους ξένους
• φιλόβιος: ο αγαπών τη ζωή
• φιλίωσις / το φιλιούσθαι: η Αγάπη
• φιλίσκος: υποκοριστικό του φίλος
• φιλιώνομαι: γίνομαι φίλος, συμφιλιώνομαι με κάποιον
• φιλικός, φιλόγαιος: ο αγαπών τη γη
• φιλόδενδρος: ο αγαπών τα δέντρα
• φιλόκοινος: ο αγαπών το κοινό/την κοινωνία
• φιλοδημόσιος / φιλόδημος, φιλοδημία: η Αγάπη για το λαό
• φίλοικτος, φιλοικτήρμων
• φιλόθερμος: ο αγαπών την θερμότητα
• φιλοδίκαιος: ο αγαπών το δίκαιο/τη δικαιοσύνη
• φιλόλαος, φιλόμβροτος: ο αγαπών τους ανθρώπους (βροτός = άνθρωπος)
• φιλιπάτωρ: ο αγαπών τον πατέρα του, φιλοπατρία
• φιλοποιός: ο ποιών σχέσεων Αγάπης/φίλους
• φιλοποίησις: η δημιουργία σχέσεων Αγάπης/η κτήσις φίλων
• φιλάρετος, φιλαιδήμων: ο αγαπών την σεμνότητα
• φιλαγαθία: η Αγάπη για το αγαθό, φιλαγαθέω-ώ, φιλάγαθος
• φίλαγνος, φίλαβρος: ο αγαπών την αβρότητα, την λεπτότητα
• φιλόζωος: αυτός που αγαπάει τα ζώα και τη ζωή
• φίλαυτος, φιλοψυχία: η υπερβολική Αγάπη της ζωής
• φίλτρον: μέσον προσέλκυσης συμπάθειας
• φίλημα: ασπασμός/φίλημα
• φιλοπροσήγορος: αυτός που του αρέσει να καλοδέχεται, να χαιρετά με καλή διάθεση τους άλλους, φιλοπροσηγορία
• συνενθουσιάζω, συμπνέω, σύμπνοια, συμπαρίσταμαι, συμπάσχω: συμπάσχω/τρέφω συμπάθεια, συμπαρίσταμαι
• συμπροθυμέομαι-ούμαι: συμπράττω με προθυμία
• συμπάρειμι: συμπορεύομαι, βοηθώ
• επικουρώ: βοηθώ, φροντίζω

