Ακολουθούν κείμενα όλων των σημαντικών φιλοσόφων για το θέμα αυτό.

Η ΑΓΑΘΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Η Τέλεια Φύση του Θείου και η Καταγγελία των Ποιητών

ΟΙ ΘΕΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΟΤΗΤΕΣ ΤΕΛΕΙΕΣ, ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ-ΦΙΛΟΤΗΤΟΣ, ΑΓΑΘΟΤΗΤΟΣ, ΚΑΛΟΣΥΝΗΣ, ΑΡΕΤΗΣ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ, ΗΘΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ, ΣΟΦΙΑΣ, ΔΥΝΑΜΗΣ ΚΑΙ ΑΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ μας λένε όλοι οι Αρχαίοι Έλληνες Θεολογούντες Φιλόσοφοι και ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΟΥΝ ΤΟΥΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ Όμηρο και Ησίοδο που έγραψαν ακατάλληλους μύθους για τους θεούς καθώς προκειμένου να γίνουν πιο εντυπωσιακές οι αφηγήσεις τους, παρουσίασαν τους θεούς να έχουν ανθρώπινα ελαττώματα, να είναι μοιχοί, ψεύτες, δολοφόνοι, απατεώνες, κλπ.

Η Αξία των Μύθων και το Συμβολικό τους Περιεχόμενο

Να σημειώσουμε ότι οι φιλόσοφοι συμφωνούν με την ανάγκη να υπάρχουν μύθοι και αυτοί οι μύθοι να έχουν συμβολικό περιεχόμενο. Διαφωνούν όμως με ένα σωρό μύθους που έπλασαν οι συγκεκριμένοι ποιητές. Θεωρούν ότι οι μύθοι θα έπρεπε να είναι αντάξιοι των θεών.

Η Άυλη και Κοσμική Υπόσταση των Θεών

Μην ξεχνάμε ότι οι θεοί είναι άυλοι, στοιχειακής φύσεως, είναι δυνάμεις, δεν είναι σωματικοί, πληρούν όλο το σύμπαν. Δεν υπάρχει έρωτας σωμάτων στους θεούς. Όταν λέμε ότι ο Ζευς είναι πατέρας της Αθηνάς, ή σύζυγος της Ήρας, δεν το λέμε με όρους ανθρώπινης συγγένειας, μιας ανθρώπινης οικογένειας. Πρόκειται για καθαρούς συμβολισμούς. Συμβολοποιούμε με αυτές τις εκφράσεις τι σχέσεις και την αλληλεπίδραση κοσμικών στοιχείων και δυνάμεων.

Η Φιλοσοφική Θεολογία ως Αποκλειστικός Οδηγός

Οπότε και εμείς, στις θεολογικές μας αναζητήσεις βασιζόμαστε αποκλειστικά στους Αρχαίους Έλληνες Φιλοσόφους που θεολόγησαν, και απορρίπτουμε τους βλάσφημους ποιητές. Μερικοί μύθοι έχουν συμβολική αξία, αλλά οι περισσότεροι είναι απορριπτέοι. Ο αποσυμβολισμός των μύθων στον οποίο επιδίδονται καλόπιστα κάποιοι, έχει έννοια για μερικούς μόνο μύθους.

ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΥΝ ΤΟΥΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ – Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Οι σπουδαιότεροι φιλόσοφοι μιλούν εναντίον της ασέβειας των ποιητών προς τους θεούς: Πλάτων, Αριστοτέλης, Σωκράτης, Ξενοφάνης, Θεαγένης ο Ρηγίνος, Ηράκλειτος, Επίκουρος, Χρύσιππος, Ζήνων ο Κιτιεύς, Κλεάνθης, Υπατία η Αλεξανδρινή, Πυθαγόρας, Απολλώνιος Τυανεύς, Εμπεδοκλής, Διοτίμα η Μαντινεία, Διογένης ο Κυνικός, Καρνεάδης, Επίκτητος, Παναίτιος, Πρόκλος, Πορφύριος, Σέξτος Εμπειρικός, Πλωτίνος. Τα κείμενα των θεολογούντων φιλοσόφων που απορρίπτουν τους βλάσφημους ποιητές είναι εδώ:

ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ: Η Καταγγελία του Ανθρωπομορφισμού και των Επαίσχυντων Πράξεων

Η Απόδοση των Ανθρώπινων Ελαττωμάτων στους Θεούς

«πάντα θεοῖσ ̓ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ ̓ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ ̓ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν.» Η αναφορά αυτή του Ξενοφάνη του Κολοφώνιου βρίσκεται στο Απόσπασμα 11 (Fragment 11) του έργου του. «Όλα τα απέδωσαν στους θεούς ο Όμηρος και ο Ησίοδος, όσα δηλαδή ανάμεσα στους ανθρώπους θεωρούνται ντροπή και ψόγος (κατηγορία): την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση».

Η Κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο

Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο φιλόσοφος ασκεί έντονη κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο, κατηγορώντας τους ότι απέδωσαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα και πράξεις που θεωρούνται επαίσχυντες για τους θνητούς. Η πηγή που διέσωσε αυτό το απόσπασμα είναι ο Σέξτος ο Εμπειρικός στο έργο του: Πρὸς Μαθηματικούς (Adversus Mathematicos, IX 193).

Η Πλάνη του Ανθρωπομορφισμού

Ο Ξενοφάνης χρησιμοποιεί αυτό το επιχείρημα για να καταγγείλει τον ανθρωπομορφισμό της εποχής του, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς «κατ’ εικόνα και ομοίωσή» τους, αποδίδοντάς τους ακόμη και τις δικές τους ηθικές αδυναμίες.

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ:

«Τὸν τε Ὅμηρον ἔφασκεν ἄξιον ἐκ τῶν ἀγώνων ἐκβάλλεσθαι καὶ ῥαπίζεσθαι καὶ Ἀρχίλοχον ὁμοίως». «Τον Όμηρο πρέπει να τον αποβάλλουν από τους (ποιητικούς) αγώνες και να τον ραβδίσουν, και τον Αρχίλοχο επίσης». Η δήλωση αυτή καταγράφεται ως απόσπασμα 42 (ή σε άλλες παραλλαγές, 124) στην κλασική έκδοση των αποσπασμάτων του Ηράκλειτου, και είναι κομμάτι της κριτικής του για την έλλειψη κατανόησης της «Φύσεως» και του «Λόγου». Σημασία: Ο Ηράκλειτος, που έδινε έμφαση στην ενότητα των αντιθέτων και την αιώνια ροή της φύσης (ο «Λόγος»), θεωρούσε ότι οι ποιητές αυτοί (ιδίως ο Όμηρος για τη θεομαχία και την ανθρωπομορφική απεικόνιση θεών, και ο Αρχίλοχος για την αμφιθυμία του) δεν κατανοούσαν την πραγματική, ενιαία κοσμική τάξη. Συνοπτικά: Η φράση δείχνει την απόρριψη του Ηράκλειτου προς τους ποιητές που δεν υπηρετούσαν την αλήθεια, κατηγορώντας τους ότι παρουσίαζαν ψευδώς τις θεότητες και την πραγματικότητα.

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: Η Τιμωρία των Ποιητών στον Άδη και η Συμπαντική Αρμονία

Η Κατάβαση στον Άδη: Η Τιμωρία του Ομήρου και του Ησιόδου

Ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του «Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων» (Βιβλίο 8, κεφάλαιο 21), παραθέτει μια μαρτυρία του Ιερώνυμου (του Ρόδιου) σύμφωνα με την οποία, όταν ο Πυθαγόρας κατέβηκε στον Άδη (Κατάβαση), είδε τις ψυχές των δύο ποιητών Όμηρου και Ησίοδου να τιμωρούνται σκληρά επειδή παρουσίασαν τους θεούς με ανθρώπινα ελαττώματα.

Η Μαρτυρία για το Βασανιστήριο των Ποιητών

Το απόσπασμα από τον Διογένη Λαέρτιο έχει ως εξής: «φησὶ δ’ Ἱερώνυμος κατελθόντα αὐτὸν εἰς ᾅδου τὴν μὲν Ἡσιόδου ψυχὴν ἰδεῖν πρὸς κίονι χαλκῷ δεδεμένην καὶ τρίζουσαν, τὴν δ’ Ὁμήρου κρεμαμένην ἀπὸ δένδρου καὶ ὄφεις περὶ αὐτὴν, ἀνθ’ ὧν εἶπον περὶ θεῶν…» «Ο Ιερώνυμος λέει ότι, όταν αυτός (ο Πυθαγόρας) κατέβηκε στον Άδη, είδε την ψυχή του Ησιόδου δεμένη σε έναν χάλκινο στύλο να βγάζει έντονα ουρλιαχτά, και την ψυχή του Ομήρου κρεμασμένη από ένα δέντρο με φίδια τριγύρω της, για όσα είπαν (στους μύθους τους) σχετικά με τους θεούς.»

Οι Βασικοί Άξονες της Πυθαγόρειας Κριτικής

Η κριτική αυτή εναντίον των ποιητών δεν ήταν άποψη μόνο του Πυθαγόρα, αλλά πάγια πεποίθηση των Πυθαγορείων. Οι βασικοί άξονες της κριτικής ήταν: -Ανθρωπομορφισμός και Ανήθικη Συμπεριφορά: Οι ποιητές παρουσίαζαν τους θεούς να κλέβουν, να διαπράττουν μοιχεία και να εξαπατούν ο ένας τον άλλον (πράξεις που στην ανθρώπινη κοινωνία θεωρούνταν εγκληματικές). -Η Θεία Τελειότητα: Για τους Πυθαγόρειους, το Θείον συνδεόταν με την Αρμονία, τον Αριθμό και την Τάξη. Ήταν αδιανόητο η πηγή της συμπαντικής αρμονίας να διακατέχεται από ταπεινά πάθη. -Παιδαγωγικός Ρόλος: Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η ποίηση πρέπει να εξυψώνει την ψυχή και όχι να προσφέρει κακά πρότυπα μέσω των μύθων. Γι’ αυτό και έδιναν μεγάλη σημασία στη μουσική και τα μαθηματικά ως μέσα κάθαρσης.

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ: Ο Ιερός Νους, η Φιλότης και η Αποδόμηση του Ανθρωπομορφισμού

Η Καταγγελία των Ανήθικων Μύθων

Ο Εμπεδοκλής άσκησε δριμεία κριτική στον Όμηρο και τον Ησίοδο. Τους κατηγόρησε ότι απέδωσαν στους θεούς ανήθικες ανθρώπινες πράξεις, όπως η κλοπή, η μοιχεία και η εξαπάτηση. Αποτέλεσε μαζί με άλλους φιλοσόφους την πνευματική «εμπροσθοφυλακή» που αμφισβήτησε τους μύθους των ποιητών, στρώνοντας τον δρόμο για τη φιλοσοφική θεολογία.

Η Θεότητα ως «Ιερός Νους» (Φρὴν Ἱερὴ)

Απέρριπτε την ιδέα ότι οι θεοί μοιάζουν με τους ανθρώπους, είτε στην εμφάνιση είτε στον χαρακτήρα. Για τον Εμπεδοκλή, η θεότητα δεν έχει ανθρώπινα μέλη (κεφάλι, χέρια, πόδια). Είναι μια «φρήν ιερή» (ιερός νους), μια πνευματική οντότητα που διατρέχει τον κόσμο με γρήγορες σκέψεις. Το χαρακτηριστικό απόσπασμα (Fragment 134) που ανατρέπει την εικόνα των ποιητών για τους θεούς είναι το εξής: «οὐδὲ γὰρ ἀνδρομέηι κεφαλῆι κατὰ γυῖα κέκασται, / οὐ μὲν ἀπαὶ νώτων γε δύο κλάδοι ἀίσσονται, / οὐ πόδες, οὐ θοὰ γούνατ’, οὐ μήδεα λαχνήεντα, / ἀλλὰ φρὴν ἱερὴ καὶ ἀθέσφατος ἔπλετο μοῦνον, / φροντίσι κόσμον ἅπαντα καταίσσουσα θοῆισιν.» «Δεν είναι στολισμένος με ανθρώπινο κεφάλι πάνω στα μέλη του, ούτε βγαίνουν από την πλάτη του δύο κλαδιά (χέρια), ούτε έχει πόδια, ούτε γρήγορα γόνατα, ούτε τριχωτά γεννητικά όργανα, αλλά είναι μόνο ένας ιερός και αμέτρητος νους, που διαπερνά όλο τον κόσμο με γρήγορες σκέψεις.»

Ο «Σφαίρος», η Αγάπη και ο Δρόμος του Εξαγνισμού

Ο Εμπεδοκλής παρουσιάζει τον «Σφαίρο», μια κατάσταση απόλυτης ενότητας και θείας μακαριότητας, όπου η Φιλότης (Αγάπη) κυριαρχεί. Η κριτική του εναντίον των ποιητών έχει μυστικιστικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Δεν θέλει απλώς να διορθώσει τις ιστορίες των ποιητών, αλλά να διδάξει έναν τρόπο ζωής (αποχή από την κρεοφαγία, σεβασμό σε όλη τη ζωή), ώστε η ψυχή να επιστρέψει στη θεία κατάσταση. Είναι ο «προφήτης» που αποδομεί τον ανθρωπομορφισμό για χάρη της αλήθειας, για να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ανθρώπου με το θείο μέσω του εξαγνισμού.

ΘΕΑΓΕΝΗΣ Ο ΡΗΓΙΝΟΣ:

“Τοῦ ἀσυμφόρου μὲν ὁ περί θεῶν ἔχεται καθόλου λόγος, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ ἀπρεποῦς· οὐ γὰρ πρέποντας τοὺς ὑπὲρ τῶν θεῶν μύθους φησίν. πρὸς δὲ τὴν τοιαύτην κατηγορίαν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς λέξεως ἐπιλύουσιν, ἀλληγορίαι πάντα εἰρῆσθαι νομίζοντες ὑπὲρ τῆς τῶν στοιχείων φύσεως, οἶον <ἐν> ἐναντιώσεσι τῶν θεῶν” (106 Πορφυρ. I 240, 14 Schrader). Ο Θεαγένης ο Ρηγίνος είπε ότι ό,τι και να πούμε για τους Θεούς είναι απρέπεια, και όπως λένε, οι μύθοι δεν είναι πρέποντες για τους Θεούς. Δηλαδή ότι και να πει κανείς για τους Θεούς τους αδικεί, είναι απρέπεια καθώς η μεγαλοσύνη τους είναι άφθαστη από την διάνοια των ανθρώπων. (Ο Θεαγένης καταγόταν από το Ρήγιον της Μεγάλης Ελλάδας).

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Η Κριτική στους Ποιητές και η Ηθική της Ιδανικής Πολιτείας

Η Απόρριψη των Θεϊκών Συγκρούσεων

«Καὶ πόλεμον οὖν ἡγῇ σὺ εἶναι τῷ ὄντι ἐν τοῖς θεοῖς πρὸς ἀλλήλους, καὶ ἔχθρας γε δεινὰς καὶ μάχας καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά, οἷα λέγεταί τε ὑπὸ τῶν ποιητῶν… φήσομεν ταῦτα ἀληθῆ εἶναι;» Το κείμενο αυτό του Σωκράτη βρίσκεται στο βιβλίο του Πλάτωνα: (Ευθύφρων (6a – 6c). Ο Σωκράτης εδώ απορρίπτει τις αφηγήσεις των ποιητών για μάχες και έχθρες μεταξύ των θεών.

Οι Βασικοί Άξονες της Σωκρατικής Επιχειρηματολογίας

Ο Σωκράτης, κυρίως μέσα από το έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία» (Βιβλία ΙΙ και ΙΙΙ), εξαπολύει μια δριμεία κριτική κατά των ποιητών, όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος, κατηγορώντας τους ότι διαστρεβλώνουν τη φύση του θείου. Οι βασικοί άξονες της επιχειρηματολογίας του είναι οι εξής: -Το Θείο είναι απόλυτα Αγαθό: Ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι, εφόσον ο Θεός είναι αγαθός, δεν μπορεί να είναι η αιτία του κακού. Καταδικάζει τους μύθους που παρουσιάζουν τους θεούς να προκαλούν συμφορές στους ανθρώπους ή να εμπλέκονται σε διαμάχες, καθώς το θείο οφείλει να είναι ωφέλιμο και ποτέ βλαβερό. -Το Θείο είναι Αμετάβλητο και Αληθές: Επικρίνει τις αναφορές των ποιητών σε μεταμορφώσεις των θεών ή σε χρήση δόλου και ψεύδους από μέρους τους. Για τον Σωκράτη, ο Θεός είναι τέλειος και δεν έχει λόγο να αλλάξει μορφή ή να εξαπατήσει, καθώς κάθε αλλαγή σε ένα τέλειο ον θα σήμαινε χειροτέρευση. -Ηθική Επίδραση στους Νέους: Εκφράζει έντονη ανησυχία για το εκπαιδευτικό πρότυπο που προσφέρουν αυτοί οι μύθοι. Αν οι νέοι (και ειδικά οι μελλοντικοί «φύλακες» της πολιτείας) πιστέψουν ότι οι θεοί διαπράττουν μοιχεία, κλοπές ή επιδεικνύουν ακράτεια, θα θεωρήσουν τις δικές τους αδυναμίες δικαιολογημένες και δεν θα επιδιώξουν την αρετή. -Καταγγελία του «Κακού Ανθρωπομορφισμού»: Καταγγέλλει δηλαδή την απόδοση ταπεινών ανθρώπινων παθών (οργή, ζήλια, θρήνος) στους θεούς. Θεωρεί «ανάξια» και «ψευδή» την απεικόνιση των θεών να θρηνούν ή να γελούν ακράτητα, καθώς τέτοιες συμπεριφορές δεν αρμόζουν σε ανώτερα όντα.