4. ΠΑΡΑΙΝΕΣΗ ΝΑ ΑΓΑΠΑΜΕ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ

• Πλάτων (Πολιτεία): «Αγαπάσθαι και οικείν ευδαιμόνως.» Να αγαπιέσθε και να κατοικείτε με ευδαιμονία (μεταξύ σας).
• Μένανδρος (Μενάνδρου γνώμαι μονόστιχοι): «Αγάπης δε ουδέν μείζον ούτε ίσον εστί» Τίποτε δεν είναι σπουδαιότερο ούτε ίσο με την Αγάπη.
• Πλούταρχος (Aristides. {0007.024}): “ἀγαπᾶν δὲ καὶ τιμᾶν καὶ σέβεσθαι κατὰ τὴν δικαιοσύνην”
• Ξενοφών (Οικονομικός 15.4): «Η φιλανθρωπία εστί…ηδίστη και καλλίστη και προσφιλεστάτη θεοίς τε και ανθρώποις»
• Πλούταρχος (Ηθικά 88c): «Χρω φιλανθρώπως και δικαίως τοις εντυγχάνουσι.» Να αγαπάς τους ανθρώπους και να τους συμπεριφέρεσαι με δικαιοσύνη, όσους τύχει να συναντήσεις.
• Ανδοκίδης: «Φιλότητα αντί διαφοράς εθέλειν.» Να θέλετε Αγάπη αντί της έχθρας.
• Αριστείδης (Συμ. περι του μη δειν κωμ.,512,2-4): «Όσω γαρ παιδεία και φιλανθρωπία προέχειν δοκείτε, τοσώσδε αίσχιον α μη χρη φαίνεσθαι διώκοντας.» Όσο νομίζετε ότι πρέπει να προέχουν η παιδεία και η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο, τόσο αισχρό είναι αυτά να μην πρέπει να φαίνεσθε ότι τα επιδιώκετε.
• Θεμίστιος (Ομ 1,11.26-27 Schenkl): «Μάλλον βασιλικωτέρα φιλανθρωπία του λοιπού χορού των αρετών» Η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο είναι κατά πολύ η σημαντικότερη από όλες τις αρετές (η προεξάρχουσα όλων των αρετών).
• Δελφικό Παράγγελμα: «Φιλοφρόνει πάσιν.»
• Δελφικό Παράγγελμα (Επίσης: Ξενοκράτης): «Φιλίαν αγάπα»
• Πλάτων (Νόμοι 738 D) Επίσης Ξενοφών (Κυρ. Αναβ. 4.5,34): «Φιλοφρονήσασθαι αλλήλους» Να αγαπάτε αλλήλους (ο ένας τον άλλον).
• Επίκουρος (Προσφώνηση 78): “Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται, ων το μεν εστί θνητόν αγαθόν, το δε αθάνατον” Ο ανώτερος άνθρωπος, περισσότερο από κάθε τι, αφιερώνεται στη Σοφία και την Αγάπη. Το πρώτο είναι θνητό αγαθό ενώ το δεύτερο είναι αθάνατο.
• Πυθαγόρας: “Πέρας μεν αρετών η φιλία, αρχή δε η ευσέβεια” Των αρετών το ανώτατο σημείο είναι η αγάπη, αρχή δε η ευσέβεια.
• Πλάτων: «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.»
• Όμηρος: “Φιλοφροσύνη αμείνων” Η αγάπη είναι το καλύτερο.
• Αριστοτέλης (Στοβαίος Ανθ. 2, 7, 13, 80): «Φιλάλληλον γαρ είναι και κοινωνικόν ζώον τον άνθρωπον.» Ο άνθρωπος είναι είδος που αγαπάει αλλήλους και είναι κοινωνικό.
• Απολλώνιος Τυανεύς (Φιλόστρατου, Απολλ. Τυαν. Επιστ. νζ): «Ως καλώς έχον εστί πασάν τε γην πατρίδα νομίζειν και πάντας ανθρώπους αδελφούς και φίλους, ως αν γένος μεν όντας θεού.» Είναι καλό να θεωρούμε όλη τη γη πατρίδα μας και όλους τους ανθρώπους αδερφούς μας και φίλους μας, γιατί είναι όλοι παιδιά του θεού.
• Πλούταρχος (Περι Κοιν. Ενν.): «Του παντός αιώνος επιδραττόμενον το φιλότιμον και φιλάνθρωπον, εξαμιλλάται ταις πράξεσιν και ταις χάρισιν.» Στο μάκρος όλης της ζωής η φιλοτιμία και η Αγάπη προς το συνάνθρωπο σαν συμμετέχουν κάνουν σαν σε άμιλλα πράξεις ωραίες και ηθικά ευγενείς.
• Πορφύριος (Επιστολή «Προς Μαρκέλλαν», 38,16-17 Potscher): «Ούκ έσθ’όπως γάρ ουν άνθρωπον αδικούντα σέβειν Θεόν. Αλλά κρηπίς ευσεβείας σοι νομιζέσθω η φιλανθρωπία» Άνθρωπος ο οποίος αδικεί δεν είναι δυνατόν να σέβεται τον Θεό. Αλλά βάθρο της ευσέβειας να θεωρείς την αγάπη προς τον άνθρωπο.
• Επίκτητος: “Η αγάπη προς τους ανθρώπους είναι καθήκον, αφού είμαστε παιδιά του ίδιου θεού”
• Αρχαία Ελληνική λαϊκή ρήση: “Ισότης Φιλότης” (που περιλαμβάνει δύο σημαντικές έννοιες, την Αγάπη και την Ισότητα).
• Πίνδαρος (Νεμεονίκες, Ζ 127): «Ει δε γεύεται ανδρός ανήρ τι, φαίμέν κε γείτον έμμεναι νόω φιλήσαντ ατενέι γείτονι χάρμα πάντων επάξιον.» Αν ο άνθρωπος κάτι από τον άνθρωπο γεύεται, να πούμε μπορούμε πως γείτονας που μ όλη του τη σκέψη αγαπά τον γείτονά του, είναι ευτυχία που αξίζει ό,τι κι αν πεις.
• Επίκτητος: «Να αγαπάτε όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυλή η την θρησκεία στην οποία ανήκουν.»
• Μενανδρος (Γν. Μον.): «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους.
• Ισοκράτης (Πανηγυρικός (orat. 4) 29, 1-8): «..ούτως η πόλις ημών ου μόνον θεοφιλώς αλλά και φιλανθρώπως έσχεν…» Έτσι η πόλη μας ήταν όχι μόνο αγαπητή στους θεούς αλλά επίσης είχε αγάπη προς τους ανθρώπους…
• Επίκουρου (Προσφ. 52): «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένην κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επι τον μακαρισμόν.» (Η αγάπη-φιλία σέρνει το χορό ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας όλους να σηκωθούμε για τον ύμνο της ευτυχίας).
• Πλούταρχος (Ηθικά): «Αλλ ημίν τοις ημέρως και φιλανθρώπως ζην δοκούσι ποίον έργον απολείπεται γης, ποίον εν θαλάττη, τις εν όρεσι τέχνη, τις κόσμος διαίτης» Αλλά σε μας που ζούμε μια ζωή εξημερωμένη και φιλάνθρωπη, ποιο έργο μας έχει ξεφύγει είτε της στεριάς είτε της θάλασσας, είτε τέχνη του βουνού, και ευχάριστος τρόπος ζωής.
• Λιβάνιος (Declamationes 1-51. {2200.005}): “καὶ τοῦτ’ ἦν ἄρα τὸ λεγόμενον ἰσότης φιλότης, τὸ μηδαμῆ τὸν ἕτερον ὑπεραίρειν θατέρου”.
• Κλεόβουλος: «Αγάπα τα του πλησίου σου και τήρει ως τα σαυτού»
• Πλούταρχος (Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής 2, 6): «το σώφρον εν τω φιλανθρώπω γενέσθαι..»
• Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.): «Οι ευ οικούντες την πόλιν φιλούσιν αλλήλους (ήν γάρ τούτο τέλος της πολιτικής επιστήμης, η φιλία και η ένωσις). Οι άρα τά αυτών πράττοντες ου φιλούσιν αλλήλους.» …Οι αγαθοί πολίτες αγαπούν ο ένας τον άλλον…
• Μόσχος (Αποσπάσματα 2, 8): « στέργετε τώς φιλέοντας ιν ήν φιλέητε φιλήσθε.» Να αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ώστε όταν εσείς αγαπάτε να σας αγαπούν.
• Φωκίων: «Ούτε εξ ιερού βωμόν ούτε εκ της ανθρωπίνης φύσεως αφαιρετέο τον έλεον.» Δεν πρέπει κανείς ούτε από χώρο ιερό να αφαιρεί τον βωμό, ούτε από την ανθρώπινη ψυχή την ευσπλαχνία.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 19, 3, 4-5): «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..»
• Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά 2, 11, 34, 4): «Έστιν δε βέλτιον το φιλείν ή το φιλείσθαι.» Είναι καλύτερο να αγαπάς από το να σε αγαπούν.
• Πλούταρχος (Περί του μη δειν δανείζεσθαι, 830): «..άνθρωπος ών, ώ το φιλείν έστι και φιλείσθαι και το χαρίζεσθαι και το ευχαριστείν»
• Ησίοδος (Έργα και ημέραι): “Τον φιλέοντα φιλείν και τω προσιόντι προσείναι” Να αγαπάς αυτόν που σε αγαπά και αυτόν που σε καλοδέχεται να τον καλοδέχεσαι (Ν ανταποδίδης την Αγάπη με Αγάπη).
• Ηρόδοτος (1.172): «…κατά φιλότητα συγγίγνεσθαι…» Να συναναστρέφεσθε με αγάπη
• Όμηρος (Ιλιάδα Δ 16): «…Φιλότητα μετ αμφοτέροισι βάλωμεν….» …να βάλουμε Αγάπη μεταξύ τους…
• Διογένης ο Οινοανδέας (από σωζόμενη επιγραφή στα Οινόανδα): «..γιατί και αυτοί δικοί μου άνθρωποι είναι και ας μη γεννήθηκαν ακόμα. Αλλά και τους ξένους που έρχονται στα μέρη μας είναι πράξη Αγάπης το να τους βοηθάς.»
• Επίκουρος: «Από όλα τα δώρα που η θεία πρόνοια μας χαρίζει για να κάνει τη ζωή μας πλήρη και χαρούμενη, η Αγάπη / φιλία είναι το ομορφότερο.»
• Επίκουρος: «Η Αγάπη προς τον άνθρωπο μας προστάζει να βοηθάμε τους ξένους.»
• Διογένης ο Οινοανδέας: «Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, (να μεταδώσουμε τη σοφία παντού) τότε ειλικρινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους ανθρώπους. Τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη και φιλαλληλία και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη η νόμους.»
• Επίκτητος (Ανθ. Στοβ. Ε 117): (Προσευχή στον Πάνα) «Ουδέν μικρότερον φιληδονίας και φιλοκερδίας και αλαζονείας. Ουδέν κρείσσον μεγαλοψυχίας και πραότητος και φιλανθρωπίας»
• Πλούταρχος (Ηθικά,767D): «Στέργειν, ενί γράμματι του στέγειν παραλλάττον.»
• Αριστοτέλης ( Στοβ. Ανθ. 2,7,13,83-97): «Ει δ η προς τους πολίτας φιλία δι αυτήν αιρετή, αναγκαίον είναι και την προς ομοεθνείς και ομοφύλους, ώστε και την προς πάντας ανθρώπους…» …η Αγάπη…προς όλους τους ανθρώπους…είναι αναγκαία.
• Αριστοτέλης (Περί αρ.και κακ. Στοβ. Ανθ. P 1249a 26/125.1b.37): «Έστι δε της αρετής και το ευεργετείν τους αξίους, και το φιλείν τους αγαθούς, και το μισείν τους κακούς, και το μήτε κολαστικόν είναι μήτε τιμωρητικόν, αλλά ελεητικόν και ευμενικόν και ευγνωμονικόν… Φιλοίκειον είναι και φιλόφιλον και φιλέταιρον και φιλόξενον και φιλάνθρωπον και φιλοκαλον, ά δη πάντα των επαινουμένων εστί»
• Πυθαγόρας (Διογένης Λαέρτιος 8. 23): «Αλλήλοις θ ομιλείν, ως τους φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι.» Να επικοινωνείτε προς αλλήλους κατά τρόπον ώστε να μην μετατρέπετε τους φίλους εις εχθρούς, αλλά να μεταβάλλετε τους εχθρούς εις φίλους.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7,10,5-6): «της φιλίας αντέχεσθαι δει, τουτ έστι της φιλανθρωπίας προς άπαντας.» Πρέπει να εμμένουμε στη φιλότητα, δηλαδή στην αγάπη προς όλους τους ανθρώπους.
• Αριστείδης (Περί ομονοίας ταις πόλεσιν 531, 1-3): «Ούτω και έθνει κοινή και πόλεσι ταις προεστώσαις και καθ εαυτήν εκάστη πόλει μεγάλων αγαθών η προς αλλήλους φιλία και ομόνοια.» …μεγάλα αγαθά είναι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και η ομόνοια.
• Πλούταρχος (Σόλων): «Ο δ’ ουν Σόλων την ουσίαν του πατρός ελαττώσαντος εις φιλανθρωπίας τινάς..»
• Στοβαίος (Ανθολόγιο,2,32,t,1): «Κάλιστον η φιλία των αγαθών.» Η Αγάπη είναι το καλύτερο από όλα τα αγαθά.
• Δημοσθένης (Κατά Μειδίου): «..εισίν Έλληνες τινες άνθρωποι ούτως ήμεροι και φιλάνθρωποι τους τρόπους ώστε…»
• Δημοσθένης (Κατά Μειδίου): «Ακούετε ω άνδρες Αθηναίοι, του νόμου της φιλανθρωπίας, ος ουδέ τους δούλους υβρίζεσθαι αξιοί»
• Αριστείδης (Περί του Παραφθέγματος, 388,6): «..αλλ αγαπάν σοι προσήκον.» ..αλλά σου ταιριάζει να αγαπάς.
• Σοφοκλής (Αντιγόνη): «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν.» Γεννήθηκα για ν’ αγαπώ, όχι για να μισώ.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7, 9, 3 κ. εξ.): «..της φιλίας …μεγίστης ούσης αρετής και ταις άλλαις ως τελειότητος επιφαινομένης. Πέρας μεν γαρ των αρετών η φιλία…η δε της φιλίας έξις ο τελειότατος των αρετών καρπός.»
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7, 11, 7 κ. εξ.): «..διό και λέγεται ορθώς, ότι ουδείς εχθρός τω σπουδαίω και μόνος ο αγαθός αυτώ φίλος. Ει μεν γαρ τον άνθρωπον φιλεί, ουδέ τον κακόν εχθρόν τίθεται…»
• Θεμίστιος (ρήτωρ) (Ομιλία 7,σ.143,3 κ.εξ. Schenkl): «..ευ δε εποίει και Σωκράτης, τον παρά τοις πολλοίς ευδοκιμούντα λόγον επανορθών, ότι δει τους μέν φίλους ευ ποιείν, τους δε εχθρούς κακώς ποιείν. Επηνώρθου δε το μεν φυλλάτων, το δε μεταγράφων….»
• Μένανδρος (Συναριστώσαις): «…τον επί κακώ γιγνόμενον αλλήλων αγαπησμόν…»
• Ζήνων (Στοβ. Ανθ.): «Ευνοητικώς μέντοι γε προς αλλήλους διακείσθαι και φιλικώς και δοκιμαστικώς και αποδεκτικώς» Λοιπόν, να διάκεισθε με εύνοια και με Αγάπη προς αλλήλους, και με επιδοκιμασίες και με αποδοχή.
• Πλάτων: «Με τα πρώτα αγγίγματα της Αγάπης όλοι γίνονται ποιητές.»
• Πλάτων: «Η παραφροσύνη της Αγάπης είναι η μεγαλύτερη από τις ευλογίες των ουρανών.»
• Όμηρος (Οδύσσεια, 15,74): «Χρή ξείνον παρεόντα φιλείν»
• Πλούταρχος (Ηθ. 1352): «Το μεν ζην οι γονείς μετά των θεών ημίν έδωκαν… Το δ ευ ζην εστί κοινωνικώς ζην και φιλικώς και σωφρόνως και δικαίως.»
• Έκφαντος (Περί. βασ.): «..συνεστάναι γάρ χωρίς φιλίας και κοινωνίας αμάχανον»
• Αρεσάς (Περί ανθρώπου φύσεως) ( Στοβαίος, 1,49,27p. 355Wa[Mullach 2p51]): «..και φιλία δε και έρως και φιλοφροσύνα σύμφυλος και συγγενής εκ τούτων εξεβλάστησε των μερέων»
• Ολυμπιόδωρος (Σχ. στον Γορ . Του Πλάτ .): «Έδει δε τον Αλκιβιάδην εννοείν ότι πολλαχώς η φιλία… Έστιν η εν νώ φιλία, ήτις ομόνοια λέγεται. Έστιν η εν διανοία, ήτις ομοφροσύνη λέγεται…»
• Ιμέριος (Dec. Et. Or. 25, 47-55): «Δύο γένη παρά τοις Έλλησιν ανθήσαι λέγεται,…δικαιοσύνη μεν το των Αιακιδών καλόν, φιλανθρωπία δε δείκνυσι το των Αθηναίων εξαίρετον»
• Πολύβιος (Ιστορίαι [28, 14] XIV, 10): «..και πάντων τυχόντες των φιλανθρώπων υπερβολικώτερον..»
• Διόδωρος ο Σικελιώτης (Ιστορική βιβλιοθήκη 3, 56): «οι τοίνυν Ατλάντιοι… πολλή μεν ευσεβεία και φιλανθρωπία τη προς τους ξένους δοκούσι διαφέρειν των πλησιοχώρων»
• Πλούταρχος (Βίοι παράλληλοι, Κίμων): «Η δε Κίμωνος αφθονία και την παλαιάν των Αθηναίων φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν υπερέβαλεν»
• Ευρυπίδης (Ελένη, 560): « Ω θεοί. Θεός γάρ καί το γιγνώσκειν φίλους.»
• Όμηρος (Ιλιάδα IX 341-342): «ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει Αγάπη και δε νοιάζεται για το ταίρι του»
• Εναίσιμος (διατριβή περί σοφιστών): “…της φιλανθρωπίας προς άπαντας εχρήσαντο…”
• Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλ. 10,10,5-7): «..η προς πάντας αυτού φιλανθρωπία. Της μεν γαρ προς θεούς οσιότητος και προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις.»
• Αριστοτέλης (Όσα περί φρόνησιν και νουν και σοφίαν 953α): «Ο γαρ οίνος ο πολύς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν… φιλανθρώπους, ελεήμονας…»
• Όμηρος (Ιλιάδα Γ354): «…φιλότητα παράσχη…» …πρόσφερε Αγάπη
• Πλάτων (Πολιτεία, 485c,6-8): «..αλλά και πάσα ανάγκη τον ερωτικώς του φύσει έχοντα παν το ξυγγενές τε και οικείον των παιδικών αγαπάν»
• Λυσίας (Υπέρ Μαντιθέου,19): «Ουκ άξιον απ όψεως, ω βουλή, ούτε φιλείν ούτε μισείν ουδένα, αλλά εκ των έργων σκοπείν.»
• Ευρ. (Ιππ.253): «Φιλία εις αλλήλους ανακρίνασθαι.» Να αναζητάτε Αγάπη μεταξύ σας.
• Εμπεδοκλής (Απ. 355): «Στην Αγάπη όλα συνάζονται και ποθούνε το ένα το άλλο.»
• Σοφοκλής: «Από όλο το βάρος και τον πόνο της ζωής, μια λέξη μας ελευθερώνει: Αγάπη.»
• Ευσέβιος (Contra Hieroclem. {2018.017}): “…τιμῶντες διὰ φιλανθρωπίαν ἀνδρὸς γενναίου καὶ θεοῖς φίλου πράξεις…”
• Εμπεδοκλής (Απόσπ. 349): «H Aγάπη, ίση στο μήκος και στο πλάτος…αυτή είναι που την θεωρούν έμφυτη ως και στα μέλη των θνητών.»
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 12,2,4-6): «φιλολογίαν ουν ασκήσωμεν μετά κρίσεως της αρίστης, ιν η μεν φιλία έλκη το γένος των λόγων.»
• Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 18-19): «..ούτω συμβαίνει και την οικειότητα την προς αλλήλους (τους ανθρώπους)»
• Πρόκλος (Στον Παρ. του Πλ. 1048,14-16): «Έστι μεν γαρ και εν τούτοις σύγκρισις των ειδών, και ομοιότης και φιλία και μέθεξις αλλήλων.»
• Λυσίας: «Ένα σπίτι γεμάτο Αγάπη είναι μια ζεστή γωνιά.»
• Φωκυλίδης (Παλατινή Ανθολογία Χ 117 Φωκυλίδου): “Γνήσιός ειμι φίλος, και τον φίλον ως φίλον οίδα… ούς δ’ άρα τιμώ, τούτους εξ αρχής μέχρι τέλους αγαπώ”
• Φωκυλίδης: “Μη δείχνεσαι ποτέ στα παιδιά σου με αυστηρό πρόσωπο. Η γλύκα σου κερδίζει την αγάπη τους”
• Εμπεδοκλής: «Στοργήν δε στοργή οπώπαμεν.» Γνωρίσαμε τη στοργή μέσα από τη στοργή.
• Διόδωρος ο Σικελιώτης (Dek. d. Arist. Αριστοτέλης XV 29,7): «..δια δε ταύτης της φιλανθρωπίας ανακτησάμενοι την παρά τοις Έλλησιν εύνοιαν..»
• Παυσανίας (Λακωνικά, 3): «Πολύδωρον ευδοκιμούντα εν Σπάρτη… εν δε ταις κρίσεσι τα δίκαια εφύλασσεν ουκ άνευ φιλανθρωπίας»
• Επίκτητος (Στοβαίος, Επικτ. Γνωμολογικόν, 1-2): «Ώσπερ μέλιτταν ου δια το κέντρον μισείς, αλλά δια τον καρπόν τημελείς, ούτω και φίλον μη δι επίπληξιν αποστραφής, αλλά δια την εύνοιαν αγάπα»
• Επίκτητος (Στοβαίος, Επικτ. Γνωμολογικόν, 3-4): «Ει βούλει σοι την οικίαν ευ οικείσθαι, μιμού τον Σπαρτιάτην Λυκούργον… τους ενοικούντας ευνοία και πίστει και φιλία στήριζε…»
• Πολύβιος (Ιστορία Δ ́20, 1-2): «Επειδή δε κοινή το των Αρκάδων έθνος έχει τινά παρά πάσι τοις Έλλησιν επ’ αρετή φήμην, ου μόνο δια την εν τοις ήθεσι και βίοις φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν…»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Δεί τους φιλούντας πίστιν, ού λόγους έχειν» Πρέπει αυτοί που αγαπιούνται να έχουν πραγματική πίστη, και όχι αγάπη μόνο στα λόγια.
• Εμπεδοκλής (Απόσπ.360): «Κι ήρθε η Αγάπη στη μέση του στροβίλου. όλα άρχισαν να συνάζονται, να γίνονται ένα μόνον,…»
• Πυθαγόρας: «Μην αφαιρείτε τους βωμούς από τους ναούς και τη συμπόνοια από τις καρδιές σας.»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ιδίας νόμιζε των φίλων τάς συμφοράς» Να νομίζεις ότι οι συμφορές των φίλων σου είναι και δικές σου.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Βούλου δ’ αρέσκειν πάσι, μη σαυτώ μόνον» Να θέλεις να είσαι αρεστός σε όλους, όχι μόνο στον εαυτό σου.
• Επίκουρος: «Αν επιβληθείς στις επιθυμίες και στους φόβους σου, και ζεις απλά και αγαπάς τους γύρω σου, η φυσική ηδονή της ζωής θα σου αποκαλυφθεί»
• Ευριπίδης: «Οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Οι μεγαλύτεροι των θνητών, μα και οι πιο μικροί αγαπάνε τα παιδιά τους.»
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1171a): «Ανακουφίζονται αυτοί που λυπούνται, όταν τους συμπονούν οι φίλοι».
• Μένανδρος: «Ο σωματικά άρρωστος χρειάζεται γιατρό, ο ψυχικά άρρωστος φίλο».
• Πλάτων (Νόμοι, 743c): «Ποτέ δεν θα μπορούσαν οι πολίτες να είναι αγαπημένοι μεταξύ τους εκεί που γίνονται πολλές δίκες και πολλές αδικίες».
• Μένανδρος: «Κανένας δεν είναι ξένος για μένα, αν είναι καλός.»
• Φιλόστρατος (Τα ες τον Τυανέα Απολλώνιον, 7,19,6): «και, νη Δία, ούτω φιλανθρώπως προς ημάς έχεις, ως ξυγκινδυνεύειν»
• Ισοκράτης (Ευαγόρας (orat.9) 42,1-46,8): «..ούτω θεοφιλώς και φιλανθρώπως διώκει την πόλιν..» (ο Ευαγόρας)
• Αισχύλος (Ικέτ.489): «Τοίς ήσσοσι πάς τις ευνοίας φέρει» Στους αδύνατους ο καθένας τρέφει συμπάθεια.
• Σχόλια στον Αριστοφάνη (Scholia in nubes. 1411c,1): «Ευνοείν] Ευνοικώς διακείσθαι, αγαπάν, ευνοικώς φέρεσθαι…»
• Όμηρος (Ιλιάδα Β.): «…μηνιθμόν μεν απορρίψαι φιλότητα δ’ελέσθαι…» … διωξε το θυμό και επέλεξε την Αγάπη…
• Αριστείδης (Aelius ARISTIDES, Παναθηναϊκός. {0284.013}): “…παρασχόμενοι σύμβολα εὐσεβείας, καρτερίας, φρονήσεως, φιλανθρωπίας, μεγαλοψυχίας…”
• Αριστοτέλης (Ηθ.Νικ. Bekker,1166A,1,5-6): «Ά γάρ εις εαυτόν τις θέλει, ταύτα και είς τον φίλον, είπερ άλλος αυτός ο φίλος» …ο φίλος είναι άλλος εαυτός.
• Σχόλια στον Ησίοδο (Scholia in Hesiodym: Glossae in Theogoniam. 92,2-97,1): «Μειλιχίη. Τη φιλανθρωπία. Φιλώνται. Αγαπώσι, φιλούσι»
• Αριστοτέλης: «Οι μητέρες αγαπούν τα παιδιά τους πιο πολύ από τους πατέρες.»
• Αρίστιππος ο Κυρηναίος (Διογένης Λαέρτιος II,70,3-4): «Άμεινον έφη επαιτείν ή απαίδευτον είναι. Οι μέν γάρ χρημάτων, οι δ’ ανθρωπισμού δέονται.»
• Όμηρος (Οδ.Τ177κ.εξ.): «Κρήτη τις γαι εστι….εν δ Ετεόκρητες μεγαλήτορες..»
• Δελφικό παράγγελμα: «κοινός γίγνου» Προσπάθησε να γίνεις δημοφιλής (προσπάθησε να ανήκεις σε όλους, να σε αγαπούν όλοι).
• Ευριπίδης (Ίων,732): «Εις όμματ εύνου φωτός εμβλέψαι γλυκύ» Είναι ευχάριστο να βλέπει κανείς την όψη ανθρώπου με φιλικά αισθήματα.