Η Παιδεία των Φυλάκων και η Ανάγκη Λογοκρισίας των Μύθων

Συνοψίζοντας, ο Σωκράτης προτείνει τη λογοκρισία των ποιητών στην ιδανική πολιτεία, επιτρέποντας μόνο εκείνους τους μύθους που παρουσιάζουν τους θεούς ως πρότυπα ηθικής τελειότητας και δικαιοσύνης. Ο Σωκράτης, κυρίως στα Βιβλία II και III της «Πολιτείας» του Πλάτωνα (ιδίως γύρω στα 377b – 392d), ασκεί έντονη κριτική στους ποιητές, καταγγέλλοντας τον Όμηρο και τον Ησίοδο για τη διαστρέβλωση της θεϊκής φύσης (θεογονίες με εμφύλιες διαμάχες θεών) και των ηρώων, παρουσιάζοντάς τους ως ανήθικους και ανθρώπινους, κάτι που αντίκειται στην ιδανική παιδεία της καλοσύνης και της αλήθειας για τους μελλοντικούς φύλακες της πόλης. Στο κείμενο, ο Σωκράτης προτείνει τη λογοκρισία των μύθων, επιμένοντας ότι οι θεοί είναι ηθικά τέλειοι και καλοί, και οι ήρωες πρέπει να αποτελούν πρότυπα αρετής.

Το Βιβλίο ΙΙ: Ο Θεός ως Αιτία Μόνο του Καλού

Βασικά αποσπάσματα και κριτική στην «Πολιτεία» (Βιβλίο II & III): -Στο Βιβλίο ΙΙ (π.χ. 377b-378d): Ο Σωκράτης αρχίζει να εξετάζει την παιδεία των φυλάκων. Επικρίνει τους ποιητές που παρουσιάζουν τους θεούς να είναι η αιτία του κακού και να πράττουν πράγματα αντίθετα με τη φύση τους (π.χ., Ολύμπιος πατέρας να πνίγει γιο). -«Οὐκοῦν πρῶτον μέν, ὦ Γλαύκων, ἀρχόμενοι τῶν ἀναγκαιοτάτων περί τε θεῶν ἀληθείας λέγωμεν… ὅτι μὲν ὁ θεὸς ἀγαθὸς καὶ τὸ ὄν κατὰ φύσιν ἀγαθόν…» (Δεν πρέπει πρώτα, Γλαύκων, στην αρχή των αναγκαιοτέρων, να μιλήσουμε για την αλήθεια περί των θεών… ότι ο θεός είναι αγαθός και το όν κατά φύση αγαθό…). -Επιμένει ότι ο θεός είναι η αιτία του καλού και όχι του κακού, και δεν αλλάζει μορφές για να ξεγελάσει ή να πει ψέματα.

Το Βιβλίο ΙΙΙ: Τα Λάθος Πρότυπα των Ηρώων

-Στο Βιβλίο ΙΙΙ (π.χ. 392b-d): Η κριτική επεκτείνεται στους ήρωες. Κατακρίνει τον Όμηρο που παρουσιάζει τους ήρωες να θρηνούν ή να φοβούνται τον θάνατο, να εκδηλώνουν πάθη και να αθετούν όρκους, κάτι που δεν πρέπει να διδάσκονται οι νέοι που θα κυβερνήσουν. -«Οὐκοῦν ἀναγκάζομεν, ὦ φίλε, μὴ μόνον τοὺς ποιητὰς ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀκούοντας αὐτοὺς πείθεσθαι ὡς οὐδὲν ἐκείνοις οὐδὲν ἄτοπον οὐδὲ καινὸν οὐδὲ πρῶτον φαίνεται ἐπὶ θεοῖς τε καὶ ἀνθρώποις συμβαῖνον, ὅταν τις θάνατον φοβῆται καὶ ὀδύρηται καὶ ἄλλους μιμῆται τοιούτους» (Δεν πρέπει, φίλε, να αναγκάζουμε, όχι μόνο τους ποιητές αλλά και τους ακροατές τους, να πείθονται ότι τίποτα παράλογο ή καινούργιο δεν φαίνεται να συμβαίνει σε θεούς και ανθρώπους όταν κάποιος φοβάται τον θάνατο και θρηνεί και μιμείται τέτοιους;).

Τα Ψεύδη του Ομήρου και του Ησιόδου

Ένα ακόμα κείμενο στο οποίο καταγγέλει τους ποιητές (ότι έγραψαν ψέματα για τις μάχες και τις κακίες των θεών), βρίσκεται στην Πολιτεία (Βιβλίο Β’, 377e-378a), όπου ο Σωκράτης λέει: «…οἷον εἰπὼν ὁ ποιητής, καὶ οὐ καλῶς ἐψεύσατο… ὅσα Ὅμηρός τε καὶ Ἡσίοδος ἡμῖν ἐλεγέτην…». «Όπως αυτά που είπαν οι ποιητές, και μάλιστα είπαν άσχημα ψέματα… αυτά που μας είπαν ο Όμηρος και ο Ησίοδος…».

ΠΛΑΤΩΝ: Η Κριτική στους Ποιητές και η Αληθινή Ουσία του Θείου

Η Λανθασμένη Απεικόνιση των Θεών

«Ὅταν εἰκάζῃ τις κακῶς [οὐσίαν] τῷ λόγῳ, περὶ θεῶν τε καὶ ἡρώων οἷοί εἰσιν, ὥσπερ γραφεὺς μηδὲν ἐοικότα γράφων οἷς ἂν ὅμοια βουληθῇ γράψαι». Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’, 377η ìε -378ε) «Όταν κάποιος παρουσιάζει λανθασμένα την ουσία των θεών και των ηρώων με τον λόγο, δηλαδή τους περιγράφει με τρόπο που δεν τους ταιριάζει, τότε είναι σαν ένας ζωγράφος που ζωγραφίζει κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που θέλει να απεικονίσει, δηλαδή κάτι που δεν έχει καμία ομοιότητα με το αληθινό πρότυπο».

Η Διαστρέβλωση της Θείας Φύσης και η Παιδεία των Νέων

Ο Πλάτωνας υποστηρίζει ότι οι ποιητές αφηγούμενοι μύθους για τους θεούς που περιέχουν ψέματα, διαμάχες, κακίες, πάθη και ανήθικες πράξεις, δίνουν κακά πρότυπα στους νέους και διαστρεβλώνουν την αλήθεια για τη θεία φύση. Ο Πλάτωνας εκφράζει έντονα αυτή την άποψη στην Πολιτεία, κυρίως στα Βιβλία Β’ (377e-378e) και Γ’ (391c κ.ε.), όπου αναλύει την παιδεία των φύλακων-ηρώων και απορρίπτει μύθους του Ομήρου που παρουσιάζουν τους θεούς να πράττουν ψευδή, ανήθικα ή παθιασμένα πράγματα, θεωρώντας τα επιβλαβή για την ηθική ανάπτυξη των νέων και ως διαστρέβλωση της θείας φύσης.

Οι Βασικοί Κανόνες για τους Μύθους στην Πολιτεία

Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι: -Οι θεοί πρέπει να παρουσιάζονται ως τέλειοι, αγαθοί και αμετάβλητοι. -Οι ποιητές δεν πρέπει να λένε ψέματα για τους θεούς (μύθους ψευδείς) ή να τους παρουσιάζουν να διαπράττουν κακές πράξεις, φθόνο, πάθη, διαμάχες ή να εξαπατούν ο ένας τον άλλον. -Τέτοιες αφηγήσεις αποτελούν κακή μιμητική (μίμηση) και διδάσκουν κακές συμπεριφορές, καθώς οι νέοι μιμούνται τους ήρωες και θεούς που εξιδανικεύουν. -Είναι απαραίτητο να λογοκρίνονται οι μύθοι ώστε να ευθυγραμμίζονται με την αλήθεια για την καλή φύση των θεών και να προάγουν την αρετή.

Η Καταδίκη των Μύθων περί Ενδοοικογενειακής Βίας των Θεών

«Πρῶτον μὲν δὴ, ἦν δ’ ἐγὼ, τὸ μέγιστον καὶ περὶ τῶν μεγίστων ψεῦδος ὁ] εἰπὼν οὐ καλῶς ἐψεύσατο, ὡς Οὐρανός τε εἰργάσατο ἅ φησι δρᾶσαι αὐτὸν Ἡσίοδος , ὅ τε αὖ Κρόνος ὡς ἐτιμωρήσατο αὐτόν. τὰ δὲ δὴ Κρόνου ἔργα καὶ πάθη ὑπὸ τοῦ υἱέος, οὐδ’ ἂν εἰ ἦν ἀληθῆ». Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’ (378a-b). Εδώ καταδικάζει τις μυθολογικές αφηγήσεις για τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο και τις συγκρούσεις μεταξύ των θεών ως ψευδείς αφηγήσεις και ως ανήθικα πρότυπα.

Ο Θεός ως Αποκλειστικό Αίτιο του Αγαθού (Όχι του Κακού)

«μὴ περιοπτέον… λέγοντος ὡς “θεὸς μὲν αἰτίαν φύει βροτοῖς, ὅταν κακῶσαι δῶμα παμπήδην θέλῃ”. […] ἀλλὰ ἐάν τις ποιῇ ἐν οἷς ταῦτα τὰ ἰαμβεῖα ἔνεστι… ἐατέον λέγειν ὡς θεοῦ ἔργα ταῦτα, καὶ οὐ λυσιτελοῦντα αὐτοῖς.» Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Β’, 380c) Εδώ τίθεται ο κανόνας ότι ο θεός, όντας αγαθός, δεν μπορεί να είναι η αιτία του κακού, καταρρίπτοντας την ποίηση που παρουσιάζει τους θεούς να προκαλούν συμφορές. Δηλαδή απορρίπτει την ιδέα ότι ο θεός επινοεί τη δυστυχία για τους θνητούς.

«[…] μὴ πάντων αἴτιον τὸν θεὸν ἀλλὰ τῶν ἀγαθῶν». Πλάτων (Πολιτεία, 380c). «[…] ο θεός δεν είναι αίτιος για όλα, παρά μόνο για τα αγαθά». Ο Πλάτων επαναλαμβάνει εδώ ότι ο θεός, όντας αγαθός, δεν μπορεί να είναι αίτιος κακών, καταρρίπτοντας τις ποιητικές περιγραφές.

Η Απόρριψη των Θεομαχιών και ο Κίνδυνος της Αλληγορίας

«[…] Ἥρας δὲ δεσμοὺς ὑπὸ ὑέος καὶ Ἡφαίστου ῥίψεις ὑπὸ πατρός, μέλλοντος τῇ μητρὶ τυπτομένῃ ἀμυνεῖν, καὶ θεομαχίας ὅσας Ὅμηρος πεποίηκεν οὐ παραδεκτέον εἰς τὴν πόλιν […] ὁ γὰρ νέος οὐχ οἷός τε κρίνειν ὅτι τε ὑπόνοια καὶ ὃ μή». Πλάτων, Πολιτεία (378b – 378d) «[…] τους δεσμούς της Ήρας από τον γιο της και τις εκτινάξεις του Ηφαίστου από τον πατέρα του… και τις μάχες μεταξύ των θεών που έπλασε ο Όμηρος, δεν πρέπει να τα δεχτούμε στην πόλη… γιατί ο νέος δεν είναι σε θέση να διακρίνει τι είναι αλληγορία και τι όχι». Εδώ καταγγέλλει συγκεκριμένα τις μυθολογικές μάχες και τις ίντριγκες μεταξύ των θεών (π.χ. τον δεσμό του Ήφαιστου ή τις μάχες των θεών στον Όμηρο).

ΔΙΟΤΙΜΑ Η ΜΑΝΤΙΝΕΙΑ:

Η Διοτίμα από τη Μαντινεία, στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ασκεί κριτική στις ανθρωπομορφικές απεικονίσεις των θεών. Υποστηρίζει ότι η θεότητα είναι αγαθή και τέλεια, επομένως οι μύθοι που αποδίδουν στους θεούς πάθη, αντιζηλίες ή κακίες είναι ψευδείς και παραπλανητικοί. Εκεί, στο “Συμπόσιο”, η Διοτίμα κάνει μια πολύ βαθιά παρατήρηση: Ανατρέπει την άποψη του Αγάθωνα (που βασιζόταν στους μύθους των ποιητών), αποδεικνύοντας ότι οι θεοί δεν μπορεί να έχουν ελλείψεις ή κακά. Εδώ η Διοτίμα θέτει τη φιλοσοφική βάση: Οι θεοί είναι τέλειοι (μακάριοι). Και οτιδήποτε έχει “ελάττωμα” ή “έλλειψη” δεν μπορεί να είναι θεϊκό. Ένα χαρακτηριστικό σημείο όπου η Διοτίμα “διορθώνει” την εικόνα των θεών είναι στο Συμπόσιο (202c – 202d).

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Η Απόρριψη των Μύθων και η Έλλειψη Λογικής

Η Απαξίωση των Μυθολογικών Εξηγήσεων

«Περὶ τῶν μυθικῶς σοφιζομένων οὐκ ἄξιον μετὰ σπουδῆς σκοπεῖν». Αριστοτέλης (Μετά τα Φυσικά, Βιβλίο Β’ ή Βιβλίο III, 1000a). Δηλώνει ρητά ότι «δεν αξίζει τον κόπο να εξετάζει κανείς σοβαρά όσα λέγονται από εκείνους που σοφίζονται μύθους», καθώς οι εξηγήσεις τους δεν βασίζονται σε αποδείξεις αλλά σε φανταστικά σχήματα. Ο Αριστοτέλης ασκεί κριτική και «καταγγέλλει» τους ποιητές που ασχολήθηκαν με τη μυθολογία, κυρίως στο έργο του «Μετά τα Φυσικά» (ιδιαίτερα στο Βιβλίο Β’ ή Βιβλίο III, 1000a).

Οι Αντιφάσεις των Ποιητών: Το Παράλογο της Θεϊκής Τροφής

Μεταξύ άλλων, μιλάει για τις αντιφάσεις και τα παράλογα πολλών μύθων. Για παράδειγμα αναφέρει την αντίφαση του γεγονότος ότι ενώ οι θεοί είναι αθάνατοι, οι ποιητές έχουν γράψει ότι χρειάζονται τροφές όπως το νέκταρ και την αμβροσία για να διατηρήσουν την αθανασία τους: «θεοὺς γὰρ ποιοῦντες τὰς ἀρχὰς καὶ ἐκ θεῶν γεγονέναι, τὰ μὴ γευσάμενα τοῦ νέκταρος καὶ τῆς ἀμβροσίας θνητὰ γενέσθαι φασίν, δῆλον ὡς ταῦτα τὰ ὀνόματα γνώριμα λέγοντες αὑτοῖς· καίτοι περὶ αὐτῆς τῆς προσφορᾶς τῶν αἰτίων τούτων ὑπὲρ ἡμᾶς εἰρήκασιν· εἰ μὲν γὰρ χάριν ἡδονῆς αὐτῶν θιγγάνουσιν, οὐθὲν αἴτια τοῦ εἶναι τὸ νέκταρ καὶ ἡ ἀμβροσία, εἰ δὲ τοῦ εἶναι, πῶς ἂν εἶεν ἀΐδιοι δεόμενοι τροφῆς». Έτσι επισημαίνει την έλλειψη λογικής σε συγκεκριμένες μυθολογικές κατασκευές.

Το άρθρο Η Αγαθή Φύση των Θεών (Μέρος 1ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Πίνακας Περιεχομένων (Μέρος 3ο)

1. Αγάπη για τον Εχθρό
2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας
3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος
4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας
5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)
6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις
7. Η Αγάπη στα Ζώα
8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα
9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία
10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)
11. Αγάπη για τη Φύση

1. Αγάπη για τον Εχθρό

• “Καλλιέργησε την αγάπη και τη φιλία με έναν εχθρό” — Πιττακός ο Μυτιληναίος
• “Τον δε εχθρόν φίλον ποιείν και ευεργετείν” — Κλεόβουλος ο Λίνδιος
• «Τον δε εχθρόν ευεργετείν.» — Κλεόβουλος ο Λίνδιος (Διογ. Λαέρτ. Βίοι Φιλ. Α,91)
• «Καταφέρετε να βλέπετε τον χειρότερο εχθρό σας σαν αγαπητό φίλο σας, με την ίδια λαχτάρα.» — Σωκράτης
• “Τι πιο όμορφο υπάρχει από το να χαμογελάς στους εχθρούς σου;” — Σοφοκλής
• «Αλλήλοις θ ομιλείν, ως τους φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι.» Να επικοινωνείτε προς αλλήλους κατά τρόπον ώστε να μην μετατρέπετε τους φίλους εις εχθρούς, αλλά να μεταβάλλετε τους εχθρούς εις φίλους. — Πυθαγόρας (Διογένης Λαέρτιος 8. 23)
• «Νίκησον αυτού την αγριότητα ταις ευποιίαις» Νίκησε την αγριότητα αυτού με τις ευεργεσίες (σου). — Ιεροκλής (Ανθ.Στοβ.477,37)
• «Έχθρας διαλύειν.» — Δελφικό παράγγελμα, Κλεόβουλος

2. Δεν Αντιδικούμε – Ανοχή Αδικίας

Η Αρχή της Μη Ανταπόδοσης: Μην Απαντάς στην Αδικία με Αδικία

• «Αδικούμενον τινα ου δεί ανταδικείν». Όταν αδικείται κάποιος, δεν πρέπει να ανταποδίδει την αδικία. — Πλάτων
• «Αφού απαγορεύεται γενικά το να αδικούμε, άρα ούτε όταν μας αδικούν πρέπει να αδικούμε». — Σωκράτης (Πλάτων, Κρίτων)
• «Ούτε γαρ ανταδικείν δει ούτε κακώς ποιείν ουδένα ανθρώπων ουδ αν οτιούν πάσχη υπ αυτών.» Ούτε λοιπόν να αντιδικεί κανείς πρέπει ούτε να κακοποιεί κανένα από τους ανθρώπους οτιδήποτε κι αν παθαίνει από αυτούς. — Πλάτων (Κριτ. 10, 49 Γ)

Καλύτερα να Αδικείσαι, Παρά να Αδικείς

• «Το αδικείν κάκιον εστί του αδικείσθαι.» Το να κάνει κανείς αδικία είναι χειρότερο από το να υπομένει αδικούμενος. — Πλάτων
• «Εγώ γάρ δη οίμαι και εμέ και σε και τους άλλους ανθρώπους το αδικείν του αδικείσθαι κάκιον ηγείσθαι.» Διότι εγώ πράγματι πιστεύω, καθώς και συ και οι άλλοι άνθρωποι, ότι το να αδικείς είναι χειρότερο του να αδικείσαι. — Σωκράτης (Πλάτων, Γοργίας 474ε)
• «Είναι προτιμότερο να αδικείσαι παρά να διαπράττεις αδικία.» — Σωκράτης
• «Ηττώ υπέρ δικαίου.» Να καταβάλλεσαι για το δίκαιο. — Δελφικό Παράγγελμα

Υπομονή, Ανοχή και Αντιμετώπιση των Ύβρεων

• «Ανέχου Πάσχων.» Να ανέχεσαι να αδικείσαι, να υποφέρεις (δείχνε υπομονή όταν αδικείσαι, όταν υποφέρεις.) — Ευριπίδης
• «Έτοιμός ειμί παρέχειν εμαυτόν τοις ξένοις, και αν βούλονται δέρειν έτι μάλλον η νυν δέρουσιν… (Ο Μαρσύας συμβολίζει την έπαρση και την αλαζονεία.) — Πλάτων (Κτήσιππος, Ευθύδημος 13, 285c)
• «Ακόμα κι αν σε βρίσουν η σε εξευτελίσουν η σε χτυπήσουν, μη θυμώνεις.» — Σωκράτης
• «Και γάρ τούτο λίαν κομψόν τω Κυνικώ παραπλέκεται: Δέρεσθαι αυτόν δει ως όνον και δερόμενον φιλείν αυτούς τους δέροντας ως πατέρα πάντων, ως αδελφόν.» Αυτός είναι ο τρόπος του φιλοσόφου: Να μαστιγώνεται σαν όνος και να αγαπάει αυτόν που τον χτύπησε, να είναι πατέρας και αδελφός όλης της ανθρωπότητας. — Επίκτητος (D. a. A. d. 3, 22, 54, 1)
• «Ήδιον, ουδέν, ουδέ μουσικώτερον έστ ή δύνασθαι λοιδωρούμενον φέρειν.» Τίποτα δεν είναι πιο ευχάριστο και δείγμα πνευματικής καλλιέργειας από το να μπορεί κανείς να υπομένει τα πειράγματα και τις κοροιδίες των άλλων. — Φιλήμων (Επιδικ.1)
• «Λοιδωρούμενος ποτε ανεχώρει. Του δ’ επιδιώκοντος ειπόντος, «τι φεύγεις;», «ότι», φησί, «του μεν κακώς λέγειν σύ την εξουσίαν έχεις, του δε μη ακούειν εγώ».» Κάποτε που κάποιος τον έβρισε, αυτός απεχώρησε. Και όταν αυτός που τον έβρισε του είπε: «γιατί φεύγεις;», «επειδή», λέει, «εσύ έχεις την εξουσία να βρίζεις, ενώ εγώ έχω την εξουσία να μην ακούω». — Διογένης Λαέρτιος (Βίοι Φιλ. Αρίστιππος ο Κυρηναίος 2, 70, 4-7)

Πραότητα και Μεγαλοψυχία Απέναντι στον Συνάνθρωπο

• «και την υμετέραν ηδικημένων όμως φιλανθρωπίαν διεξήειν..» — Αισχίνης (Περί της παραπρεσβείας)
• «Μεγαλοψυχίη το φέρειν πραέως πλημμέλειαν.» Μεγαλοψυχία είναι να υποφέρει κανείς με πραότητα τα σφάλματα των άλλων. — Δημόκριτος (Στοβ. Ανθολ.)
• «Όποιος συνήθισε ν’αντιμετωπίζει ήρεμα, με καλωσύνη και ευγένεια τα πράγματα της ζωής, αυτός εύκολα μπορεί να συναναστρέφεται τους ανθρώπους με ευγένεια και πραότητα.» — Πλούταρχος
• «Πράος ίσθι.» Να είσαι πράος. — Σόλων ο Αθηναίος
• «Τα σκυλιά δεν δαγκώνουν όσους πέφτουν κάτω, και ο θυμός σταματά και δεν ξεσπά σε άνθρωπο που θα δείξει ταπείνωση μπροστά στο θυμωμένο.» — Αριστοτέλης

Συγχώρεση, Συμφιλίωση και Έλεγχος του Θυμού

• «Αδικούμενος διαλλάσσου.» Να είσαι διαλλακτικός ακόμα κι όταν αδικείσαι. — Σόλων
• «Συγγνωμονικόν μάλλον η τιμωρητικόν τον πράον» Ο πράος άνθρωπος προτιμάει την συγχώρεση από την τιμωρία, είναι συγχωρητικός. — Αριστοτέλης
• «Συγγνώμη τιμωρίας κρείσσον.» Η συγγνώμη (συγχώρεση) είναι προτιμότερη από την τιμωρία. — Πιττακός
• «Μπροστά σ αυτούς που έσφαλαν παρά τη θέλησή τους από μία άστοχη κρίση, πρέπει να συγκρατούμε τον θυμό μας ». — Σοφοκλής
• «Αθάνατον οργή μη φύλαττε, θνητός ων». Σαν θνητός που είσαι, δεν πρέπει να διατηρείς οργή χωρίς τέλος. — Αριστοτέλης

3. Η Αγάπη της Ψυχής Ανώτερη από Αυτή του Σώματος

• «Η δε της ψυχής φιλία δια το αγνή είναι και ακορεστοτέρα εστιν» Η αγάπη της ψυχής, επειδή είναι αγνή, είναι και πιο ακόρεστη (σε σχέση με την αγάπη του σώματος). — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,13,4-14,1)
• «Νη Δι, έφη, όπως δε και έτι μάλλον ευφραίνηται, βούλομαι αυτώ μαρτυρήσαι ως και πολύ κρείττων εστιν ο της ψυχής ή ο του σώματος έρως…» — Ξενοφών (Συμπόσιο,8,12,4-13,4)
• «Από την καθαρή ψυχή ,καλύτερο μερίδιο δεν έχει ο Θεός πάνω στη Γη» — Πυθαγόρας
• «Η ψυχή του ανθρώπου περισσότερο από κάθε τι από τον ανθρώπινα μετέχει του θείου και κοινωνεί με αυτό» — Σωκράτης
• «Η ομορφιά της ψυχής είναι άξια μεγαλύτερης τιμής από την ομορφιά του σώματος.» — Πλάτων

4. Να Αγαπάμε την Πατρίδα μας

• «Η πατρίς, ως έοικε, φίλτατον βροτοίς» Η πατρίδα, φαίνεται ότι είναι το πιο αγαπημένο πράγμα στους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Φιλώ τέκνα αλλά πατρίδ εμήν μάλλον φιλώ.» Αγαπώ τα παιδιά μου, μα την πατρίδα μου την αγαπώ πιο πολύ. — Πλούταρχος (Ηθ.)
• «Θνήσκε υπέρ πατρίδος.» Να πεθαίνεις για την πατρίδα (ανώτατη ένδειξη Αγάπης προς την πατρίδα είναι η προσφορά της ίδιας της ζωής). — Δελφικό παράγγελμα
• «Μάτερ εμά, το τεόν, ω αιωνία Ελλάς…» Ο Πίνδαρος προσφωνεί την «μητέρα» Ελλάδα, παρέχοντας τη σταθερή και ασφαλή βεβαίωση ότι οι υποθέσεις της κατέχουν μέσα στην καρδιά των τέκνων της την υπέρτατη θέση… — Πίνδαρος
• «Ούτοι έγωγε ής γαίης δύναμαι γλυκερώτερον άλλο ιδέσθαι» — Όμηρος (Οδύσσεια,Ι,27). (ής γαίης = αυτή εδώ την γη (την πατρίδα του)).
• «Ουδέν γλύκιον πατρίδος» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. — Όμηρος
• «Τι γαρ φίλτερον ανδρί πατρόας χθονός». Τι τάχα είναι περισσότερο αγαπημένο για τον άνθρωπο , από την πατρική του γη. — Αριστείδης
• «Ουδέν φίλτερον πατρώας γης , μακάριος δ όστις ευτυχών μένει εν τη ιδία αυτού πατρίδι» Τίποτε γλυκύτερο από την πατρίδα. Και ευτυχής εκείνος που δίχως μακριά της να τον διώχνουν βάσανα ,μένει στην πατρίδα του. — Ευριπίδης
• «Η Αγάπη που έχει κανείς για την πατρίδα του, προέρχεται από την Αγάπη που ένοιωσε για τη μητέρα του στην παιδική του ηλικία.» — Πυθαγόρας
• «Νόμιζε την πατρίδα οίκον, τους δε πολίτας εταίρους». — Ξενοφών
• «Ουδένα χρή νομίζειν αυτόν αυτού τινα είναι των πολιτών αλλά πάντας της πόλεως» Δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι ανήκει στον εαυτό του, αλλά στην πατρίδα. — Αντιφάνης
• « ..της προς πατρίδα φιλίας άλεκτος η διάθεσις..» Ήταν απερίγραπτη η Αγάπη του για την πατρίδα. — Διογένης Λαέρτιος (10, 10)

5. Η Αγάπη για τον Εαυτό μας (Φιλαυτία)

• «Φιλεί δ’ εαυτού πλείον ουδείς ουδένα» — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• “Πεφύκαμεν γαρ άπαντες τα μεν καθ αυτούς και παραπλήσια φίλα ηγείσθαι και κάλλιστα, αλεείνειν δε και εκτρέπεσθαι το υπερβάλλον” — Αγαθίας
• «..διό πάντα άνθρωπον χρή φεύγειν το σφόδρα φιλείν αυτόν» — Πλάτων (Στοβ. Ανθ.)
• «Φίλαυτοι, πολύ ή λίγο, είμαστε όλοι αναγκαστικά» — Αριστοτέλης. (φιλαυτία = αγάπη προς τον εαυτό μας)
• «Είναι φυσικό ν αγαπά κανείς τον εαυτό του. Ο εγωισμός, όμως, είναι ένα είδος αγάπης προς το εγώ μας, που δίκαια δυσφημίστηκε, γιατί δεν είναι πιά αγάπη για τον εαυτό μας, αλλά ένα αχαλίνωτο πάθος…» — Αριστοτέλης
• «Λίαν φιλών σεαυτόν ούχ έξεις φίλον» Αν αγαπάς υπερβολικά τον εαυτό σου, δεν θα έχεις φίλους. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ουκ έστιν ουδείς, όστις ουχ αυτόν φιλεί.» Δεν υπάρχει κανένας που δεν αγαπάει τον εαυτό του.
• «Δύο γαρ έστιν α μάλιστα ποιεί κήδεσθαι τους ανθρώπους και φιλείν, το τε ίδιον και το αγαπητόν.» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 22-23)

6. Αγάπη για Στοιχεία, Πράγματα ή Καταστάσεις

Αγάπη για το Αγαθό, την Αλήθεια και τη Δικαιοσύνη

• (για τον Ανακρέοντα) «..τό φιλητόν, εστιν ουν ουκ άλλο τι ή ταγαθόν.» Το αγαπητό δεν είναι λοιπόν τίποτα άλλο από το καλό. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά, 2,11,8,1-2)
• «..το ψεύδος αλλά μισείν, την δ’ αλήθειαν στέργειν» Αλλά να μισείς το ψεύδος και να αγαπάς την αλήθεια. — Πλάτων (Πολιτεία,485c,3-4)
• «Φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε αλήθεια» Ο Πλάτων μου είναι αγαπητός, αλλά πιο αγαπητή η αλήθεια. — Αντιφάνης
• «Ούτε γάρ εαυτόν ούτε τα εαυτού χρη τον γε μέγαν άνδρα εσόμενον στέργειν, αλλά τα δίκαια.» Εκείνος που θέλει να γίνει άριστος, δεν πρέπει να αγαπά περισσότερο τον εαυτό του, μήτε τα δικά του, αλλά τα δίκαια. — Πλάτων (Νόμοι, 732 Α)
• «Τρία προσόντα πρέπει να έχουν όσοι πρόκειται να αναλάβουν την διακυβέρνηση ενός κράτους: α) φιλία προς το υπάρχον καθεστώς β) την απαραίτητη ικανότητα γ) την αρετή εκείνη και την Αγάπη προς τη δικαιοσύνη, που ταιριάζουν στη χώρα στην οποία ζεί» — Αριστοτέλης

Η Αγάπη για τις Αρετές και τη Γνώση

• «Να αγαπάς τη μόρφωση, τη σωφροσύνη, τη φρονιμάδα, την αλήθεια, την πίστη, την εμπειρία, την επιδεξιότητα, την συνεργασία, την επιμέλεια, την οικονομία, την τέχνη, την ευσέβεια». — Θαλής ο Μιλήσιος
• «Φρόνησιν αγάπα». — Βίας ο Πριηνεύς (Δελ. Παρ.)
• «..αγαπητόν γαρ αν δόξειε και ταύτης τυχείν της γνώσεως.» — Αριστοτέλης (De.Gen. An., Bek.731b, 2-3)

Η Αγάπη για την Ίδια τη Ζωή, την Ψυχή και το Σώμα

• «(οι άνθρωποι)..εύχονται μεν γαρ ευδαιμονείν, αγαπώσι δε καν μόνον δύνωνται ζην.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,44-45)
• «Φίλον γαρ είναι ημίν το σώμα, φίλην δε την ψυχήν, φίλα δε τα τούτων μέρη και τας δυνάμεις και τας ενεργείας…» — Αριστοτέλης (Στοβαίος, Ανθ. 2, 7, 13, 42-46)
• «Ώ φίλε Πάν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τα άνδοθεν. Έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια» …όλα τα εξωτερικά προς εμένα να είναι σε σχέση Αγάπης προς τα εσωτερικά μου (προς τον εσωτερικό μου κόσμο). — Προσευχή του Σωκράτη στον θεό Πάνα (Πλάτων, Φαίδρος 279 b, 8)

Η Δύναμη, η Ομορφιά και η Υποκειμενικότητα της Αγάπης

• «Τυφλούται περί το φιλούμενον ο φιλών.» Τυφλώνεται μ’ ότι αγαπά, όποιος αγαπά αληθινά. — Πλάτων (Νόμοι,731Ε)
• «…έγω δε κην όττω τις έραται…» Εγώ (λέω ότι είναι το πιο ωραίο πάνω στη γη) αυτό που αγαπάει ο καθένας. — Σαπφώ

Η Αγάπη για την Καθημερινότητα, το Οικείο και το Μέτρο

• «Τω όντι θαυμαστόν εστι φιλείν πράγμα, ω τοσαύτα λειτουργούμεν καθ εκάστην ημέραν.» — Επίκτητος (Απ.23,9-10)
• «Ήδιστον δ ότω πάρεστι λήψις ων ερά καθ ημέραν» Είναι πάρα πολύ ευχάριστο να μπορεί κανείς να εξασφαλίζει για κάθε ημέρα αυτά που αγαπά. — Σοφοκλής (απόσπ.329)
• «..δια το αυτό δε τούτο και χαίρομεν τοις συνήθεσι και πράγμασι και ανθρώποις, και φίλους τούτους καλούμεν τους γνωρίμους. Δηλοί ουν ταύτα σαφώς ότι το γνωστόν και το φανερόν αγαπητόν εστιν.» — Αριστοτέλης (Απ. 1,6,55,35-38)
• «Αγάπα των αγαθών μη την υπερβάλλουσαν κτήσιν, αλλά την μετρίαν απόλαυσιν.» — Ισοκράτης
• «Στέργε τα παρόντα ζητεί τα βελτίω.» Να αγαπάς τα παρόντα και να ζητάς για το μέλλον τα καλύτερα. — Ισοκράτης (Δημ.29)
• «…αγαπητού εδέσματος…» …αγαπημένου φαγητού… — Αξιόνικος (Φιλευρυπίδης).