• Ευσέβιος (Στοβαίος): «Είθε, να μην είμαι εχθρός κανενός και είθε να είμαι φίλος του αιώνιου και του μόνιμου. Είθε να αγαπώ, να επιθυμώ και να επιτυγχάνω μόνο ό,τι είναι καλό…»
• Χίλων: «Πόνει μετά δικαίου» Να συμπονάς αυτόν που έχει δίκιο.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Λύπης ιατρός εστιν ο χρηστός φίλος.»
• Αριστοτέλης: «Οι δυστυχίες ενώνουν τους ανθρώπους»
• Δελφικό παράγγελμα (Επίσης, Ηράκλειτος): «ατυχούντι συνάχθου» Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.
• Δημόκριτος: «Άξιον ανθρώπους όντας επ ανθρώπων συμφοραίς μη γελάν, αλλά ολοφύρεσθαι»
• Φωκυλίδης ο Μιλήσιος: «Είναι ωραίο να φιλεύης αμέσως σε λιτό τραπέζι τον ξένο»
• Ισοκράτης: «Τους πραγματικούς φίλους τους γνωρίζουμε στη δυστυχία»
• Δημόκριτος: «Ανδρί σοφώ πάσα γή βατή. Ψυχής γάρ αγαθής πατρίς ο ξύμπας κόσμος» Για το σοφό άνδρα κάθε τόπος είναι προσιτός. Διότι αγαθής ψυχής πατρίδα είναι ολόκληρος ο κόσμος.
• Αριστοφάνης: «Όσο μακρυά κι αν είσαι, μην ξεχνάς τους αγαπημένους σου ανθρώπους»
• Πλάτων: «Τα αισθήματα της καλοσύνης και της αγαθοεργίας πηγάζουν από τα στήθη (από τις καρδιές) των καλών, όπως από πλούσια πηγή»
• Φωκυλίδης (Sententiae, 195-197): «Στέργε τεήν άλοχον. Τι γαρ ηδύτερον και άρειον, η όταν ανδρί γυνή φρονέηι φίλα γήραος άχρις και πόσις ήι αλόχωι, μηδ εμπέσηι άχιδνα νείκος;»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ξένον προτίμα, και φίλον κτήση καλόν»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ξένοισι πιστοίς πιστός ών γίγνου φίλος»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ξένους ξένιζε, και συ γάρ ξένος γ’έση» Τους ξένους να φιλοξενείς, γιατί και συ κάποτε θα είσαι ξένος.
• Πίνδαρος (Πύθια,2,83): «Φίλον είη φιλείν» Λέγει ότι ο μεν φιλών με υπ εμού φιληθήσεται..
• Μένανδρος: «Αντί να λέμε: «γνώθι σαυτόν», καλύτερα θα ήταν πολλές φορές να λέγαμε: «γνώρισε τους άλλους»»
• Δημόκριτος: «Ζην ούκ άξιος, ότω μηδέ εις εστι χρηστός φίλος» Δεν αξίζει να ζει, όποιος δεν έχει ούτε ένα καλό φίλο.
• Θουκυδίδης: «Η συμφιλίωση κάνει καλό και στους δύο αντιπάλους.»
• Ευριπίδης (Ορεστ.1192): «Παν γαρ εν φίλον τόδε.» Όλοι εμείς εδώ οι φίλοι είμαστε ένα σώμα και μια ψυχή.
• Ευριπίδης (Ιφ. Αυλ. 408): «Ες κοινόν αλγείν τοις φίλοισι χρη φίλους.» Να συμπονεί το φίλο του πρέπει ο πιστός φίλος.
• Πλάτων (Γοργίας): «Ότω δε μη ένι κοινωνία, φιλία ουκ αν είη.» Σε όποιον δεν έχει επικοινωνία με άλλους, σε αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη/φιλία.
• Δημόκριτος: «Ουδ’ υφ’ ενός φιλέεσθαι δοκέει μοι ο φιλέων μηδένα.» Μου φαίνεται πως από κανένα δεν θα αγαπηθεί αυτός που δεν αγαπάει κανένα.
• (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος): «Ους τρέφεις αγάπα.» Να αισθάνεσαι Αγάπη για αυτούς που μεγαλώνεις.
• Μένανδρος: «Οργή φιλούντων ολίγον ισχύει χρόνον.» Η οργή όσων διακατέχονται από Αγάπη πραύνεται γρήγορα.
• Σωκράτης: «Τι σε στεναχωρεί φίλε . Δώσε μου μέρος από τις φροντίδες σου, να σε ανακουφίσω.»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Νόμιζε αδελφούς τους αληθινούς φίλους»
• Ευριπίδης: «Ότι μαθαίνει το παιδί με Αγάπη, το διατηρεί στοργικά μέχρι τα γηρατειά του. Πρέπει λοιπόν να διαπαιδαγωγούνται με καλοσύνη τα παιδιά.»
• Αριστοτέλης: «Οι νέοι φιλούσι τε άγαν και μισούσιν άγαν.» Οι νέοι αγαπάνε πολύ και μισούν πολύ.
• Ευριπίδης: «Όποιος αφήνει τον ίδιο τον άνθρωπο να δυστυχή σοφός δεν είναι».
• Φωκυλίδης (Γνώμαι, 219): «Στέργε φίλους άχρις θανάτου. Πίστις γάρ αμείνων»
• Μένανδρος: «Μέμνησο πλουτών , τους πένητας ωφελείν» Αν πλουτίσης, θυμήσου να βοηθάς τους φτωχούς.
• Σοφοκλής: «Γλυκύτατο είναι να βλέπης των γονέων σου τα μάτια».
• Μένανδρος: «Μηδενός καταφρόνει». Κανέναν μην περιφρονής.
• Αίσωπος: «Όταν οι μεγάλοι βοηθούν τους μικρούς , σώζονται και αυτοί μαζί τους».
• Στοβαίος: «Ο εγωιστής συγκεντρώνει τον κόσμο στον εαυτόν του. ο αλτρουιστής δίνει τον εαυτόν του σε όλον τον κόσμο»
• Αίσωπος: «Ομόνοιαν χρωμένοις, σωτήριον.» Η Ομόνοια είναι σωτήρια σε όσους την τηρούν.
• Σωκράτης (Πλάτων, Φαίδρος,279,b ,8): «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια»
• Δημόκριτος: «Από ομονοίης τα μεγάλα έργα.» Από την ομόνοια γίνονται τα μεγάλα έργα.
• Ξενοφών: «Ομόνοια μέγιστον αγαθόν δοκεί ταις πόλεσιν είναι».
• Ευριπίδης: «Φίλων ουδέν ίδιον ,αλλά κοινά τα χρήματα». Μεταξύ φίλων δεν είναι τίποτε ιδιόκτητο, αλλά ότι έχουν είναι κοινό.
• Όμηρος (Ιλιάδα Γ73): «…φιλότητα και όρκια πιστά ταμόντες…» … Αγάπη θέτοντας και κάνοντας πιστούς όρκους …
• Αντιφάνης (Ανθ. Στοβ. ΚΔ,7): «Το μη συνειδέναι γαρ αυτού τω βίω αδίκημα μηδέν ηδονήν πολλήν έχει» Είναι μεγάλη ψυχική ικανοποίηση να γνωρίζεις ότι δεν αδίκησες ποτέ κανένα στη ζωή σου.
• Αρχαία Ελληνική παροιμία: «πυρός και ύδατος ο φίλος αναγκαιότερος»
• Πλάτων (Φαίδρος): «Κοινά τα των φίλων» Κοινά είναι όλα τα αγαθά των φίλων.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Θεού πέφυκε δώρον ευγνώμων τρόπος.» Ο ευγνώμων τρόπος των ανθρώπων, είναι δώρο Θεού.
• Θέογνις: «Ομόνοιαν άσκει.» Να ασκείς την ομόνοια.
• Όμηρος (Οδ. Ζ 182): «…ομοφροσύνην οπάσειαν εσθλήν (θεοί)..»
• Όμηρος (Οδ. Ζ 184): «Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο από όταν με μια γνώμη αγαπημένο αντρόγυνο φροντίζει για το σπίτι.»
• Πυθαγόρας (Κατζ. Αποφθ. Απάνθ.): «Τους μεν φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι».
• Αριστοτέλης: «Φιλία εστί μία ψυχή εν δυσί σώμασιν ενοικουμένη.» Η αγάπη/φιλία είναι μία ψυχή που κατοικεί σε δύο σώματα.
• Μένανδρος: «Aεί νομίζονθ οι πένητες των θεών.» Ανέκαθεν οι φτωχοί λογίζονται προστατευόμενοι των θεών.
• Δημόκριτος (Στοβ. Ανθ.): «Ομοφροσύνη φιλίην ποιεί.» Η ενότητα φρονήματος και αισθημάτων δημιουργεί αγάπη/φιλία.
• Όμηρος (Ο, 55): «Του γαρ τε ξείνος μιμνήσκεται ήματα πάντα ανδρός ξεινοδόκου, ος κεν φιλότητα παράσχη.» Από όσους τον φιλοξενούν θυμάται ο ξένος πάντα εκείνον που τον καλοδέχτηκε με Αγάπη.
• Ευγνώμων γίγνου. Να έχεις καλά αισθήματα, να είσαι καλοκάγαθος, ευμενής, επιεικής, ευγενής κλπ.προς κάποιον.
• (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος): «Απέχθειαν φεύγε.» Να αποφεύγεις το μίσος.
• Ισοκράτης (Α, 6): «Ηδέως μεν έχε προς άπαντας, χρω δε τοις βελτίστοις…» Να φέρεσαι με γλυκό τρόπο σε όλους και να συναναστρέφεσαι με τους καλύτερους γιατί έτσι δεν θα καταντήσεις μισητός στους πρώτους και θα γίνεις στους τελευταίους αγαπητός.
• Θεόφραστος ((Απ.75,1) Plut.am.frat.490d): «Ευ είπε Θεόφραστος ως, ει κοινά τα φίλων εστί, μάλιστα δει κοινούς των φίλων είναι τους φίλους.»
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1159α): «Ο αληθινός φίλος νοιώθει χαρά κυρίως όταν προσφέρει, όχι όταν παίρνει.»
• Ορφέας (1048): «…και σ’ αμείψασθαι θέλω φιλότητι χειρών…»
• Φιλήμων (Αδήλ. 108): «Ηδύ γε πατήρ τέκνοισιν, ει στοργήν έχει» Γλυκό πράγμα είναι για τα παιδιά ο πατέρας όταν τα αγαπά.
• Πλάτων (Νόμοι 754 Β): «Παις στέργει τε και στέργεται υπό των γεννησάντων» Το παιδί αγαπάει τους γονείς του και αγαπιέται από αυτούς.
• Ευριπίδης (Φοίνισσαι): «νέκυν παιδός αγαπάζων εμού» το νεκρό παιδί που με αγαπάει.
• Μένανδρος: «Ώς χαρίεν ο άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» Τι ωραίο πλάσμα που είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά.
• Πρόκλος (Περί της καθ Έλληνας ιερατικής τέχνης, Bidez CMAG VI 148,1): «Ικανή γαρ η ομοιότης συνάπτειν τα όντα αλλήλοις.» Η ομοιότητα είναι ικανή να φέρνει τα όντα σε επικοινωνία και επαφή μεταξύ τους.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Καλώς ακούειν μάλλον ή πλουτείν θέλε.» Να θέλεις περισσότερο να έχεις την εύνοια και τον έπαινο των άλλων, παρά να πλουτίζεις.
• (Τραγ. Απόσπ. Αδέσπ. 78): «Οι πέρα στέρξαντες, οίδε και πέρα μισούσι.» Όσοι αγάπησαν πάρα πολύ, αυτοί μισούν και πάρα πολύ.
• Σωκράτης (Στοβ. Ανθ.): «Αγάπη άκαιρος ίσον εστί τω μισείν.» Αγάπη που δεν εκφράζεται στην κατάλληλη στιγμή μοιάζει σα να’ναι μίσος.
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς.» Ικέτη, γέροντα και φτωχό μην προδίδεις (μην αφήσεις αβοήθητο).
• Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,35-38): «..δια το αυτό δε τούτο και χαίρομεν τοις συνήθεσι και πράγμασι και ανθρώποις, και φίλους τούτους καλούμεν τους γνωρίμους. Δηλοί ουν ταύτα σαφώς ότι το γνωστόν και το φανερόν αγαπητόν εστιν.»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Χάριτας δικαίας και δίδου και λάμβανε.» Δίκαιες εύνοιες και να δίνεις, και να λαμβάνεις.
• Κριτίας (Αποσπ.1): «Ου ποτέ σου φιλότης γηράσεται ουδέ θανείται»
• Θουκυδίδης: «Τόσο τα νιάτα, όσο και τα γηρατειά, χωρίς αλληλεγγύη δεν κατορθώνουν τίποτα.»
• Ευριπίδης (Αρχέλαος): «Όταν συναντήσει η πραότητα τη βιαιότητα και την αγριότητα, αφαιρεί απ αυτές ένα μεγάλο μέρος.»
• Πλούταρχος (Ηθικά, Περ. πολ. 93e): «τι ουν νόμισμα φιλίας; Εύνοια και χάρις μετ’ αρετής, ων ουδέν έχει σπανιώτερον η φύσις»
• Μένανδρος (Γνωμ. Μον.): «Φιλίας δικαίας κτήσις ασφαλεστάτη» Η Αγάπη/φιλία που έχει σαν βάση τη δικαιοσύνη, είναι απόκτημα βέβαιο.
• Θεόκριτος: «Η σοφία των θεών το έθεσε έτσι ώστε ο άνθρωπος να έχει την ανάγκη των συνανθρώπων του.»
• Πλούταρχος (Αντ.43): «Συμπονείν τοις κακοπαθούσι.»
• Κλεόβουλος: «Τον φίλο πρέπει να τον ευεργετείς, για να γίνει περισσότερο φίλος, και τον εχθρό να τον ευεργετείς, για να τον κάνεις φίλο.»

5. ΔΕΛΦΙΚΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

Να σημειώσουμε εδώ, το εντυπωσιακό γεγονός ότι αναρτημένα στο ναό του Απόλλωνος στους Δελφούς ήταν συνολικά έντεκα παραγγέλματα που αναφέρονταν στην Αγάπη: (“Φιλία αγάπα”, (φιλία=Αγάπη, φιλώ=αγαπώ) “Φιλίαν φύλαττε”, “Φιλοφρόνει πάσιν”, “Κοινός γίγνου”, “Πάσιν αρμόζου” Να έχεις αρμονική σχέση με όλους, “Ους τρέφεις αγάπα”, “έχθρας διάλυε”, “Υφορώ μηδένα“ Να μην υποβλέπεις κανένα, “Ευλόγει πάντας” Να καλολογείς όλους τους ανθρώπους (να λες καλά λόγια σε όλους τους ανθρώπους), «Ευπροσήγορος γίγνου.» Να είσαι ευπροσήγορος (Να μιλάς στους άλλους με τρόπο οικείο, αγαπητικό, φιλικό) «Ομόνοιαν διωκε.» Να επιδιώκεις την ομόνοια (συμφιλίωση, ενότητα διαθέσεως) «ατυχούντι συνάχθου.» Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.) και πολλά βέβαια παραπλήσια όπως επίσης και τέσσερα παραγγέλματα για τη Δικαιοσύνη και για πολλές ακόμα αρετές.

30. ΦΙΛΙΚΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

«Φιλικά Παραγγέλματα» Παραγγέλματα περί Αγάπης/φιλίας (Τίτλος παραγράφου στο Ανθολόγιο του Στοβαίου όπου ανέφερε ρήσεις Ελλήνων φιλοσόφων για την Αγάπη και τη φιλία) Αυτό το κείμενο έχει χαθεί. — Στοβαίος (Ανθολόγιο,2,39,t,1)

6. ΜΟΝΟ ΟΙ ΚΑΛΟΙ-ΑΓΑΘΟΙ ΑΓΑΠΟΥΝ, ΟΧΙ ΟΙ ΦΑΥΛΟΙ-ΚΑΚΟΙ

• Στοβαίος (Ανθολόγιο): «Φασίν δε και το αγαπάν και το ασπάζεσθαι και το φιλείν μόνων είναι σπουδαίων» -«Αρέσκει γαρ του τε Ζήνωνι και τοις απ αυτού Στωικοίς φιλοσόφοις δύο γένη ανθρώπων είναι, το μεν των σπουδαίων, το δε των φαύλων»
• Επίκτητος (Περι φιλίας, D.a.A.d,2,22,3,5-6): «Του φρονίμου τοίνυν εστί μόνου το φιλείν» Λοιπόν, η Αγάπη είναι χαρακτηριστικό μόνο του φρόνιμου ανθρώπου.
• Πρόκλος (Στ. Αλ. Του. Πλ. 109,4-5): «έτι δε η φιλία των αγαθών εστίν ανθρώπων και σπουδαίων.» Επίσης, η Αγάπη/φιλία είναι γνώρισμα των αγαθών ανθρώπων και των σπουδαίων.
• Ασπάσιος (ASPASIUS, In ethica Nichomachea commentaria. {0615.001}): “Οἱ δὲ φιλοῦντες ἀλλήλους βούλονται τὸ ἀγαθὸν ἀλλήλοις ταύτῃ ᾗ φιλοῦσιν, οἱ μὲν ἀγαθοὶ ᾗ ἀγαθοί εἰσι (διότι γὰρ ἀγαθοὶ φιλοῦσιν ἀλλήλους)”
• Πλάτων: «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.»
• Πλούταρχος (Νικίας 4, 3, 4-5): «..και τοις χρηστοίς η φιλανθρωπία.»
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 7, 11, 7 κ. εξ.): «..διό και λέγεται ορθώς, ότι ουδείς εχθρός τω σπουδαίω και μόνος ο αγαθός αυτώ φίλος… μιμούμενος και εν τοις της φιλίας μέτροις τον θεόν, ος μισεί μεν ουδένα ανθρώπων, τον δε αγαθόν διαφερόντως ασπάζεται.»
• Πυθαγορισταί (Testimonia et fragmenta, fr.d7,42-44): «Οι σπουδαίοι άνδρες και προσωτάτω γής οικούντες φίλοι εισίν αλλήλοις, πρίν ή γνώριμοί τε και προσήγοροι γενέσθαι.»
• Επίκτητος (Στοβαίος, Επικτ. Γνωμολογικόν, 3-4): «Ουδείς φιλοχρήματος και φιλήδονος και φιλόδοξος φιλάνθρωπος, αλλά μόνος ο φιλόκαλος»
• Ζήνων (Στοβ. Ανθ.): «μηδέ φιλόλογον είναι τον φαύλον μηδέ φιλήκοον»
• Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1166b): «Ο κακοήθης φαίνεται ότι δεν αγαπά ούτε τον εαυτό του, αφού δεν έχει τίποτα το αξιαγάπητο».
• Πλάτων: «Δεν είναι δυνατόν δύο κακοί να γίνουν ποτέ φίλοι, ούτε ένας καλός να μην έχει φίλο καλό»
• Αριστοτέλης: «Τελεία δ εστιν η των αγαθών φιλία και κατ αρετή ομοίων» Τέλεια είναι η Αγάπη/φιλία των καλών ανθρώπων και εκείνων που είναι όμοιοι σχετικά με την αρετή.
• Σωκράτης: «Πάντων κτημάτων κράτιστον εστί φίλος σαφής και αγαθός» Από όλα όσα πετυχαίνεις, το σπουδαιότερο είναι ο ειλικρινής και ενάρετος φίλος.
• Ισοκράτης: «Τοις των φαύλων συνηθείας ολίγος χρόνος διέλυσεν ,τας δε των σπουδαίων φιλίας ουδ’αν ο πας αιών εξαλείψειεν». Των φαύλων τις συναναστροφές λίγος καιρός τις διαλύει, αλλά των σοβαρών ανθρώπων τις φιλίες μήτε σύμπαντες οι αιώνες δεν τις σβήνουν.
• Ιεροκλής (In Au. Ca. 19,3,4-5): «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..»

24. ΟΤΙ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΠΡΟΥΠΟΘΕΤΟΥΝ Η ΜΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΗ

• Μένανδρος (Περι επιδεικτικών, 374, 28): «..λέγων δη της φιλανθρωπίας. Μόριον δε της φιλανθρωπίας η δικαιοσύνη.»
• Μενανδρος (Γν. Μον.): «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους.
• Θέογνις: “Εν δε δικαιοσύνη συλλήβδην πάς` αρετή εστίν”. (Η δικαιοσύνη περικλείει όλες τις αρετές).

25. ΟΤΙ Η ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΚΑΘΕ ΑΡΕΤΗ ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΕΣΑ ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΑΛΛΕΣ ΑΡΕΤΕΣ

• Πίνδαρος (Ισθμιονικ.Γ,4-5): «Ζευ, μεγάλαι δ’ αρεταί θνατοίς έπονται εκ Σέθεν» Ζευ, οι μεγάλες αρετές έρχονται στους θνητούς από Σένα.
• Πλούταρχος (Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής 1, 11): «..ου γάρ εστιν ειπείν διακρίναντά με μα τους θεούς, ότι τούτο μεν ανδρείας, τούτο δε φιλανθρωπίας, τούτο δ’ εγκρατείας. Αλλά παν έργον εκ πασων έοικε των αρετών μεμίχθαι…»
• Ξενοφών (Απομνημονεύματα 2, 1, 32): «Εγώ σύνειμι μέν θεοίς, σύνειμι δε ανθρώποις τοις αγαθοίς….αγαπητή μεν συνεργός τεχνίταις…αρίστη δε φιλίας κοινωνός…και οι μέν νέοι τοις των πρεσβυτέρων επαίνοις χαίρουσιν, οι δε γεραίτεροι ταις των νέων τιμαίς αγάλλονται» …είμαι άριστη κοινωνός της Αγάπης / φιλίας… (μιλάει η θεά Αρετή)

Το άρθρο Μέρος 1ο: Η Φιλοσοφία και η Έννοια της Αγάπης στην Αρχαία Ελλάδα εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο νεοπλατωνισμός είναι φιλοσοφικό ρεύμα που ίδρυσε ο Πλωτίνος, ο οποίος όμως ο ίδιος δεν θεωρούσε τον εαυτό του «νεοπλατωνικό». Οι σύγχρονοι ιστορικοί και φιλόσοφοι χρησιμοποίησαν αυτήν την ονομασία για να περιγράψουν τη σκέψη του. Ο Πλωτίνος θεωρούσε τον εαυτό του μαθητή του Πλάτωνα και στόχευε να συνδέσει τις ιδέες του Πλάτωνα με αυτές του Αριστοτέλη.

Η σειρά των κύριων νεοπλατωνικών φιλοσόφων είναι:

1. Πλωτίνος
2. Πορφύριος
3. Ιάμβλιχος
4. Πρόκλος
5. Δαμάσιος

Η βιβλιογραφία για τον νεοπλατωνισμό είναι πλούσια και εκτεταμένη, και οι επιρροές του φτάνουν πέρα από τη φιλοσοφία, στη ζωγραφική και σε φιλοσόφους που δεν φανταζόμαστε ότι είχαν σχέση με τον νεοπλατωνισμό, όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco) ή ο Martin Heidegger.

Το Κεντρικό Ερώτημα της Αρχαίας Φιλοσοφίας

Ο νεοπλατωνισμός ξεκινά από το μεγάλο ερώτημα της αρχαίας φιλοσοφίας: πώς από το Ένα προκύπτουν τα Πολλά;
Κοιτάζοντας γύρω μας, βλέπουμε πολλαπλά αντικείμενα και ποικιλία φαινομένων. Οι Προσωκρατικοί πρότειναν για πρώτη φορά στην ιστορία της σκέψης ότι πίσω από τα πολλά υπάρχει μία πρώτη αρχή.

Ο Πλάτωνας και οι επόμενοι φιλόσοφοι προσπάθησαν να απαντήσουν πώς τα νοητά προκύπτουν στα αισθητά φαινόμενα. Αντίθετα, η σύγχρονη φιλοσοφία εξετάζει το ερώτημα γιατί υπάρχει κάτι και όχι το τίποτα, επηρεασμένη από τη Βίβλο και τον Χριστιανισμό.

Ο Μηχανισμός της Εκπόρευσης

Οι νεοπλατωνικοί ανέπτυξαν την ιδέα της εκπόρευσης. Σκεφτείτε τον ήλιο που εκπέμπει φως και θερμότητα. Με παρόμοιο τρόπο, από το Ένα εκπορεύονται όλα τα όντα και οι κόσμοι.

Ο Πλωτίνος παρατηρεί τη φύση και την ύλη και αναλύει τα βασικά στοιχεία: πυρ, γη, αήρ και ύδωρ. Αυτά προέρχονται από μια άμορφη, απροσδιόριστη ύλη που δεν έχει ιδιότητες. Δεν μπορεί να δημιουργήσει από μόνη της, γι’ αυτό χρειάζεται η κοσμική ψυχή, η οποία είναι αυτοκίνητη και νοητική.

Η κοσμική ψυχή πλάθει τα τέσσερα στοιχεία και δημιουργεί τον κόσμο γύρω μας. Αυτή η ψυχή εκπορεύεται από τον Παγκόσμιο Νου, ο οποίος είναι δομημένος και ενοποιεί όλα τα όντα. Στην κορυφή βρίσκεται το Ένα, η απρόσιτη και απρόσωπη αρχή, πέραν κάθε γνώσης και αντίληψης.