Η Αγάπη για τον Κόπο και τα Δημιουργήματά μας

• «Τα επιπόνως γενόμενα πάντες μάλλον στέργουσι» Ο καθένας αγαπά περισσότερο ότι απέκτησε με κόπο. — Αριστοτέλης (Ηθ. Νικομ. Ι.1168α)
• «Οι ποιηταί τα αυτών ποιήματα και οι πατέρες τους παίδας αγαπώσι.» Οι ποιητές αγαπούν τα ποιήματά τους και οι πατέρες τα παιδιά τους.

7. Η Αγάπη στα Ζώα

• «Αεί κολιός ποτί κολοιόν ιζάνει: Επί των τοις ομοίοις προσομιλούντων. Επειδή ου μόνον εστι το ζώον φιλάλληλον και συνδυαστικόν και αγεληδόν πετόμενον, αλλά και αλίσκεται διά την αυτού σκιάν, προσερχόμενον αυτή καθ ύδατος ορασθείση» — Ζηνόβιος (E.c.L.T.e.D.2,47,1-5)
• «..κλαίον δε λιγέως, αδινώτερον ή τ οιωνοί, φήναι ή αγυπιοί γαμψώνυχες…» Και θρηνούσαν κλαίγοντας πιο σπαρακτικά απ’ τα σαρκοβόρα όρνεα, τους αλιάετους ή τους γύπες τους γαμψώνυχες, όταν τα μικρά τους οι αγρότες άρπαξαν, προτού κάνουν φτερούγες. — Όμηρος (Οδ.Π 216-218)
• «θηρσίν τε πάσι τέκνα τίκτουσιν φιλείν» — Στοβαίος (Ανθολόγιο)
• «Και τοις θηρίοις πόθος εγγίγνεται των συντρόφων.» Και τα άγρια ζώα ποθούν να βρεθούν κοντά με τα όμοιά τους. — Ξενοφών (Απομν.)

8. Πολιτικός Έρως – Πολιτική Φιλία ως Πολιτειακή Τελειότητα

• «Τέλος δε έχει ο πολιτικός το ομόνοιαν και στοργήν εμποιεί τη πόλει…» — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Οι ευ οικούντες την πόλιν φιλούσιν αλλήλους (ήν γάρ τούτο τέλος της πολιτικής επιστήμης, η φιλία και η ένωσις). Οι άρα τά αυτών πράττοντες ου φιλούσιν αλλήλους.» …Οι αγαθοί πολίτες αγαπούν ο ένας τον άλλον… — Ολυμπιόδωρος (In Pl. Alc. Com.)
• «Ούτω και έθνει κοινή και πόλεσι ταις προεστώσαις και καθ εαυτήν εκάστη πόλει μεγάλων αγαθών η προς αλλήλους φιλία και ομόνοια.» …μεγάλα αγαθά είναι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και η ομόνοια. — Αριστείδης (Περί ομονοίας ταις πόλεσιν 531, 1-3)
• «Τας πόλεις συνέχειν η φιλία» Τις πόλεις συνέχει η Αγάπη/φιλία. — Αριστοτέλης Ηθ. Νικ. 1155 Α

9. Αλληλεγγύη της Κοινωνίας, Δημοκρατία, Νομοθεσία

Βλέποντας με τα μάτια της Αγάπης, οι Έλληνες δόμησαν κοινωνίες με αυξημένο το κοινό αίσθημα, το αίσθημα συναλληλίας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι εδώ γεννήθηκε η πραγματική (Άμεση) Δημοκρατία. Επίσης, όπως προαναφέραμε, ακόμα και ο θεσμός της βασιλείας όπου υπήρχε, είχε διαπλαστεί μέσω του αισθήματος της Φιλότητος: Οι βασιλείς της εποχής ήταν υπηρέτες των συμπολιτών τους. Έθεταν τον εαυτόν τους σε κίνδυνο για την υπεράσπιση των συμπολιτών τους. Οι βασιλείς των Ελλήνων (π.χ. Κόδρος, Λεωνίδας, Αλέξανδρος, κλπ) πάντοτε πήγαιναν στη μάχη στην πρώτη γραμμή, για να προσφέρουν θυσία τον εαυτόν τους στο σύνολο. Δεν απείχαν από τους πολέμους υπεράσπισης της πατρίδας τους δίνοντας εντολές από την ασφάλεια του παλατιού όπως γίνεται σήμερα. Έτσι δικαιολογούσαν και τη θεία καταγωγή τους, ότι είναι θείο γεγονός η θυσία για το κοινό καλό.

Για τον ίδιο λόγο στην Ελλάδα γεννήθηκε και ο θεσμός της “Χορηγίας” όπου οι πλούσιοι προσφέρουν μέρος των χρημάτων τους για κάποιο κοινωνικό έργο. Πρόκειται για μια κοινωνική προσφορά, που εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή.

Επίσης ο νόμος “Περί Αδυνάτου” στην Αθήνα και άλλες πόλεις όπου δινόταν ένα ποσό μηνιαίως σε οποιοδήποτε είχε χαμηλό εισόδημα.

Επίσης ο Ζάλευκος από το Ρήγιο που μαζί με τον Χαρώνδα από την Κατάνη ήταν οι πρώτοι νομοθέτες στην Ευρώπη, οι πρώτοι που έφτιαξαν μια συστηματική νομοθεσία, ώστε οι πολίτες να έχουν αίσθηση δικαιοσύνης, ότι προστατεύονται από αντικειμενικούς νόμους που δεν σχετίζονται με την εκάστοτε εξουσία.

10. Ανθρωπισμός: Αγάπη προς τον Άνθρωπο (Φιλαλληλία)

(Εδώ συγκεντρώνονται όλα τα αποφθέγματα που αφορούν τη φιλαλληλία και τη γενική παραίνεση της Αγάπης)

Η Φιλανθρωπία ως η Κορυφαία των Αρετών

• «Μάλλον βασιλικωτέρα φιλανθρωπία του λοιπού χορού των αρετών» Η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο είναι κατά πολύ η σημαντικότερη από όλες τις αρετές (η προεξάρχουσα όλων των αρετών). — Θεμίστιος
• «Αγάπης δε ουδέν μείζον ούτε ίσον εστί» Τίποτε δεν είναι σπουδαιότερο ούτε ίσο με την Αγάπη. — Μένανδρος (Μενάνδρου γνώμαι μονόστιχοι)
• “Φιλοφροσύνη αμείνων” Η αγάπη είναι το καλύτερο. — Όμηρος
• “Πέρας μεν αρετών η φιλία, αρχή δε η ευσέβεια” Των αρετών το ανώτατο σημείο είναι η αγάπη, αρχή δε η ευσέβεια. — Πυθαγόρας
• «..της φιλίας …μεγίστης ούσης αρετής και ταις άλλαις ως τελειότητος επιφαινομένης. Πέρας μεν γαρ των αρετών η φιλία…η δε της φιλίας έξις ο τελειότατος των αρετών καρπός.» — Ιεροκλής
• «Η φιλανθρωπία εστί…ηδίστη και καλλίστη και προσφιλεστάτη θεοίς τε και ανθρώποις» — Ξενοφών (Οικονομικός 15.4)
• “Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται, ων το μεν εστί θνητόν αγαθόν, το δε αθάνατον” Ο ανώτερος άνθρωπος, περισσότερο από κάθε τι, αφιερώνεται στη Σοφία και την Αγάπη. Το πρώτο είναι θνητό αγαθό ενώ το δεύτερο είναι αθάνατο. — Επίκουρος (Προσφώνηση 78)

Η Ανθρωπιά ως Στάση Ζωής και Καθημερινή Πράξη

• «Αγαπάσθαι και οικείν ευδαιμόνως.» Να αγαπιέσθε και να κατοικείτε με ευδαιμονία (μεταξύ σας). — Πλάτων (Πολιτεία)
• «Χρω φιλανθρώπως και δικαίως τοις εντυγχάνουσι.» Να αγαπάς τους ανθρώπους και να τους συμπεριφέρεσαι με δικαιοσύνη, όσους τύχει να συναντήσεις. — Πλούταρχος (Ηθικά 88c)
• «Φιλοφρόνει πάσιν.» — Δελφικό Παράγγελμα
• «Φιλίαν αγάπα» — Δελφικό Παράγγελμα. Επίσης: Ξενοκράτης
• «Φιλοφρονήσασθαι αλλήλους» Να αγαπάτε αλλήλους (ο ένας τον άλλον). — Πλάτων (Νόμοι 738 D) Επίσης Ξενοφών
• «Η φιλανθρωπία είναι συνήθεια των ευγενέστερων και καλύτερων ανθρώπων.» — Πλάτων
• «..άνθρωπος ών, ώ το φιλείν έστι και φιλείσθαι και το χαρίζεσθαι και το ευχαριστείν» — Πλούταρχος
• «..αλλ αγαπάν σοι προσήκον.» ..αλλά σου ταιριάζει να αγαπάς. — Αριστείδης
• «Βούλου δ’ αρέσκειν πάσι, μη σαυτώ μόνον» Να θέλεις να είσαι αρεστός σε όλους, όχι μόνο στον εαυτό σου. — Μένανδρος
• «Ηδέως μεν έχε προς άπαντας, χρω δε τοις βελτίστοις…» Να φέρεσαι με γλυκό τρόπο σε όλους και να συναναστρέφεσαι με τους καλύτερους… — Ισοκράτης (Α, 6)
• «κοινός γίγνου» — Δελφικό παράγγελμα. Προσπάθησε να γίνεις δημοφιλής (να σε αγαπούν όλοι).

Η Σύνδεση της Αγάπης με τη Δικαιοσύνη και το Ήθος

• “ἀγαπᾶν δὲ καὶ τιμᾶν καὶ σέβεσθαι κατὰ τὴν δικαιοσύνην” — Πλούταρχος
• «Το μηδέν αδικείν και φιλανθρώπως ποιεί.» Όταν κάποιος δεν αδικεί αυτό είναι εκδήλωση Αγάπης προς τους ανθρώπους. — Μένανδρος (Γν. Μον.)
• «Ουδέν μικρότερον φιληδονίας και φιλοκερδίας και αλαζονείας. Ουδέν κρείσσον μεγαλοψυχίας και πραότητος και φιλανθρωπίας» — Επίκτητος
• «Έστι δε της αρετής και το ευεργετείν τους αξίους… Φιλοίκειον είναι και φιλόφιλον και φιλέταιρον και φιλόξενον και φιλάνθρωπον και φιλοκαλον, ά δη πάντα των επαινουμένων εστί» — Αριστοτέλης
• «Ουκ άξιον απ όψεως, ω βουλή, ούτε φιλείν ούτε μισείν ουδένα, αλλά εκ των έργων σκοπείν.» — Λυσίας
• «Το μη συνειδέναι γαρ αυτού τω βίω αδίκημα μηδέν ηδονήν πολλήν έχει» Είναι μεγάλη ψυχική ικανοποίηση να γνωρίζεις ότι δεν αδίκησες ποτέ κανένα στη ζωή σου.— Αντιφάνης (Ανθ. Στοβ. ΚΔ,7).
• «Καλώς ακούειν μάλλον ή πλουτείν θέλε.» Να θέλεις περισσότερο να έχεις την εύνοια και τον έπαινο των άλλων, παρά να πλουτίζεις.— Μένανδρος
• «Άμεινον έφη επαιτείν ή απαίδευτον είναι. Οι μέν γάρ χρημάτων, οι δ’ ανθρωπισμού δέονται.» — Αρίστιππος ο Κυρηναίος

Η Φιλανθρωπία ως Στοιχείο Πολιτισμού και Ελληνικότητας

• «Όσω γαρ παιδεία και φιλανθρωπία προέχειν δοκείτε, τοσώσδε αίσχιον α μη χρη φαίνεσθαι διώκοντας.» Όσο νομίζετε ότι πρέπει να προέχουν η παιδεία και η Αγάπη προς τον συνάνθρωπο, τόσο αισχρό είναι αυτά να μην πρέπει να φαίνεσθε ότι τα επιδιώκετε. — Αριστείδης
• «..ούτως η πόλις ημών ου μόνον θεοφιλώς αλλά και φιλανθρώπως έσχεν…» Έτσι η πόλη μας ήταν όχι μόνο αγαπητή στους θεούς αλλά επίσης είχε αγάπη προς τους ανθρώπους… — Ισοκράτης
• «Αλλ ημίν τοις ημέρως και φιλανθρώπως ζην δοκούσι ποίον έργον απολείπεται γης, ποίον εν θαλάττη, τις εν όρεσι τέχνη, τις κόσμος διαίτης» Αλλά σε μας που ζούμε μια ζωή εξημερωμένη και φιλάνθρωπη, ποιο έργο μας έχει ξεφύγει είτε της στεριάς είτε της θάλασσας, είτε τέχνη του βουνού, και ευχάριστος τρόπος ζωής. — Πλούταρχος (Ηθικά)
• «Ο δ’ ουν Σόλων την ουσίαν του πατρός ελαττώσαντος εις φιλανθρωπίας τινάς..» — Πλούταρχος (Σόλων).
• «..εισίν Έλληνες τινες άνθρωποι ούτως ήμεροι και φιλάνθρωποι τους τρόπους ώστε…» — Δημοσθένης (Κατά Μειδίου).
• «Δύο γένη παρά τοις Έλλησιν ανθήσαι λέγεται,…δικαιοσύνη μεν το των Αιακιδών καλόν, φιλανθρωπία δε δείκνυσι το των Αθηναίων εξαίρετον» — Ιμέριος
• «..και πάντων τυχόντες των φιλανθρώπων υπερβολικώτερον..» — Πολύβιος
• «..δια δε ταύτης της φιλανθρωπίας ανακτησάμενοι την παρά τοις Έλλησιν εύνοιαν..» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Πολύδωρον ευδοκιμούντα εν Σπάρτη… εν δε ταις κρίσεσι τα δίκαια εφύλασσεν ουκ άνευ φιλανθρωπίας» — Παυσανίας (Λακωνικά, 3).
• «..ούτω θεοφιλώς και φιλανθρώπως διώκει την πόλιν..» (ο Ευαγόρας) — Ισοκράτης

Η Εσωτερική Αρμονία και η Ομορφιά της Ψυχής

• «το σώφρον εν τω φιλανθρώπω γενέσθαι..» — Πλούταρχος
• «Από όλο το βάρος και τον πόνο της ζωής, μια λέξη μας ελευθερώνει: Αγάπη.» — Σοφοκλής
• «H Aγάπη, ίση στο μήκος και στο πλάτος…αυτή είναι που την θεωρούν έμφυτη ως και στα μέλη των θνητών.» — Εμπεδοκλής (Απόσπ. 349)
• «Αν επιβληθείς στις επιθυμίες και στους φόβους σου, και ζεις απλά και αγαπάς τους γύρω σου, η φυσική ηδονή της ζωής θα σου αποκαλυφθεί» — Επίκουρος.
• «και, νη Δία, ούτω φιλανθρώπως προς ημάς έχεις, ως ξυγκινδυνεύειν» — Φιλόστρατος
• «Μειλιχίη. Τη φιλανθρωπία. Φιλώνται. Αγαπώσι, φιλούσι» — Σχόλια στον Ησίοδο
• «Εις όμματ εύνου φωτός εμβλέψαι γλυκύ» Είναι ευχάριστο να βλέπει κανείς την όψη ανθρώπου με φιλικά αισθήματα. — Ευριπίδης (Ίων,732).
• «Τα αισθήματα της καλοσύνης και της αγαθοεργίας πηγάζουν από τα στήθη (από τις καρδιές) των καλών, όπως από πλούσια πηγή» — Πλάτων.
• «Αντί να λέμε: «γνώθι σαυτόν», καλύτερα θα ήταν πολλές φορές να λέγαμε: «γνώρισε τους άλλους»» — Μένανδρος.
• «Ώς χαρίεν ο άνθρωπος, όταν άνθρωπος ή» Τι ωραίο πλάσμα που είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά. — Μένανδρος
• «Ου ποτέ σου φιλότης γηράσεται ουδέ θανείται» — Κριτίας (Αποσπ.1)

Η Οικουμενική Αγάπη και η Αδελφοσύνη των Ανθρώπων

• «Φιλάλληλον γαρ είναι και κοινωνικόν ζώον τον άνθρωπον.» Ο άνθρωπος είναι είδος που αγαπάει αλλήλους και είναι κοινωνικό. — Αριστοτέλης (Στοβαίος Ανθ. 2, 7, 13, 80)
• «Ως καλώς έχον εστί πασάν τε γην πατρίδα νομίζειν και πάντας ανθρώπους αδελφούς και φίλους, ως αν γένος μεν όντας θεού.» Είναι καλό να θεωρούμε όλη τη γη πατρίδα μας και όλους τους ανθρώπους αδερφούς μας και φίλους μας, γιατί είναι όλοι παιδιά του θεού. — Απολλώνιος Τυανεύς
• «Να αγαπάτε όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυλή η την θρησκεία στην οποία ανήκουν.» — Επίκτητος
• «Ει δ η προς τους πολίτας φιλία δι αυτήν αιρετή, αναγκαίον είναι και την προς ομοεθνείς και ομοφύλους, ώστε και την προς πάντας ανθρώπους…» …η Αγάπη…προς όλους τους ανθρώπους…είναι αναγκαία. — Αριστοτέλης
• «της φιλίας αντέχεσθαι δει, τουτ έστι της φιλανθρωπίας προς άπαντας.» Πρέπει να εμμένουμε στη φιλότητα, δηλαδή στην αγάπη προς όλους τους ανθρώπους. — Ιεροκλής

Η Φιλανθρωπία ως Θεία Επιταγή και Καθήκον

• «Ούκ έσθ’όπως γάρ ουν άνθρωπον αδικούντα σέβειν Θεόν. Αλλά κρηπίς ευσεβείας σοι νομιζέσθω η φιλανθρωπία» Άνθρωπος ο οποίος αδικεί δεν είναι δυνατόν να σέβεται τον Θεό. Αλλά βάθρο της ευσέβειας να θεωρείς την αγάπη προς τον άνθρωπο. — Πορφύριος
• “Η αγάπη προς τους ανθρώπους είναι καθήκον, αφού είμαστε παιδιά του ίδιου θεού” — Επίκτητος

Η Αγάπη για τον Πλησίον και η Ισότητα

• “Ισότης Φιλότης” Αρχαία Ελληνική λαϊκή ρήση (που περιλαμβάνεις δύο σημαντικές έννοιες, την Αγάπη και την Ισότητα).
• «Ει δε γεύεται ανδρός ανήρ τι, φαίμέν κε γείτον έμμεναι νόω φιλήσαντ ατενέι γείτονι χάρμα πάντων επάξιον.» Αν ο άνθρωπος κάτι από τον άνθρωπο γεύεται, να πούμε μπορούμε πως γείτονας που μ όλη του τη σκέψη αγαπά τον γείτονά του, είναι ευτυχία που αξίζει ό,τι κι αν πεις. — Πίνδαρος (Νεμεονίκες, Ζ 127)
• «Αγάπα τα του πλησίου σου και τήρει ως τα σαυτού» — Κλεόβουλος

Η Αγάπη ως Οικουμενική Αρμονία και Κινητήριος Δύναμη

• «Του παντός αιώνος επιδραττόμενον το φιλότιμον και φιλάνθρωπον, εξαμιλλάται ταις πράξεσιν και ταις χάρισιν.» Στο μάκρος όλης της ζωής η φιλοτιμία και η Αγάπη προς το συνάνθρωπο σαν συμμετέχουν κάνουν σαν σε άμιλλα πράξεις ωραίες και ηθικά ευγενείς. — Πλούταρχος (Περι Κοιν. Ενν.)
• «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένην κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επι τον μακαρισμόν.» (Η αγάπη-φιλία σέρνει το χορό ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας όλους να σηκωθούμε για τον ύμνο της ευτυχίας). — Επίκουρου (Προσφ. 52)
• «Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, (να μεταδώσουμε τη σοφία παντού) τότε ειλικρινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους ανθρώπους. Τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη και φιλαλληλία και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη η νόμους.» — Διογένης ο Οινοανδέας

Η Φιλοξενία και η Προστασία του Ξένου

• «..γιατί και αυτοί δικοί μου άνθρωποι είναι και ας μη γεννήθηκαν ακόμα. Αλλά και τους ξένους που έρχονται στα μέρη μας είναι πράξη Αγάπης το να τους βοηθάς.»— Διογένης ο Οινοανδέας
• «Η Αγάπη προς τον άνθρωπο μας προστάζει να βοηθάμε τους ξένους.» — Επίκουρος
• «Χρή ξείνον παρεόντα φιλείν» — Όμηρος (Οδύσσεια, 15,74).
• «οι τοίνυν Ατλάντιοι… πολλή μεν ευσεβεία και φιλανθρωπία τη προς τους ξένους δοκούσι διαφέρειν των πλησιοχώρων» — Διόδωρος ο Σικελιώτης
• «Η δε Κίμωνος αφθονία και την παλαιάν των Αθηναίων φιλοξενίαν και φιλανθρωπίαν υπερέβαλεν» — Πλούταρχος
• «Είναι ωραίο να φιλεύης αμέσως σε λιτό τραπέζι τον ξένο» — Φωκυλίδης ο Μιλήσιος.
• «Ξένον προτίμα, και φίλον κτήση καλόν» — Μένανδρος
• «Ξένοισι πιστοίς πιστός ών γίγνου φίλος» — Μένανδρος
• «Ξένους ξένιζε, και συ γάρ ξένος γ’έση» Τους ξένους να φιλοξενείς, γιατί και συ κάποτε θα είσαι ξένος. — Μένανδρος
• «Κανένας δεν είναι ξένος για μένα, αν είναι καλός.»— Μένανδρος
• «Του γαρ τε ξείνος μιμνήσκεται ήματα πάντα ανδρός ξεινοδόκου, ος κεν φιλότητα παράσχη.» Από όσους τον φιλοξενούν θυμάται ο ξένος πάντα εκείνον που τον καλοδέχτηκε με Αγάπη. — Όμηρος (Ο, 55)

Συμπόνια, Αλληλεγγύη και Στήριξη στους Αδύναμους

• «Ούτε εξ ιερού βωμόν ούτε εκ της ανθρωπίνης φύσεως αφαιρετέο τον έλεον.» Δεν πρέπει κανείς ούτε από χώρο ιερό να αφαιρεί τον βωμό, ούτε από την ανθρώπινη ψυχή την ευσπλαχνία. — Φωκίων
• «Ακούετε ω άνδρες Αθηναίοι, του νόμου της φιλανθρωπίας, ος ουδέ τους δούλους υβρίζεσθαι αξιοί» — Δημοσθένης
• «Μην αφαιρείτε τους βωμούς από τους ναούς και τη συμπόνοια από τις καρδιές σας.» — Πυθαγόρας
• «Ιδίας νόμιζε των φίλων τάς συμφοράς» Να νομίζεις ότι οι συμφορές των φίλων σου είναι και δικές σου. — Μένανδρος
• «Ανακουφίζονται αυτοί που λυπούνται, όταν τους συμπονούν οι φίλοι». — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, 1171a).
• «Τοίς ήσσοσι πάς τις ευνοίας φέρει» Στους αδύνατους ο καθένας τρέφει συμπάθεια. — Αισχύλος (Ικέτ.489).
• «Πόνει μετά δικαίου» Να συμπονάς αυτόν που έχει δίκιο. — Χίλων.
• «Οι δυστυχίες ενώνουν τους ανθρώπους» — Αριστοτέλης
• «ατυχούντι συνάχθου» Δελφικό παράγγελμα. (Επίσης, Ηράκλειτος). Να συμπάσχεις με αυτόν που ατυχεί.
• «Άξιον ανθρώπους όντας επ ανθρώπων συμφοραίς μη γελάν, αλλά ολοφύρεσθαι» — Δημόκριτος.
• «Ες κοινόν αλγείν τοις φίλοισι χρη φίλους.» Να συμπονεί το φίλο του πρέπει ο πιστός φίλος. — Ευριπίδης (Ιφ. Αυλ. 408)
• «Όποιος αφήνει τον ίδιο τον άνθρωπο να δυστυχή σοφός δεν είναι». — Ευριπίδης.
• «Μέμνησο πλουτών , τους πένητας ωφελείν» Αν πλουτίσης, θυμήσου να βοηθάς τους φτωχούς. — Μένανδρος.
• «Μηδενός καταφρόνει». Κανέναν μην περιφρονής. — Μένανδρος.
• «Όταν οι μεγάλοι βοηθούν τους μικρούς , σώζονται και αυτοί μαζί τους». — Αίσωπος.
• «Aεί νομίζονθ οι πένητες των θεών.» Ανέκαθεν οι φτωχοί λογίζονται προστατευόμενοι των θεών. — Μένανδρος
• «Ικέτην γέροντα και πένητα μη προδώς.» Ικέτη, γέροντα και φτωχό μην προδίδεις. — Μένανδρος
• «Συμπονείν τοις κακοπαθούσι.» — Πλούταρχος (Αντ.43)
• «Ο γαρ οίνος ο πολύς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν… φιλανθρώπους, ελεήμονας…» — Αριστοτέλης

Η Ύψιστη Αξία και η Αναγκαιότητα της Φιλίας

• «Από όλα τα δώρα που η θεία πρόνοια μας χαρίζει για να κάνει τη ζωή μας πλήρη και χαρούμενη, η Αγάπη / φιλία είναι το ομορφότερο.» — Επίκουρος
• «Κάλιστον η φιλία των αγαθών.» Η Αγάπη είναι το καλύτερο από όλα τα αγαθά. — Στοβαίος
• «Ζην ούκ άξιος, ότω μηδέ εις εστι χρηστός φίλος» Δεν αξίζει να ζει, όποιος δεν έχει ούτε ένα καλό φίλο. — Δημόκριτος.
• «πυρός και ύδατος ο φίλος αναγκαιότερος» — Αρχαία Ελληνική παροιμία.
• «Φιλία εις αλλήλους ανακρίνασθαι.» Να αναζητάτε Αγάπη μεταξύ σας. — Ευριπίδης (Ιππ.253)

Η Δύναμη της Προσφοράς και η Αμοιβαιότητα της Αγάπης

• «Έστιν δε βέλτιον το φιλείν ή το φιλείσθαι.» Είναι καλύτερο να αγαπάς από το να σε αγαπούν. — Αριστοτέλης (Μεγάλα Ηθικά 2, 11, 34, 4)
• «Ο αληθινός φίλος νοιώθει χαρά κυρίως όταν προσφέρει, όχι όταν παίρνει.» — Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια,1159α)
• « στέργετε τώς φιλέοντας ιν ήν φιλέητε φιλήσθε.» Να αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ώστε όταν εσείς αγαπάτε να σας αγαπούν. — Μόσχος (Αποσπάσματα 2, 8)
• “Τον φιλέοντα φιλείν και τω προσιόντι προσείναι” Να αγαπάς αυτόν που σε αγαπά και αυτόν που σε καλοδέχεται να τον καλοδέχεσαι (Ν ανταποδίδης την Αγάπη με Αγάπη). — Ησίοδος (Έργα και ημέραι)
• «Ουδ’ υφ’ ενός φιλέεσθαι δοκέει μοι ο φιλέων μηδένα.» Μου φαίνεται πως από κανένα δεν θα αγαπηθεί αυτός που δεν αγαπάει κανένα. — Δημόκριτος

Ο Φίλος ως «Άλλος Εαυτός» και Θεραπευτής στις Δυσκολίες

• «Ά γάρ εις εαυτόν τις θέλει, ταύτα και είς τον φίλον, είπερ άλλος αυτός ο φίλος» …ο φίλος είναι άλλος εαυτός. — Αριστοτέλης (Ηθ.Νικ. Bekker,1166A,1,5-6)
• «Νόμιζε αδελφούς τους αληθινούς φίλους» — Μένανδρος
• «Ο σωματικά άρρωστος χρειάζεται γιατρό, ο ψυχικά άρρωστος φίλο». — Μένανδρος.
• «Λύπης ιατρός εστιν ο χρηστός φίλος.» — Μένανδρος
• «Τους πραγματικούς φίλους τους γνωρίζουμε στη δυστυχία» — Ισοκράτης.

Πίστη, Αφοσίωση και Κοινοκτημοσύνη

• «Φίλων ουδέν ίδιον ,αλλά κοινά τα χρήματα». Μεταξύ φίλων δεν είναι τίποτε ιδιόκτητο, αλλά ότι έχουν είναι κοινό. — Ευριπίδης.
• «Κοινά τα των φίλων» Κοινά είναι όλα τα αγαθά των φίλων. — Πλάτων (Φαίδρος).
• «Δεί τους φιλούντας πίστιν, ού λόγους έχειν» Πρέπει αυτοί που αγαπιούνται να έχουν πραγματική πίστη, και όχι αγάπη μόνο στα λόγια. — Μένανδρος
• «Στέργε φίλους άχρις θανάτου. Πίστις γάρ αμείνων» — Φωκυλίδης (Γνώμαι, 219).
• «Όσο μακρυά κι αν είσαι, μην ξεχνάς τους αγαπημένους σου ανθρώπους» — Αριστοφάνης.
• «Φιλίας δικαίας κτήσις ασφαλεστάτη» Η Αγάπη/φιλία που έχει σαν βάση τη δικαιοσύνη, είναι απόκτημα βέβαιο. — Μένανδρος
• «..ούτω συμβαίνει και την οικειότητα την προς αλλήλους (τους ανθρώπους)» — Αριστοτέλης (Πολιτικά, Bek.1262b, 18-19)
• «..τους αγαθούς άνδρας ασπάζεσθε και φιλείν..» — Ιεροκλής

Το Μέτρον στην Αγάπη και η Αποφυγή των Υπερβολών

• «Οι νέοι φιλούσι τε άγαν και μισούσιν άγαν.» Οι νέοι αγαπάνε πολύ και μισούν πολύ. — Αριστοτέλης
• «Οι πέρα στέρξαντες, οίδε και πέρα μισούσι.» Όσοι αγάπησαν πάρα πολύ, αυτοί μισούν και πάρα πολύ. (Τραγ. Απόσπ. Αδέσπ. 78)
• «Αγάπη άκαιρος ίσον εστί τω μισείν.» Αγάπη που δεν εκφράζεται στην κατάλληλη στιγμή μοιάζει σα να’ναι μίσος. — Σωκράτης

Οικογενειακή Στοργή: Σύζυγοι, Γονείς και Παιδιά

• «ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει Αγάπη και δε νοιάζεται για το ταίρι του» — Όμηρος (Ιλιάδα IX 341-342).
• «Ένα σπίτι γεμάτο Αγάπη είναι μια ζεστή γωνιά.» — Λυσίας
• “Μη δείχνεσαι ποτέ στα παιδιά σου με αυστηρό πρόσωπο. Η γλύκα σου κερδίζει την αγάπη τους” — Φωκυλίδης
• «Στοργήν δε στοργή οπώπαμεν.» Γνωρίσαμε τη στοργή μέσα από τη στοργή. — Εμπεδοκλής
• «Οι άνθρωποι μοιάζουν μεταξύ τους. Οι μεγαλύτεροι των θνητών, μα και οι πιο μικροί αγαπάνε τα παιδιά τους.» — Ευριπίδης.
• «Στέργε τεήν άλοχον. Τι γαρ ηδύτερον και άρειον, η όταν ανδρί γυνή φρονέηι φίλα γήραος άχρις και πόσις ήι αλόχωι…» — Φωκυλίδης
• «Ους τρέφεις αγάπα.» Να αισθάνεσαι Αγάπη για αυτούς που μεγαλώνεις. — (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Ότι μαθαίνει το παιδί με Αγάπη, το διατηρεί στοργικά μέχρι τα γηρατειά του. Πρέπει λοιπόν να διαπαιδαγωγούνται με καλοσύνη τα παιδιά.» — Ευριπίδης
• «Γλυκύτατο είναι να βλέπης των γονέων σου τα μάτια». — Σοφοκλής.
• «Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο από όταν με μια γνώμη αγαπημένο αντρόγυνο φροντίζει για το σπίτι.» — Όμηρος (Οδ. Ζ 184)
• «Ηδύ γε πατήρ τέκνοισιν, ει στοργήν έχει» Γλυκό πράγμα είναι για τα παιδιά ο πατέρας όταν τα αγαπά. — Φιλήμων (Αδήλ. 108)
• «Παις στέργει τε και στέργεται υπό των γεννησάντων» Το παιδί αγαπάει τους γονείς του και αγαπιέται από αυτούς.— Πλάτων (Νόμοι 754 Β)

Η Φύση μας είναι η Αγάπη: Αποφυγή του Μίσους και της Έχθρας

• «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν.» Γεννήθηκα για ν’ αγαπώ, όχι για να μισώ. — Σοφοκλής (Αντιγόνη)
• «Φιλότητα αντί διαφοράς εθέλειν.» Να θέλετε Αγάπη αντί της έχθρας. — Ανδοκίδης
• «…μηνιθμόν μεν απορρίψαι φιλότητα δ’ελέσθαι…» … διωξε το θυμό και επέλεξε την Αγάπη… — Όμηρος (Ιλιάδα Β.)
• «Απέχθειαν φεύγε.» Να αποφεύγεις το μίσος. – (Δελφικό παράγγελμα / Ηράκλειτος)
• «Είθε, να μην είμαι εχθρός κανενός και είθε να είμαι φίλος του αιώνιου και του μόνιμου. Είθε να αγαπώ, να επιθυμώ και να επιτυγχάνω μόνο ό,τι είναι καλό…» — Ευσέβιος (Στοβαίος)

Η Δύναμη της Ομόνοιας και της Ομοφροσύνης

• «Ομόνοια μέγιστον αγαθόν δοκεί ταις πόλεσιν είναι». — Ξενοφών.
• «Από ομονοίης τα μεγάλα έργα.» Από την ομόνοια γίνονται τα μεγάλα έργα. — Δημόκριτος
• «Ομόνοιαν χρωμένοις, σωτήριον.» Η Ομόνοια είναι σωτήρια σε όσους την τηρούν. — Αίσωπος.
• «Ομόνοιαν άσκει.» Να ασκείς την ομόνοια.— Θέογνις
• «Ομοφροσύνη φιλίην ποιεί.» Η ενότητα φρονήματος και αισθημάτων δημιουργεί αγάπη/φιλία.— Δημόκριτος
• «…ομοφροσύνην οπάσειαν εσθλήν (θεοί)..» — Όμηρος (Οδ. Ζ 182)

Κοινωνική Συνύπαρξη, Αλληλεγγύη και Επικοινωνία

• «Το μεν ζην οι γονείς μετά των θεών ημίν έδωκαν… Το δ ευ ζην εστί κοινωνικώς ζην και φιλικώς και σωφρόνως και δικαίως.» — Πλούταρχος
• «Τόσο τα νιάτα, όσο και τα γηρατειά, χωρίς αλληλεγγύη δεν κατορθώνουν τίποτα.» — Θουκυδίδης
• «Η σοφία των θεών το έθεσε έτσι ώστε ο άνθρωπος να έχει την ανάγκη των συνανθρώπων του.» — Θεόκριτος
• «Παν γαρ εν φίλον τόδε.» Όλοι εμείς εδώ οι φίλοι είμαστε ένα σώμα και μια ψυχή. — Ευριπίδης (Ορεστ.1192)
• «Ότω δε μη ένι κοινωνία, φιλία ουκ αν είη.» Σε όποιον δεν έχει επικοινωνία με άλλους, σε αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγάπη/φιλία. — Πλάτων (Γοργίας)
• «..συνεστάναι γάρ χωρίς φιλίας και κοινωνίας αμάχανον» — Έκφαντος (Περί. βασ.).