Τριαδικό Σχήμα Νεοπλατωνισμού

Σύμφωνα με τον Πλωτίνο:

1. Το Ένα εκπορεύει τον Νου.
2. Ο Νους εκπορεύει την Ψυχή.
3. Η Ψυχή επενεργεί στην ύλη και δημιουργεί τον αισθητό κόσμο.

Με αυτόν τον τρόπο, νοητό και αισθητό, Θεός και κόσμος, ενώνται σε ένα συνεκτικό σύστημα. Αυτή η τριαδική δομή εξηγεί πώς το Ένα και τα Πολλά συνδέονται μέσα στον κόσμο.

Το Πρόβλημα του Κακού

Ένα αδύναμο σημείο του νεοπλατωνικού μονισμού είναι το ερώτημα του κακού: αν το Ένα είναι η πρώτη αρχή και απόλυτα αγαθό, πώς προκύπτει το κακό; Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι το Ένα και τα Πολλά μοιράζονται την ίδια ουσία, ενώ στη χριστιανική σκέψη ο κόσμος είναι εκτός της θείας ουσίας.

Ο νεοπλατωνισμός είναι λοιπόν ένας τρόπος να συνδεθεί το εν με τα πολλά, το νοητό με το αισθητό, και ο Θεός με τον κόσμο που βλέπουμε. Με απλά λόγια, πρόκειται για μια προσπάθεια να γεφυρωθεί η πνευματική και η υλική πραγματικότητα σε ένα ενιαίο φιλοσοφικό σύστημα.

Το άρθρο Νεοπλατωνισμός: Απλά και Κατανοητά με τον Πλωτίνο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Το πιο γνωστό έργο του Πλάτωνα για την πολιτική οργάνωση είναι η Πολιτεία, που έγραψε γύρω στο 375 π.Χ.. Έχει ασκήσει τεράστια επιρροή στη δυτική πολιτική σκέψη και παραμένει επίκαιρη σε συζητήσεις για το τι σημαίνει καλή διακυβέρνηση. Σήμερα η Ελλάδα τιμάται ως «λίκνο της δημοκρατίας», και η ίδια η λέξη δημοκρατία προέρχεται από το «δήμος» και «κράτος», την εξουσία του λαού. Γεγονός που κάνει ακόμη πιο προκλητική την ιδέα ότι στο.. «Πώς να διορθώσετε τη δημοκρατία: Ο Πλάτωνας μπορεί να έχει μια απάντηση». Το παράδοξο είναι ότι, ενώ σχεδόν όλες οι δυτικές χώρες θεωρούν τη δημοκρατία βασική αξία, η Πολιτεία διατυπώνει μια σφοδρή κριτική εναντίον της, ανοίγοντας έναν στοχασμό πάνω στην τρέχουσα κρίση εμπιστοσύνης προς τους δημοκρατικούς θεσμούς.​

Η Αθηναϊκή δημοκρατία και οι περιορισμοί της

Η κριτική του Πλάτωνα, δια στόματος Σωκράτη, είναι πρώτα από όλα προς την Αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ.. Η οποία ήταν άμεση και όχι αντιπροσωπευτική.. Καθώς οι άνδρες πολίτες ψήφιζαν απευθείας για νόμους και αποφάσεις. Μόνο οι ενήλικοι άνδρες πολίτες μπορούσαν να συμμετέχουν, ενώ γυναίκες, δούλοι και μέτοικοι δεν μετείχαν.. Παρότι συγκροτούσαν την πλειονότητα του πληθυσμού. Επιπλέον, πολλές δημόσιες θέσεις καταλαμβάνονταν με κλήρωση, ενώ οι πολίτες μπορούσαν κάθε χρόνο να εξοστρακίσουν κάποιον για δέκα χρόνια. Γεγονός που δείχνει μια συχνά σκληρή και ασταθή πολιτική πρακτική, όπως μαρτυρούν αποφάσεις τύπου της καταδίκης του Σωκράτη.​

Η βασική πλατωνική κριτική στη δημοκρατία

Στην Πολιτεία, ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι η διακυβέρνηση είναι ένα επιδέξιο επάγγελμα.. Μια τέχνη που δεν κατέχει η πλειονότητα των ανθρώπων. Όπως δεν θα ανέθετε κανείς την πτήση ενός αεροπλάνου στους επιβάτες κατόπιν ψηφοφορίας, αλλά σε έμπειρους πιλότους.. Έτσι δεν θα έπρεπε να αναθέτει την τύχη ενός κράτους σε μια ανομοιογενή και συχνά ανεκπαίδευτη πλειοψηφία. Η δημοκρατία, όπου η πλειοψηφία αποφασίζει, μοιάζει έτσι να αντιφάσκει με την απαίτηση για ειδική ικανότητα στη διακυβέρνηση. Γιατί αφήνει την εξουσία σε ανθρώπους που ενδέχεται να πείθονται ευκολότερα από δημαγωγούς παρά από ειδικούς.​

Η αλληγορία του «πλοίου» και η αναλογία με το αεροπλάνο

Ο Σωκράτης χρησιμοποιεί στο έργο μια διάσημη εικόνα του πλοίου. Εκεί υπάρχει ένας ανίδεος αλλά ισχυρός πλοιοκτήτης περικυκλωμένος από ναύτες που διεκδικούν τη διακυβέρνηση.. Ενώ ο αληθινός κυβερνήτης, «τέχνης», δεν ξέρουμε που είναι. Μια σύγχρονη προσαρμογή αυτής της εικόνας παρομοιάζει τους επιβάτες ενός αεροπλάνου που ψηφίζουν ποιος θα πιλοτάρει, ενώ λίγοι πραγματικοί πιλότοι δεν βρίσκουν τον τρόπο να πείσουν, και άλλοι κερδίζουν ψήφους με ψέματα, δωροδοκίες ή απλές ψευδαισθήσεις ισότητας ικανοτήτων. Η αναλογία δείχνει ότι η δημοκρατία δεν εξασφαλίζει αναγκαστικά ικανούς ηγέτες, αλλά αποκαλύπτει επίσης ότι και άλλα πολιτεύματα, όπως η μοναρχία ή η δικτατορία, δεν προσφέρουν καμία εγγύηση ότι ο ηγέτης θα είναι πράγματι ικανός και δίκαιος.​

Από τη γενική κριτική στην αρχή της «πολιτικής τέχνης»

Για να στοχεύσει ειδικότερα τη δημοκρατία, ο Σωκράτης διατυπώνει ένα αυστηρότερο επιχείρημα στα βιβλία II–IV της Πολιτείας.. Μόνο όσοι κατέχουν την τέχνη της διακυβέρνησης πρέπει να κυβερνούν, ενώ η πλειονότητα δεν διαθέτει αυτή την τέχνη. Αν η δημοκρατία σημαίνει ότι η πλειονότητα κυβερνά, τότε, σύμφωνα με αυτόν τον συλλογισμό, η δημοκρατία παραδίδει την εξουσία σε μη ειδικούς και άρα δεν αποτελεί το ορθό πολίτευμα. Το επιχείρημα φαίνεται να υπερβαίνει την ιστορική Αθήνα και να στρέφεται εναντίον της δημοκρατικής αρχής γενικά.. Υποστηρίζοντας ότι η γνώση και η αρετή, όχι ο αριθμός, πρέπει να θεμελιώνουν την εξουσία.​

Τρία κενά στο επιχείρημα του Πλάτωνα

Οι σύγχρονοι σχολιαστές επισημαίνουν τρία εμφανή προβλήματα σε αυτή τη συλλογιστική. Πρώτον, δεν είναι αυτονόητο ότι η διακυβέρνηση είναι δεξιότητα παρόμοια με την πτήση ή την ιατρική, καθώς εμπλέκει σύγκρουση αξιών, συμφερόντων και οραμάτων για το «κοινό καλό» και όχι μια μόνο τεχνική γνώση. Δεύτερον, ακόμη και αν η διακυβέρνηση είναι δεξιότητα, δεν προκύπτει ότι η πλειοψηφία την έχει.. Αφού οι άνθρωποι σε διαφορετικά κοινωνικά επίπεδα αναλαμβάνουν ηγετικούς ρόλους και λαμβάνουν σύνθετες αποφάσεις στην εργασία, στην κοινότητα ή στις οικογένειες.​

Συλλογική σοφία, δικαιοσύνη και συμμετοχή

Τρίτον, ακόμη και αν δεχτεί κανείς ότι οι περισσότεροι δεν είναι «ειδικοί» στην πολιτική, υπάρχουν ισχυροί λόγοι να συμπεριληφθούν όσο γίνεται περισσότεροι στη λήψη αποφάσεων. Η συλλογική κρίση μπορεί να αποδειχθεί πιο σοφή από τη γνώμη μιας μικρής ελίτ.. Γιατί περιορίζει τις προκαταλήψεις και τα τυφλά σημεία, ενώ ενσωματώνει διαφορετικές εμπειρίες ζωής. Επιπλέον, η δικαιοσύνη έχει απαίτηση οι άνθρωποι να έχουν λόγο σε αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή τους.. Ακόμη και αν αυτό δεν οδηγεί πάντα στην «τεχνικά βέλτιστη» λύση.​