Συμφιλίωση, Καλές Σχέσεις και Όρκοι Αγάπης

• «Η συμφιλίωση κάνει καλό και στους δύο αντιπάλους.» — Θουκυδίδης
• «…κατά φιλότητα συγγίγνεσθαι…» Να συναναστρέφεσθε με αγάπη — Ηρόδοτος (1.172)
• «Ευνοητικώς μέντοι γε προς αλλήλους διακείσθαι και φιλικώς και δοκιμαστικώς και αποδεκτικώς» Λοιπόν, να διάκεισθε με εύνοια και με Αγάπη προς αλλήλους, και με επιδοκιμασίες και με αποδοχή. — Ζήνων (Στοβ. Ανθ.)
• «…Φιλότητα μετ αμφοτέροισι βάλωμεν….» …να βάλουμε Αγάπη μεταξύ τους… — Όμηρος (Ιλιάδα Δ 16)
• «…φιλότητα παράσχη…» …πρόσφερε Αγάπη — Όμηρος (Ιλιάδα Γ354)
• «…φιλότητα και όρκια πιστά ταμόντες…» … Αγάπη θέτοντας και κάνοντας πιστούς όρκους … — Όμηρος (Ιλιάδα Γ73)
• «Οργή φιλούντων ολίγον ισχύει χρόνον.» Η οργή όσων διακατέχονται από Αγάπη πραύνεται γρήγορα. — Μένανδρος

Πραότητα, Ανιδιοτέλεια, Ευγνωμοσύνη και Συγχώρεση

• «Τους μεν φίλους εχθρούς μη ποιήσαι, τους δε εχθρούς φίλους εργάσασθαι». — Πυθαγόρας
• «Τον φίλο πρέπει να τον ευεργετείς, για να γίνει περισσότερο φίλος, και τον εχθρό να τον ευεργετείς, για να τον κάνεις φίλο.» — Κλεόβουλος
• «Ώσπερ μέλιτταν ου δια το κέντρον μισείς, αλλά δια τον καρπόν τημελείς, ούτω και φίλον μη δι επίπληξιν αποστραφής, αλλά δια την εύνοιαν αγάπα» — Επίκτητος
• «Ο εγωιστής συγκεντρώνει τον κόσμο στον εαυτόν του. ο αλτρουιστής δίνει τον εαυτόν του σε όλον τον κόσμο» — Στοβαίος.
• «Θεού πέφυκε δώρον ευγνώμων τρόπος.» Ο ευγνώμων τρόπος των ανθρώπων, είναι δώρο Θεού. — Μένανδρος (Γνωμ. Μον.)
• «Ευγνώμων γίγνου.» Να έχεις καλά αισθήματα, να είσαι καλοκάγαθος, ευμενής, επιεικής, ευγενής κλπ. προς κάποιον.
• «Χάριτας δικαίας και δίδου και λάμβανε.» Δίκαιες εύνοιες και να δίνεις, και να λαμβάνεις. — Μένανδρος
• «Όταν συναντήσει η πραότητα τη βιαιότητα και την αγριότητα, αφαιρεί απ αυτές ένα μεγάλο μέρος.»— Ευριπίδης (Αρχέλαος)

Η Ελλάς αγάπησε τον άνθρωπο, αποθέωσε τον άνθρωπο και τον ανέβασε στα αετώματα των ναών. Ύμνησε τις ψυχοπνευματικές του ικανότητες και τον έκανε να αγαπήσει το σώμα του. Για αυτό και συχνά τα αγάλματα των θεών παρουσιάζονται γυμνά. Παρακίνησε τον άνθρωπο να υμνεί την ομορφιά της φύσης και της ύπαρξης. Αυτό εκφράστηκε και μέσω της ποίησης, της ζωγραφικής, των τεχνών.

11. Αγάπη για τη Φύση

Η Αγάπη για τη Φύση και ό,τι μας περιβάλλει αποτυπώνεται στην Ελληνική θρησκεία, όπου ποταμοί, όρη και άλλα στοιχεία της Φύσης προσωποποιούνται. Ποιος επρόκειτο να μολύνει ένα ποτάμι αν σε αυτό εφορεύει ένας ποτάμιος θεός;

Το άρθρο Η Αγάπη στην Πράξη: Κοινωνία, Πολιτική και Φύση (Μέρος 3ο) εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Όπως υποστήριζε, η γραφή μπορεί να αποδυναμώσει τη μνήμη.. Επειδή ωθεί τον άνθρωπο να δίνει βάση σε εξωτερικά σημεία αντί στη δική του διάνοια. Η αληθινή σοφία, έλεγε, δεν είναι από την απομνημόνευση αλλά από τη ζωντανή αναζήτηση της αλήθειας μέσα από τον διάλογο. Αν ζούσε σήμερα, ο Σωκράτης πιθανότατα θα έβλεπε ανάλογα την Τεχνητή Νοημοσύνη.. Όχι ως απειλή από μόνη της, αλλά ως κίνδυνο για την ανθρώπινη σκέψη όταν αυτή παύει να αγωνίζεται.

Η σημασία της ενεργής μάθησης και του «φαινομένου της γενιάς»

Η σύγχρονη ψυχολογία επιβεβαίωσε αυτό που ο Σωκράτης διαισθανόταν: η μάθηση απαιτεί κόπο. Το λεγόμενο «φαινόμενο της γενιάς» δείχνει ότι μαθαίνουμε καλύτερα όταν παράγουμε μόνοι μας τις πληροφορίες αντί να τις λαμβάνουμε παθητικά. Ανακαλώντας γνώση, διαμορφώνουμε νευρωνικά μονοπάτια που ενισχύουν τη μνήμη και την κατανόηση.

Αυτό ακριβώς αντικατοπτρίζει και η σωκρατική μέθοδος.. Η γνώση δεν μεταδίδεται, αλλά οικοδομείται μέσα από τον αγώνα του νου να απαντήσει, να σκεφτεί και να αμφισβητήσει. Εκεί υπάρχει η διαφορά ανάμεσα στο να «καταναλώνεις» σκέψη και στο να τη δημιουργείς. Αυτή η διαδικασία, που οδηγεί σε βαθιά κατανόηση, είναι στο επίκεντρο του Σωκρατικού φόβου για την Τεχνητή Νοημοσύνη.. Του φόβου μήπως παραιτηθούμε από την πνευματική μας προσπάθεια.

Από τον Βιγκότσκι έως τον Πλάτωνα: η γέννηση της σκέψης μέσω λόγου

Ο Λεβ Βιγκότσκι, αιώνες μετά τον Σωκράτη, παρατήρησε ότι την σκέψη την αναπτύσσεις μέσα από την ομιλία. Η εσωτερική φωνή είναι προϊόν διαλόγου — πρώτα με τους άλλους, έπειτα με τον εαυτό. Αυτή η ενεργητική σχέση μεταξύ λόγου και σκέψης ενσαρκώνει την αρχή της σωκρατικής μάθησης.

Ο Πλάτωνας, συνεχίζοντας τη διδασκαλία του δασκάλου του, υποστήριζε ότι η αληθινή γνώση προκύπτει από ανάμνηση.. Η ψυχή ανακαλεί αιώνιες αλήθειες μέσα από την εμπειρία και τον στοχασμό. Στον «Μένωνα» το δείχνει διδάσκοντας έναν σκλάβο όχι μέσω διδασκαλίας, αλλά μέσω ερωτήσεων που ξυπνούν μέσα του τη λανθάνουσα κατανόηση.

Με αυτήν τη λογική, η σκέψη δεν είναι μεταφορά πληροφορίας αλλά ανασύσταση νοήματος. Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπαράγει δεδομένα, αλλά έχει αδυναμία να βιώσει την ενεργή διαδικασία της αυτογεννούς σκέψης.. Αυτόν ακριβώς τον αγώνα που καλλιεργεί την ψυχή.

Η προφορική σοφία και οι περιορισμοί της γραφής

Στον «Φαίδρο», ο Πλάτωνας αφηγείται τον μύθο του Θωθ και του βασιλιά Θαμούν, όπου η γραφή κατηγορείται ότι δημιουργεί γνώση χωρίς κατανόηση. Η γραπτή λέξη, έλεγε ο Σωκράτης, είναι άψυχη.. Δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της ούτε να καθοδηγήσει τον νου. Αντίθετα, ο ζωντανός διάλογος μπορεί να προσαρμοστεί να εμπνέει και να εμβαθύνει.

Ωστόσο, ακόμη και ο διάλογος έχει νόημα μόνο μέσα σε μια πνευματική σχέση δασκάλου και μαθητή, μια διαλεκτική που δίνει τροφοδοσία για τη μεταμόρφωση της ψυχής. Από αυτή την άποψη, η επικοινωνία δεν είναι απλή μετάδοση από στοιχεία – είναι πράξη καθοδήγησης του νου. Αυτή η αρχή φωτίζει γιατί ο Σωκράτης θα δυσπιστούσε απέναντι σε αλγοριθμικές προσομοιώσεις λόγου.. Απουσιάζει το ανθρώπινο στοιχείο που θρέφει και διαμορφώνει τη σκέψη.

Πυθαγόρεια παιδεία και σωκρατική εσωτερικότητα

Όπως ο Σωκράτης, έτσι και ο Πυθαγόρας δίδασκε μέσα από εμπειρία και πειθαρχία. Οι μαθητές του περνούσαν χρόνια σιωπής και εξάσκησης για να έχουν νίκη εναντίον της επιπολαιότητας και να έχουν μία εσωτερική ισορροπία. Η γνώση δεν τους δινόταν· την κέρδιζαν.

Αυτός ο τρόπος καλλιέργειας θυμίζει τη δημιουργική διαδικασία της σκέψης στην οποία ο Σωκράτης έβλεπε τη βάση της σοφίας. Όπως τότε, έτσι και σήμερα, το ζήτημα δεν είναι η πρόσβαση στη γνώση — είναι η κατανόησή της. Σ’ αυτό το σημείο υπάρχει το κεντρικό ερώτημα.. Γιατί ο Σωκράτης θα είχε φόβο για την Τεχνητή Νοημοσύνη; .. Επειδή διαβλέπει τον ίδιο κίνδυνο που έβλεπε στη γραφή — την αντικατάσταση της ζωντανής σκέψης με ψευδαίσθηση σοφίας.

Ο σωκρατικός φόβος στη σύγχρονη εποχή της ΤΝ

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργεί έργα, να προβλέπει αποτελέσματα και να συνθέτει λόγους, αλλά δεν βιώνει τη διανοητική αγωνία που γεννά τη βαθιά κατανόηση. Οι άνθρωποι, όταν παραιτούνται από αυτόν τον αγώνα, εκχωρούν στην τεχνολογία την ικανότητα να σκέφτεται αντί γι’ αυτούς.

Μελέτες δείχνουν πως όταν οι χρήστες βασίζονται υπερβολικά σε συστήματα ΤΝ, η εγκεφαλική τους δραστηριότητα μειώνεται, η μνήμη αποδυναμώνεται και οι δεξιότητες σκέψης φθίνουν. Ο Σωκράτης, αν ζούσε σήμερα, θα ανησυχούσε όχι για τις ίδιες τις μηχανές, αλλά για τους ανθρώπους που θα σταματούσαν να σκέφτονται. Θα είχε φόβο σε εκείνους που θα προτιμούσαν έτοιμες απαντήσεις χωρίς εσωτερικό διάλογο.

Η ψευδαίσθηση της σοφίας χωρίς αγώνα

Γιατί ο Σωκράτης θα είχε φόβο για την Τεχνητή Νοημοσύνη; .. Επειδή θα τη θεωρούσε την ύστατη δοκιμασία του ανθρώπινου νου. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά το ενδεχόμενο να χάσουμε την ικανότητα να σκεφτούμε δημιουργικά, να ερευνούμε, να αμφισβητούμε.

Ο Σωκράτης θα μας προέτρεπε να βλέπουμε την ΤΝ όχι ως υποκατάστατο, αλλά ως καθρέφτη που φανερώνει τη δική μας πνευματική προσπάθεια. Αν αγωνιζόμαστε, αν συνεχίσουμε να θέτουμε ερωτήματα και να στοχαζόμαστε βαθιά, τότε η ΤΝ παραμένει εργαλείο. Αν όμως της παραδώσουμε τη σκέψη, τότε χάνουμε τον πυρήνα της ανθρώπινης σοφίας — τη ζωντανή, ενεργή και ανήσυχη ψυχή που, σύμφωνα με τον Σωκράτη, καθοδηγεί κάθε αληθινό άνθρωπο προς τη γνώση.

Το άρθρο Γιατί ο Σωκράτης φοβόταν την Τεχνητή Νοημοσύνη εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η προφητεία του Σωκράτη ξεκίνησε να υφαίνεται ως ένα λεπτό, αόρατο νήμα στη ζωή του φιλοσόφου, πολύ πριν φτάσει στο μοιραίο τέλος. Το «δαιμόνιο», η εσωτερική θεϊκή φωνή που τον καθοδηγούσε, υπαγόρευε τις αποφάσεις του και τροφοδοτούσε την αδιάκοπη δίψα του για την αλήθεια. Ο Σωκράτης διέτρεχε καθημερινά τους δρόμους της Αθήνας, χωρίς να επιδιώκει πλούτη ή αξιώματα, αλλά προκαλώντας πνευματικά όποιον συναντούσε. Το ταξίδι αυτό, που ξεκίνησε με έναν χρησμό από τους Δελφούς, κατέληξε σε ένα κελί με ένα φλιτζάνι κώνειο. Παρόλο που τίμησε τους θεούς και τους ναούς της πόλης ως ευσεβής πολίτης, η συνήθειά του να θέτει υπό αμφισβήτηση κάθε καθιερωμένη πεποίθηση προκάλεσε την καχυποψία των συμπολιτών του.

Η ετυμηγορία του Απόλλωνα και η δοκιμασία της σοφίας

Όλα ξεκίνησαν όταν ο φίλος του, Χαιρεφών, ρώτησε το Μαντείο των Δελφών αν υπάρχει σοφότερος από τον Σωκράτη και η Πυθία απάντησε αρνητικά. Ο Σωκράτης άκουσε τα λόγια του Απόλλωνα με δυσπιστία, καθώς πίστευε βαθιά πως δεν γνώριζε τίποτα. Ωστόσο, αποφάσισε να ελέγξει την εγκυρότητα του χρησμού. Αρχικά, πλησίασε τους πολιτικούς, οι οποίοι μιλούσαν με αλαζονεία. Γρήγορα όμως ο φιλόσοφος αποκάλυψε την άγνοιά τους, προκαλώντας την εχθρότητά τους. Στη συνέχεια, στράφηκε στους ποιητές. Αν και εκείνοι δημιουργούσαν σπουδαία έργα, ο Σωκράτης διαπίστωσε πως λειτουργούσαν βάσει ενστίκτου και όχι πραγματικής γνώσης. Τέλος, έκανε επίσκεψη και στους τεχνίτες, οι οποίοι, αν και κατείχαν εξαιρετικές δεξιότητες.. Θεωρούσαν λανθασμένα πως η εξειδίκευσή τους τούς χάριζε καθολική σοφία. Έτσι, ο Σωκράτης κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο θεός είχε δίκιο.. Αυτός ήταν σοφότερος, διότι τουλάχιστον αναγνώριζε την άγνοιά του, σε αντίθεση με τους άλλους που ζούσαν με ψευδαισθήσεις.

Το κλίμα οργής και οι κατηγορίες

Η αποστολή του Σωκράτη να αποκαλύπτει την αλήθεια και να ελέγχει την αλαζονεία των άλλων, γέννησε πολλούς εχθρούς. Ταυτόχρονα, η Αθήνα βίωνε μια περίοδο παρακμής, έχοντας χάσει την αίγλη και την αυτοκρατορία της μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι πολίτες, εξουθενωμένοι και οργισμένοι, αναζητούσαν εξιλαστήρια θύματα. Οι εχθροί του φιλοσόφου εκμεταλλεύτηκαν τη δυσαρέσκεια για τη συμπεριφορά ορισμένων μαθητών του, όπως του Αλκιβιάδη και του Κριτία, και έστησαν μια πλεκτάνη. Ο Μέλητος, μαζί με τον ισχυρό Άνυτο, κατέθεσαν επίσημη κατηγορία εναντίον του για διαφθορά των νέων και ασέβεια προς τους θεούς. Η προφητεία του Σωκράτη όμως άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά ακριβώς εκείνη τη στιγμή, καθώς ο ίδιος αντιμετώπισε το δικαστήριο όχι ως ικέτης, αλλά ως υπερασπιστής της αλήθειας και της ηθικής ακεραιότητας.

Η δίκη και η προειδοποίηση στους Αθηναίους

Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο Σωκράτης απέρριψε τις κατηγορίες με σθένος. Υποστήριξε ότι η δράση του ωφελούσε την πόλη, καθώς λειτουργούσε ως «αλογόμυγα» που ξυπνούσε τον δυσκίνητο ίππο της αθηναϊκής κοινωνίας. Εξήγησε πως το «δαιμόνιό» του τον απέτρεπε πάντα από το κακό και πως η ζωή του είχε αφιέρωση στη βελτίωση των συμπολιτών του. Παρ’ όλα αυτά, οι δικαστές τον έκριναν ένοχο με οριακή πλειοψηφία. Όταν οι κατήγοροι ζήτησαν τη θανατική ποινή, ο Σωκράτης αρνήθηκε να ταπεινωθεί προτείνοντας μια εξοντωτική ποινή ή εξορία, γεγονός που εξόργισε το δικαστήριο και οδήγησε στην καταδίκη του σε θάνατο. Πριν αποχωρήσει, απευθυνόμενος σε όσους τον καταδίκασαν, προέβλεψε με παρρησία ότι η πράξη τους θα έβλαπτε περισσότερο τους ίδιους και τη φήμη της πόλης, παρά τον ίδιο. Τόνισε ότι η θανάτωσή του δεν θα σταματούσε την κριτική εναντίον τους.. Αλλά αντίθετα θα γεννούσε περισσότερους και νεότερους τιμητές των πράξεών τους.

Η δικαίωση και η ιστορική κληρονομιά

Τα γεγονότα που ακολούθησαν επαλήθευσαν πλήρως τα λόγια του. Η Αθήνα σύντομα μετάνιωσε πικρά για την απόφασή της. Η κοινή γνώμη στράφηκε εναντίον των κατηγόρων, μετατρέποντάς τους σε σύμβολα ντροπής. Η παράδοση αναφέρει ότι ο Μέλητος βρήκε βίαιο θάνατο από το εξαγριωμένο πλήθος, ενώ ο Άνυτος εξορίστηκε και εκδιώχθηκε κακήν κακώς από την Ηράκλεια. Η αδικία που διέπραξε η πόλη βάραινε τη συνείδησή της, ενώ η φήμη του Σωκράτη έγινε μεγάλη. Ο φιλόσοφος δέχτηκε τον θάνατο γαλήνια, πίνοντας το κώνειο και συζητώντας με τους φίλους του μέχρι την τελευταία στιγμή. Αποδεικνύοντας την ανωτερότητα της ψυχής του. Τελικά, η προφητεία του Σωκράτη εκπληρώθηκε στο ακέραιο.. Η Αθήνα στιγματίστηκε ιστορικά για την καταδίκη του.. Ενώ εκείνος πέρασε στην αιωνιότητα ως το σύμβολο της ακεραιότητας και της σοφίας.

Το άρθρο Η προφητεία του Σωκράτη πριν από τον θάνατό του εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Σωκράτης: Ο φιλόσοφος που έμαθε να αμφισβητεί

Ο Σωκράτης (469–399 π.Χ.) δεν άφησε γραπτά, αλλά η διδασκαλία του διασώθηκε από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη.
Με τη μαιευτική μέθοδο δίδασκε μέσω ερωτήσεων, οδηγώντας τους συνομιλητές του στην αυτογνωσία.
Πίστευε πως η αρετή ταυτίζεται με τη γνώση, και ότι το κακό είναι αποτέλεσμα άγνοιας.

Η ζωή του ήταν λιτή, χωρίς υλικά πλούτη, με έμφαση στην πνευματική καλλιέργεια. Παρά τον θαυμασμό που προκαλούσε, κατηγορήθηκε ότι διέφθειρε τη νεολαία και δεν σεβόταν τους θεούς. Καταδικάστηκε σε θάνατο και ήπιε κώνειο, αφήνοντας ανεξίτηλη κληρονομιά στη φιλοσοφία.

Πλάτων: Η θεωρία των Ιδεών και η Ακαδημία

Ο Πλάτων (427–347 π.Χ.), μαθητής του Σωκράτη, έγραψε διαλόγους που διασώζουν τη διδασκαλία του δασκάλου του.
Ίδρυσε την Ακαδημία, την πρώτη οργανωμένη σχολή φιλοσοφίας στην Αθήνα.

Η πιο διάσημη συμβολή του είναι η Θεωρία των Ιδεών: ο αισθητός κόσμος είναι ατελής αντανάκλαση του νοητού κόσμου, όπου βρίσκονται οι αληθινές μορφές.
Στον Μύθο του Σπηλαίου, παρουσίασε την πορεία του ανθρώπου από την άγνοια προς τη γνώση.
Το έργο του επηρέασε βαθιά φιλοσόφους, θεολόγους και επιστήμονες επί αιώνες.

Αριστοτέλης: Ο επιστήμονας φιλόσοφος

Ο Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.), μαθητής του Πλάτωνα, διέφερε από τον δάσκαλό του δίνοντας έμφαση στην εμπειρική παρατήρηση.
Ίδρυσε το Λύκειο στην Αθήνα, όπου οι μαθητές του ονομάστηκαν «περιπατητικοί».

Μελέτησε βιολογία, λογική, πολιτική, ηθική, τέχνες και φυσικές επιστήμες.
Η ταξινόμηση των ζώων και η ανάπτυξη της λογικής θεωρούνται θεμέλια της επιστήμης.
Υπήρξε δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η επίδρασή του φτάνει μέχρι τη σύγχρονη επιστημονική σκέψη.

Τζορντάνο Μπρούνο: Ο μάρτυρας της ελευθερίας σκέψης

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (1548–1600) πρότεινε ένα άπειρο σύμπαν γεμάτο κόσμους, όπου μπορεί να υπάρχει ζωή.
Πίστευε ότι ο Θεός είναι παρών σε όλα τα πράγματα και πως η φύση έχει θεϊκό χαρακτήρα.

Η άρνησή του να υποταχθεί στα δόγματα της Εκκλησίας τον οδήγησε στη δίκη και την εκτέλεση στην πυρά.
Έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο ελευθερίας της σκέψης.

Γαλιλαίος: Ο πατέρας της σύγχρονης επιστήμης

Ο Γαλιλαίος (1564–1642) βελτίωσε το τηλεσκόπιο και ανακάλυψε τα φεγγάρια του Δία.
Υποστήριξε τη θεωρία του Κοπέρνικου ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο, προκαλώντας τη μήνι της Εκκλησίας.

Καταδικάστηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, αλλά η συμβολή του στη φυσική και την αστρονομία έθεσε τις βάσεις της επιστημονικής μεθόδου.

Λεονάρντο ντα Βίντσι: Ο άνθρωπος-πολυμήχανος

Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (1452–1519) ήταν ζωγράφος, μηχανικός, εφευρέτης και ανατόμος.
Έργα όπως η Μόνα Λίζα και ο Μυστικός Δείπνος αποδεικνύουν το καλλιτεχνικό του μεγαλείο.

Ταυτόχρονα σχεδίασε ιπτάμενες μηχανές, άρματα μάχης και μελέτησε το ανθρώπινο σώμα με ακρίβεια.
Θεωρείται ίσως ο μεγαλύτερος αναγεννησιακός νους.

Ουίλλιαμ Σαίξπηρ: Ο ποιητής της ανθρώπινης ψυχής

Ο Σαίξπηρ (1564–1616) έγραψε έργα όπως ο Άμλετ και ο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, που παραμένουν παγκόσμια διαχρονικά.
Με τις τραγωδίες, τις κωμωδίες και τα σονέτα του, αποτύπωσε την ανθρώπινη φύση με αξεπέραστη τέχνη.

Η συμβολή του στην αγγλική γλώσσα ήταν τεράστια, εισάγοντας χιλιάδες λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιούνται ακόμα.

Βολταίρος: Η φωνή του Διαφωτισμού

Ο Βολταίρος (1694–1778) ήταν δεινός συγγραφέας και φιλόσοφος του Διαφωτισμού.
Με έργα όπως ο Καντίντ, καυτηρίασε τον φανατισμό, την αδικία και την αυθαιρεσία της εξουσίας.

Υπερασπίστηκε την ελευθερία σκέψης και έκφρασης, ανοίγοντας τον δρόμο για την Ευρώπη της λογικής και των δικαιωμάτων.

Συχνές Ερωτήσεις

Το άρθρο Οι Μεγάλοι Στοχαστές που Άλλαξαν τον Κόσμο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Γιατί αξίζει να μελετήσουμε τους Έλληνες φιλοσόφους;

Η φιλοσοφία των Ελλήνων δεν είναι μόνο ιστορία. Είναι ένα μονοπάτι ζωής που μας διδάσκει να σκεφτόμαστε, να αμφισβητούμε και να ζούμε με αρετή. Κάθε φιλόσοφος έδωσε μια μοναδική απάντηση στα ερωτήματα για την αλήθεια, την ευτυχία και το σύμπαν.

Σωκράτης: Η αξία της αυτογνωσίας

Ο Σωκράτης πίστευε ότι η αληθινή σοφία ξεκινά από την αναγνώριση της άγνοιάς μας. Με τη Σωκρατική μέθοδο έκανε ερωτήσεις που οδηγούσαν σε βαθύτερη κατανόηση. Τόνιζε ότι μια ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει κανείς. Για εκείνον, η αρετή ήταν το ύψιστο αγαθό.

Πλάτων: Ο κόσμος των Ιδεών

Ο Πλάτων, μαθητής του Σωκράτη, θεωρούσε ότι ο υλικός κόσμος είναι απλώς μια αντανάκλαση της πραγματικής αλήθειας: των Ιδεών. Με τον μύθο του σπηλαίου έδειξε ότι οι άνθρωποι συχνά ζουν μέσα στις σκιές της άγνοιας. Ίδρυσε την Ακαδημία, το πρώτο πανεπιστήμιο της Δύσης.

Αριστοτέλης: Η φιλοσοφία της εμπειρίας

Ο Αριστοτέλης έφερε τη φιλοσοφία κοντά στη φύση και στην παρατήρηση. Ανέπτυξε τη λογική, τις τέσσερις αιτίες και την ηθική του «χρυσού μέσου». Για εκείνον, η ευτυχία έρχεται όταν βρίσκουμε ισορροπία ανάμεσα σε υπερβολές.

Ηράκλειτος: Το πάντα ρει

Ο Ηράκλειτος πίστευε ότι τα πάντα βρίσκονται σε συνεχή ροή. Η φωτιά ήταν το σύμβολο της αλλαγής και της αναγέννησης. Παράλληλα, μίλησε για το Λόγο, μια παγκόσμια αρχή που δίνει τάξη στο χάος.

Παρμενίδης: Το Είναι ως αλήθεια

Σε αντίθεση με τον Ηράκλειτο, ο Παρμενίδης υποστήριξε ότι η αλλαγή είναι ψευδαίσθηση. Η πραγματικότητα, έλεγε, είναι μία, αμετάβλητη και αιώνια. Για εκείνον, μόνο η λογική και όχι οι αισθήσεις αποκαλύπτουν την αλήθεια.

Πυθαγόρας: Η αρμονία των αριθμών

Ο Πυθαγόρας δεν ήταν μόνο μαθηματικός. Είδε στο σύμπαν μια κρυμμένη μουσική αρμονία. Δίδαξε την μετεμψύχωση και την πνευματική ζωή, συνδέοντας τα μαθηματικά με τη θρησκευτική εμπειρία.

Δημόκριτος: Ο φιλόσοφος που γελούσε

Ο Δημόκριτος, γνωστός και ως «φιλόσοφος που γελούσε», ανέπτυξε την ατομική θεωρία, υποστηρίζοντας ότι όλα αποτελούνται από άτομα και κενό. Επιπλέον, τόνιζε ότι η αληθινή χαρά δεν βρίσκεται στα πλούτη ή την εξουσία, αλλά στη γνώση, στην απλότητα και στη σωστή στάση ζωής. Έτσι, συνέδεσε την επιστήμη με την ηθική, δείχνοντας πως η κατανόηση της φύσης οδηγεί σε εσωτερική γαλήνη.

Επίκουρος: Η απελευθέρωση από τον φόβο

Ο Επίκουρος υποστήριξε ότι η ευτυχία έρχεται με την απουσία πόνου και ψυχικής ταραχής. Έλεγε: «Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για μας», γιατί όσο ζούμε δεν υπάρχει, κι όταν έρχεται δεν υπάρχουμε. Δημιούργησε τον Κήπο, μια κοινότητα όπου κυριαρχούσαν η φιλία και η ηρεμία.

Ζήνωνας: Η Στοά και η αρετή

Ο Ζήνωνας ίδρυσε τη Στωική φιλοσοφία, μια σχολή που σημάδεψε βαθιά την ελληνική και ρωμαϊκή σκέψη. Υποστήριζε ότι το σύμπαν κυβερνάται από τον Λόγο, μια θεία δύναμη που χαρίζει τάξη και αρμονία. Παράλληλα, τόνιζε ότι η αρετή είναι το μοναδικό πραγματικό αγαθό, ενώ τα συναισθήματα προκύπτουν από λανθασμένες κρίσεις του νου. Έτσι, ο άνθρωπος, σύμφωνα με τον Ζήνωνα, οφείλει να ζει σε αρμονία με τη φύση και τη λογική, βρίσκοντας γαλήνη ανεξάρτητα από τις εξωτερικές δυσκολίες.

Αναξαγόρας: Ο Νους που κυβερνά

Ο Αναξαγόρας εξήγησε φυσικά φαινόμενα με τη λογική και όχι με τη μυθολογία. Υποστήριξε ότι όλα αποτελούνται από μικρά σωματίδια, ενώ ο Νους (Νοῦς) δίνει τάξη στο χάος. Τολμηρός, μίλησε για ήλιο ως φλεγόμενο άστρο και για σελήνη με βουνά.

Συμπέρασμα

Η ελληνική φιλοσοφία είναι ένας αστείρευτος θησαυρός σοφίας. Από τον Σωκράτη ως τον Επίκουρο, οι φιλόσοφοι μάς προσκαλούν να αναρωτηθούμε: πώς πρέπει να ζούμε; Οι απαντήσεις τους, αν και διαφορετικές, συνεχίζουν να εμπνέουν την αναζήτηση της αλήθειας.

Συχνές Ερωτήσεις

Το άρθρο Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία – Οι Φιλόσοφοι που Άλλαξαν τον Κόσμο εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία διαμόρφωσε τον τρόπο που σκεφτόμαστε για την ηθική, τη γνώση και τον κόσμο γύρω μας. Από τον Σωκράτη μέχρι τον Διογένη, οι ιδέες τους συνεχίζουν να επηρεάζουν τη σύγχρονη σκέψη. Ας δούμε συνοπτικά τους σημαντικότερους Έλληνες φιλοσόφους και τις θεωρίες τους.

Σωκράτης – Η Δύναμη της Ερώτησης

Ο Σωκράτης, θεμελιωτής της δυτικής φιλοσοφίας, δεν έγραψε ποτέ βιβλία. Γνωρίζουμε τις ιδέες του κυρίως από τους διαλόγους του Πλάτωνα.
Χρησιμοποιούσε τη Σωκρατική μέθοδο, μια μορφή διαλόγου με ερωτήσεις και απαντήσεις που οδηγούσε σε αδιέξοδο, αποκαλύπτοντας τις αδυναμίες της σκέψης του συνομιλητή.
Η Σωκρατική ειρωνεία βασιζόταν στο να προσποιείται άγνοια, ώστε να φανερώσει τις αντιφάσεις του άλλου.
Πίστευε ότι η αρετή είναι γνώση και ότι κανείς δεν πράττει το κακό με τη θέλησή του· το κάνει επειδή αγνοεί το καλό. Διάσημη φράση του: «Εν οίδα ότι ουδέν οίδα».

Πλάτωνας – Ο Κόσμος των Ιδεών

Ο Πλάτωνας διατύπωσε τη Θεωρία των Ιδεών. Υποστήριξε ότι ο υλικός κόσμος είναι απλώς μια ατελής αντανάκλαση των τέλειων, αιώνιων μορφών.
Παράδειγμα: Όλα τα δέντρα που βλέπουμε είναι διαφορετικές εκδοχές της τέλειας Ιδέας του «Δέντρου».
Η Αλληγορία του Σπηλαίου εξηγεί πώς οι άνθρωποι βλέπουν μόνο «σκιές» της πραγματικότητας και χρειάζονται τον Λόγο για να ανακαλύψουν την αλήθεια.