Πώς να διορθώσετε τη δημοκρατία: Ο Πλάτωνας μπορεί να έχει μια απάντηση

Αν πάρουμε στα σοβαρά την ανησυχία του Πλάτωνα ότι οι δημοκρατίες μπορούν να αναδείξουν ανειδίκευτους ή επικίνδυνους ηγέτες, δεν προκύπτει απαραίτητα ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη δημοκρατία. Μια εναλλακτική προοπτική προτείνει να επενδύσουμε στην πολιτική παιδεία όλων των πολιτών, καλλιεργώντας την ικανότητα κριτικής σκέψης, διαλόγου και κατανόησης των θεσμών, ώστε η πλειοψηφία να γίνεται προοδευτικά πιο ικανή στο «επάγγελμα» της συλλογικής διακυβέρνησης. Έτσι, η ιδέα «Πώς να διορθώσετε τη δημοκρατία: Ο Πλάτωνας μπορεί να έχει μια απάντηση» αποκτά πρακτικό νόημα.. Αντί να παραδώσουμε την εξουσία αποκλειστικά σε μια κλειστή τάξη «ειδικών», μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την πλατωνική κριτική ως κίνητρο για να βελτιώσουμε τη δημοκρατία, εμβαθύνοντας τη συμμετοχή και την παιδεία.. Ώστε να υπάρχει συνδυασμός από τη δικαιοσύνη της συμμετοχής με την ευθύνη και την ικανότητα στη λήψη αποφάσεων

Το άρθρο Πώς να διορθώσετε τη δημοκρατία: Ο Πλάτωνας μπορεί να έχει μια απάντηση εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Πλάτωνας δεν ήταν απλώς ένας φιλόσοφος που έγραψε θεωρίες για την πολιτική και την ηθική. Στην Πολιτεία, το μνημειώδες του έργο, προτείνει ένα ιδανικό πολίτευμα και εξηγεί γιατί οι ποιητές—τόσο αγαπημένοι από τους Έλληνες—δεν έχουν θέση σε αυτό.

Η μίμηση και το πρόβλημα με την ποίηση

Ο Πλάτωνας θεωρούσε ότι η τέχνη, και ιδιαίτερα η ποίηση, είναι μίμηση (μίμησις). Στη γνωστή αλληγορία με το κρεβάτι, εξηγεί ότι υπάρχει πρώτα η Ιδέα του κρεβατιού (η αιώνια μορφή), μετά το κρεβάτι που φτιάχνει ο ξυλουργός και, τέλος, η εικόνα που ζωγραφίζει ο καλλιτέχνης. Η ποίηση, λοιπόν, είναι «τρίτη» απόσταση από την αλήθεια.

Με άλλα λόγια, η ποίηση δεν παράγει γνώση αλλά αντίγραφα αντιγράφων. Και αυτό, για τον Πλάτωνα, είναι επικίνδυνο για την πόλη που θέλει να οικοδομήσει πάνω στη λογική και την αρετή.

Η εκπαίδευση της ψυχής μέσα από τις συνήθειες

Ο Πλάτωνας πίστευε ότι η ψυχή των πολιτών διαμορφώνεται από όσα ακούνε, βλέπουν και μιμούνται. Εάν η παιδεία βασιστεί σε τραγωδίες που προβάλλουν ανεξέλεγκτο θυμό, θρήνο και οργή, τότε οι πολίτες θα συνηθίσουν να υιοθετούν αυτά τα συναισθήματα και στην καθημερινή ζωή.

Έτσι, η ποίηση δεν οδηγεί σε μετριοπάθεια ή ανδρεία αλλά σε συναισθηματικές ακρότητες. Για τους φύλακες της Πολιτείας, οι οποίοι πρέπει να είναι θαρραλέοι αλλά όχι θρασείς, πράοι αλλά όχι αδύναμοι, αυτή η συναισθηματική εκπαίδευση θα ήταν καταστροφική.

Γιατί η ποίηση δεν διδάσκει αρετή

Ο Πλάτωνας κατηγόρησε τους ποιητές για τρία βασικά πράγματα:

• Δημιουργούν με έμπνευση, όχι με λογική.
• Δεν γνωρίζουν πραγματικά όσα διδάσκουν.
• Παραμορφώνουν την εικόνα των θεών, παρουσιάζοντάς τους ως ψεύτες, ζηλόφθονους ή ανήθικους.

Έτσι, αντί να οδηγούν τους νέους στην αλήθεια και την αρετή, οι ποιητές τους γεμίζουν ψευδείς εικόνες και λανθασμένα πρότυπα.

Το συναισθηματικό επιχείρημα

Η ποίηση, ειδικά η τραγωδία, μας προκαλεί λύπη, φόβο και οργή. Οι θεατές συνηθίζουν να απολαμβάνουν αυτά τα συναισθήματα, αντί να τα τιθασεύουν με τη λογική. Ο Πλάτωνας πίστευε ότι αυτή η συνεχής «άσκηση» στην υπερβολή υπονομεύει τη σταθερότητα της πόλης.

Η αρχαία διαμάχη ποίησης και φιλοσοφίας

Ο ίδιος ο Πλάτωνας αναγνώρισε ότι υπάρχει μια «αρχαία έχθρα» ανάμεσα στην ποίηση και τη φιλοσοφία. Επειδή η φιλοσοφία στοχεύει στην αλήθεια και η ποίηση στις εντυπώσεις, οι δύο δεν μπορούσαν να συμβιώσουν στο ιδανικό του πολίτευμα.

Ωστόσο, δεν έκλεισε εντελώς την πόρτα στους ποιητές. Αν μπορούσαν να αποδείξουν ότι η τέχνη τους υπηρετεί τη γνώση και την αρετή, θα είχαν δικαίωμα να επιστρέψουν. Μέχρι τότε, όμως, η φιλοσοφία θα είχε τον πρώτο λόγο.

Το άρθρο Γιατί ο Πλάτωνας εξόρισε τους ποιητές από την Πολιτεία του εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο Πλάτωνας υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς φιλοσόφους όλων των εποχών. Μαθητής του Σωκράτη και δάσκαλος του Αριστοτέλη, επηρέασε βαθιά τη σκέψη της ανθρωπότητας. Παράλληλα με το τεράστιο έργο του, η ζωή του κρύβει μερικά παράξενα και λιγότερο γνωστά γεγονότα που εντυπωσιάζουν.

Σε αυτό το άρθρο παρουσιάζουμε 5+1 παράξενες πτυχές της ζωής του Πλάτωνα που αξίζει να γνωρίζουμε.

Πλάτωνας: Ο αθλητής της πάλης

Πέρα από φιλόσοφος, ο Πλάτωνας υπήρξε αθλητής της πάλης. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, γυμνάστηκε από τον παλαιστή Αρίστωνα από το Άργος και συμμετείχε σε αγώνες, ακόμη και στα Ίσθμια, πανελλήνιους αθλητικούς αγώνες που διεξάγονταν κοντά στην Κόρινθο. Ήταν δυνατός τόσο στο σώμα όσο και στο πνεύμα.

Το πραγματικό όνομα του Πλάτωνα

Το όνομα “Πλάτων” ίσως να μην ήταν το αληθινό του. Ορισμένες πηγές αναφέρουν πως τον έλεγαν Αριστοκλή, από τον παππού του. Το παρατσούκλι “Πλάτων” πιθανόν να προήλθε από την πλατιά πλάτη του, το πλατύ μέτωπό του ή τον πλατύ τρόπο γραφής του.

Ο ποιητής που έκαψε τα έργα του

Πριν αφοσιωθεί στη φιλοσοφία, ο Πλάτωνας έγραφε ποιήματα, διθύραμβους και τραγωδίες. Όμως, μετά τη γνωριμία του με τον Σωκράτη, πήρε τη ριζική απόφαση να κάψει όλα τα έργα του για να στραφεί ολοκληρωτικά στη φιλοσοφία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της επίδρασης που είχε ο δάσκαλος στον μαθητή.

Όταν πουλήθηκε ως δούλος

Κατά τη διαμονή του στη Σικελία, ο Πλάτωνας συγκρούστηκε με τον τύρανο Διονύσιο σχετικά με την τυραννία και τη δικαιοσύνη. Η διαφωνία οδήγησε στην αιχμαλωσία του και τελικά πουλήθηκε ως δούλος στην Αίγινα. Σώθηκε χάρη σε φίλους και υποστηρικτές που πλήρωσαν για την απελευθέρωσή του.

Η ίδρυση της Ακαδημίας

Το 387 π.Χ. ο Πλάτωνας ίδρυσε στην Αθήνα την περίφημη Ακαδημία, την πρώτη φιλοσοφική σχολή στην ιστορία, πρόδρομο των πανεπιστημίων. Εκεί δίδαξε για δεκαετίες και η σχολή συνέχισε να λειτουργεί έως το 529 μ.Χ., όταν την έκλεισε ο Ιουστινιανός.

Ο μαθητής που τον αμφισβήτησε

Παρά τη μεγάλη του διδασκαλία, ο Πλάτωνας βίωσε και την αμφισβήτηση. Ο Αριστοτέλης, μαθητής του για 20 χρόνια στην Ακαδημία, διαφώνησε με τις θεωρίες του για τις ιδέες και το αγαθό. Η αμφισβήτηση αυτή δείχνει πως η φιλοσοφία εξελίσσεται μέσω του διαλόγου και της κριτικής.

Το άρθρο 5+1 Παράξενα Γεγονότα για τον Πλάτωνα που Δεν Ήξερες! εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.