Αριστοτέλης – Η Πραγματικότητα μέσα στα Πράγματα

Ο Αριστοτέλης διαφώνησε με τον Πλάτωνα, υποστηρίζοντας ότι οι μορφές δεν υπάρχουν χωριστά, αλλά μέσα στα ίδια τα πράγματα.
Αυτή η ιδέα λέγεται εμμενής ρεαλισμός.
Επίσης, πίστευε ότι ο κόσμος αποτελείται από πέντε στοιχεία: γη, νερό, αέρα, φωτιά και αιθέρα. Ο αιθέρας, σύμφωνα με τον ίδιο, γεμίζει τον ουρανό και τα άστρα.

Επίκουρος – Η Απουσία Φόβου

Ο Επίκουρος έβλεπε τη φιλοσοφία ως μέσο για μια ευτυχισμένη και γαλήνια ζωή.
Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην ευτυχία; Ο φόβος του θανάτου.
Η λύση του: «Όταν υπάρχουμε, ο θάνατος δεν υπάρχει· όταν υπάρχει ο θάνατος, εμείς δεν υπάρχουμε».
Υποστήριξε ότι το σύμπαν αποτελείται από άτομα και κενό. Οι αισθήσεις μας προέρχονται από μικροσκοπικά σωματίδια που εκπέμπουν τα αντικείμενα και αλληλεπιδρούν με εμάς.

Πυθαγόρας – Η Αρμονία των Αριθμών

Ο Πυθαγόρας πίστευε ότι το σύμπαν μπορεί να εξηγηθεί μέσω αριθμών καθώς και μαθηματικών σχέσεων. Επιπλέον, υποστήριζε την αθανασία της ψυχής και τη μετενσάρκωση, ενώ η πιο γνωστή συμβολή του είναι το Πυθαγόρειο θεώρημα, το οποίο συνδέει τα μήκη των πλευρών σε ένα ορθογώνιο τρίγωνο.

Διογένης – Η Ελευθερία από τα Δεσμά της Κοινωνίας

Ο Διογένης, ιδρυτής του Κυνισμού, υποστήριζε ότι η ευτυχία έρχεται με την απλότητα και την αποδέσμευση από κοινωνικούς κανόνες.
Ζούσε με τα απολύτως απαραίτητα, αγνοώντας πλήρως τα ήθη της εποχής.
Όταν τον ρώτησαν από πού κατάγεται, απάντησε: «Είμαι πολίτης του κόσμου», εκφράζοντας την πρώτη μορφή κοσμοπολιτισμού.

Συμπέρασμα

Από την αναζήτηση της αλήθειας του Σωκράτη, αλλά και μέχρι την απλότητα του Διογένη, οι Έλληνες φιλόσοφοι άφησαν μια κληρονομιά, η οποία όχι μόνο εξακολουθεί να καθορίζει τη σκέψη μας, αλλά και να επηρεάζει τη ζωή μας μέχρι και σήμερα.

Το άρθρο 6 Έλληνες Φιλόσοφοι που Άλλαξαν για Πάντα τη Σκέψη εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Ο πίνακας «Ο Θάνατος του Σωκράτη» δημιουργήθηκε το 1787 από τον Γάλλο ζωγράφο Ζακ-Λουί Νταβίντ. Αποτελεί εμβληματικό δείγμα του γαλλικού νεοκλασικισμού, που αναβίωσε την αυστηρή αισθητική και την ηθική δύναμη της αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης. Ακόμη και χωρίς να γνωρίζει κανείς την ιστορία, η σκηνή εντυπωσιάζει με τη σαφήνεια, τη σύνθεση και το συμβολικό της βάρος.

Η Ιστορική Στιγμή

Η σκηνή βασίζεται στον διάλογο «Φαίδων» του Πλάτωνα. Ο Σωκράτης, κατηγορημένος για ασέβεια προς τους θεούς και διαφθορά της νεολαίας, καταδικάστηκε σε θάνατο με κώνειο. Παρότι θα μπορούσε να αυτοεξοριστεί, προτίμησε να μείνει και να αποδεχθεί την ποινή του. Με αυτόν τον τρόπο, δίδαξε το «τελευταίο μάθημα» — ότι ο φιλόσοφος δεν πρέπει να φοβάται τον θάνατο, αλλά να τον βλέπει ως δρόμο προς την αθανασία της ψυχής.

Η Καλλιτεχνική Απόδοση

Ο Νταβίντ αποτυπώνει τη στιγμή που ο Σωκράτης απλώνει το χέρι και αρπάζει το κύπελλο με το δηλητήριο. Με το άλλο χέρι, χειρονομεί προς τη μεταθανάτια ζωή, δείχνοντας ηρεμία και αφοσίωση στις αρχές του. Το φως εστιάζει πάνω του, κάνοντάς τον το πιο λαμπρό στοιχείο του πίνακα. Τα χρώματα σβήνουν στις άκρες και ζωντανεύουν στο κέντρο, τονίζοντας την ένταση της στιγμής.

Σύμβολα και Σύνδεση με την Εποχή

Για τον Νταβίντ, ο Σωκράτης είναι σύμβολο ακεραιότητας και δύναμης. Ο πίνακας δημιουργήθηκε δύο χρόνια πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, σε μια εποχή όπου η μοναρχία έφθινε και οι μεταρρυθμιστές αναζητούσαν ιδανικά δημοκρατίας. Η παρουσία του Thomas Jefferson στα αποκαλυπτήρια δείχνει τη διεθνή απήχηση του έργου. Ο ζωγράφος είχε ήδη κερδίσει φήμη με τον «Όρκο των Ορατίων», που μοιραζόταν το ίδιο ηθικό μήνυμα.

Η Σύνθεση και οι Μορφές

Το φόντο είναι επίπεδο, ώστε η προσοχή να επικεντρώνεται στους χαρακτήρες. Από δεξιά προς τα αριστερά, βλέπουμε τους φίλους του Σωκράτη να λυγίζουν από θλίψη, αναδεικνύοντας την ηρεμία του. Στο κέντρο, το χέρι και το κύπελλο λειτουργούν ως σημείο ισορροπίας. Ο άνθρωπος που δίνει το δηλητήριο αποστρέφει το βλέμμα του, ενώ στα πόδια του κρεβατιού κάθεται αμέτοχος ο Πλάτων.

Ο Ρόλος του Πλάτωνα

Ο Νταβίντ προσθέτει τον Πλάτωνα, αν και ιστορικά δεν ήταν παρών. Εδώ παρουσιάζεται ως ηλικιωμένος, αποστασιοποιημένος, υποδηλώνοντας ότι η φιλοσοφία του είναι συνέχεια εκείνης του δασκάλου του. Χωρίς τον Πλάτωνα, ο Σωκράτης ίσως να είχε χαθεί από την ιστορία. Η χειρονομία του Σωκράτη παραπέμπει στη στάση του Πλάτωνα στη «Σχολή των Αθηνών» του Ραφαήλ.

Πολιτικά και Προσωπικά Μηνύματα

Η διπλή υπογραφή του Νταβίντ συνδέει προσωπικά τον καλλιτέχνη με το ηθικό μεγαλείο του Σωκράτη. Ο πίνακας, πέρα από αισθητικό έργο, είναι και πολιτική δήλωση, αντανακλώντας την ένταση της προεπαναστατικής Γαλλίας. Όπως και τα ιδανικά της Γαλλικής Επανάστασης που προδόθηκαν από την περίοδο της «Τρομοκρατίας», έτσι και το ηθικό μεγαλείο μπορεί να αλλοιωθεί από την πραγματικότητα.

Συμπέρασμα

«Ο Θάνατος του Σωκράτη» είναι κάτι περισσότερο από μια ιστορική σκηνή. Είναι ένας στοχασμός πάνω στην ακεραιότητα, την ελευθερία και τη δύναμη της ιδέας. Συνδυάζει ιστορικότητα, φιλοσοφία και πολιτικό σχόλιο σε ένα αριστούργημα που παραμένει επίκαιρο.

Συχνές Ερωτήσεις

Το άρθρο Ο Θάνατος του Σωκράτη – Το μυστικό του πίνακα Νταβίντ εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η Δημοκρατία και η Αρχαία Αθήνα συχνά συνδέονται άρρηκτα στο μυαλό μας. Ο Παρθενώνας αποτελεί παγκόσμιο σύμβολο δημοκρατικών αξιών και εμπνέει σύγχρονους ηγέτες να φωτογραφίζονται εκεί. Ωστόσο, ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές της ιστορίας, ο Σωκράτης, είχε σοβαρές επιφυλάξεις για το πολίτευμα αυτό.

Η φιλοσοφία απέναντι στην πολιτική

Ο Σωκράτης, όπως παρουσιάζεται στους πλατωνικούς διαλόγους, έβλεπε με απαισιοδοξία τη λειτουργία της Δημοκρατίας. Στο 6ο βιβλίο της Πολιτείας, χρησιμοποιεί μια παρομοίωση με πλοίο:
Αν χρειαζόταν να επιλέξεις κυβερνήτη, θα εμπιστευόσουν οποιονδήποτε ή κάποιον που γνωρίζει την τέχνη της ναυσιπλοΐας; Η απάντηση είναι προφανής, κι όμως, στην πολιτική, η ψήφος δίνεται χωρίς απαραίτητη γνώση.

Η ψήφος ως επιδεξιότητα

Για τον Σωκράτη, η ψήφος δεν είναι τυχαία πράξη, αλλά δεξιότητα που απαιτεί εκπαίδευση. Το να επιτρέπεις σε ανεκπαίδευτους πολίτες να αποφασίζουν για το μέλλον της πόλης είναι, κατά τη γνώμη του, τόσο ανεύθυνο όσο το να δίνεις το τιμόνι μιας τριήρους σε άπειρους ναυτικούς εν μέσω καταιγίδας.

Η προσωπική του τραγωδία

Η θεωρία του δεν ήταν αφηρημένη. Το 399 π.Χ., ο Σωκράτης καταδικάστηκε σε θάνατο από 500 Αθηναίους ενόρκους, οι οποίοι πίστεψαν την κατηγορία ότι διέφθειρε τη νεολαία. Η πλειοψηφία ήταν οριακή, αλλά αρκετή για να τον οδηγήσει στο κώνειο.

Διανοητική vs. παραδοσιακή Δημοκρατία

Ο Σωκράτης δεν υποστήριζε ότι μόνο λίγοι εκλεκτοί πρέπει να ψηφίζουν. Πίστευε όμως ότι η ψήφος πρέπει να δίνεται μόνο σε όσους σκέφτονται λογικά και σε βάθος. Διαχώριζε τη “διανοητική δημοκρατία” από την απλή, αριθμητική συμμετοχή.

Ο φόβος της δημαγωγίας

Η μεγαλύτερη ανησυχία του ήταν η δημαγωγία — η ικανότητα κάποιων να εκμεταλλεύονται την ανάγκη των πολιτών για εύκολες απαντήσεις. Έφερε ως παράδειγμα δύο υποψήφιους: έναν γιατρό και έναν ζαχαροπλάστη. Ο ζαχαροπλάστης θα κέρδιζε υποσχόμενος ευχαρίστηση, ενώ ο γιατρός θα έλεγε την αλήθεια που κανείς δεν θέλει να ακούσει.

Το διαχρονικό δίδαγμα

Ο Σωκράτης προειδοποίησε ότι η Δημοκρατία λειτουργεί σωστά μόνο όταν οι πολίτες είναι κατάλληλα εκπαιδευμένοι. Διαφορετικά, η κοινωνία εκλέγει “ζαχαροπλάστες” αντί για “γιατρούς” — αυτούς δηλαδή που χαϊδεύουν τα αυτιά αντί να θεραπεύουν τα προβλήματα.

Το άρθρο Γιατί ο Σωκράτης Αμφισβητούσε τη Δημοκρατία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.

Η ηθική θεωρία στην αρχαιότητα δεν επινόησε την ηθική ούτε την αναστοχαστική σκέψη γύρω από αυτήν. Αντίθετα, προσπάθησε να οργανώσει συστηματικά τις απόψεις και πρακτικές που ήδη υπήρχαν, αναζητώντας την ουσία της ανθρώπινης αρετής. Αν και δεν κάλυπτε όλα τα φαινόμενα που εντάσσουμε σήμερα στην ηθική, στόχευε να αποκαλύψει τον θεμελιώδη σκοπό της ανθρώπινης δράσης.

Στην καρδιά της αρχαίας ηθικής βρίσκονται έννοιες όπως η αρετή (aretê), η ευδαιμονία και η ψυχή.

• Αρετή: Σταθερή διάθεση για σωστή πράξη, π.χ. η δικαιοσύνη είναι η διάθεση να αποδίδεται σε κάθε άνθρωπο αυτό που του αναλογεί.
• Ευδαιμονία: Το «ζην καλώς» και «πράττειν καλώς» – όχι μόνο ως αίσθημα, αλλά ως ολοκληρωμένος τρόπος ζωής.
• Ψυχή: Ο εσωτερικός φορέας της αρετής, που μπορεί να είναι ανεξάρτητος από υλικά αγαθά.

Η σύνδεση αρετής και ευδαιμονίας (ευδαιμονισμός) υπήρξε κοινός παρονομαστής, αλλά κάθε σχολή προσέγγισε τη σχέση με διαφορετικό τρόπο.

1. Σωκράτης

Ο Σωκράτης, όπως παρουσιάζεται στους απορητικούς και μικτούς διαλόγους του Πλάτωνα, προβάλλει δύο βασικά στοιχεία:

• Ηρωισμός: Κανένα κόστος, ούτε και ο θάνατος, δεν υπερβαίνει το κακό της αδικίας.
• Διάνοια = Αρετή: Η γνώση του αγαθού οδηγεί υποχρεωτικά στην πράξη του αγαθού (σωκρατικός διανοητισμός).

Για τον Σωκράτη, η αρετή είναι το ανώτατο ψυχικό αγαθό και απαραίτητη προϋπόθεση για την ευδαιμονία. Η κακία καταστρέφει την ψυχή, ενώ η αρετή τη βελτιώνει και εξασφαλίζει την πραγματική ευτυχία.

2. Πλάτων

Στην Πολιτεία, ο Πλάτων αναπτύσσει μια τριμερή ψυχολογία:

• Λογιστικό (λογική, γνώση του καλού)
• Θυμοειδές (τιμή, θάρρος)
• Επιθυμητικό (σωματικές επιθυμίες)

Η δικαιοσύνη είναι η αρμονία μεταξύ αυτών των μερών, με τη λογική να κυβερνά. Η αρετή είναι η εύρυθμη λειτουργία κάθε μέρους και η συνοχή τους.

Ο Πλάτων συνδέει την αρετή με τη γνώση των Ιδεών (μορφών), όπως το Αγαθό και το Κάλλος. Η μίμηση της τάξης των Ιδεών οδηγεί τόσο στην ατομική όσο και στην πολιτική ευδαιμονία.

3. Αριστοτέλης

Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, ορίζει την ευδαιμονία ως «ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με την αρετή, σε τέλειο βίο».
Η αρετή είναι έξη που μας οδηγεί στο μέσον μεταξύ υπερβολής και έλλειψης, καθοριζόμενο από τον ορθό λόγο.

Διακρίνει:

• Ηθικές αρετές (π.χ. ανδρεία, σωφροσύνη) – ρύθμιση συναισθημάτων και επιθυμιών.
• Διανοητικές αρετές (π.χ. φρόνηση, σοφία) – καθοδήγηση πράξης και θεωρίας.

Η ανώτερη μορφή ευδαιμονίας είναι η θεωρητική ζωή, αφιερωμένη στη σχόλη και τον στοχασμό, ενώ παράλληλα καλλιεργούνται οι πολιτικές και κοινωνικές αρετές.

4. Κυνικοί

Ο Διογένης ο Κυνικός προώθησε τη ζωή «σύμφωνα με τη φύση», απορρίπτοντας κοινωνικές συμβάσεις και περιττές ανάγκες.
Η απλότητα και η αυτάρκεια αποτελούν θεμέλια της αρετής, χαρίζοντας εσωτερική ελευθερία και ανεξαρτησία από την εξάρτηση στα εξωτερικά αγαθά.

5. Κυρηναϊκοί

Ο Αρίστιππος και οι οπαδοί του υποστήριξαν τον ηδονισμό με έμφαση στις άμεσες και παρούσες απολαύσεις. Η φρόνηση θεωρείται χρήσιμη μόνο ως μέσο για την απόκτηση ηδονής. Η ευδαιμονία, ως σύνολο όλων των απολαύσεων, δεν είναι αυτοσκοπός· προέχει η κάθε μεμονωμένη ηδονή.

6. Επίκουρος

Ο Επίκουρος όρισε ως σκοπό της ζωής την ηδονή, αλλά την προσδιόρισε ως απουσία σωματικού πόνου (απονία) και ψυχικής ταραχής (αταραξία).
Διαχώρισε τις επιθυμίες σε:

• Φυσικές και αναγκαίες
• Φυσικές αλλά μη αναγκαίες
• Κενές και μάταιες

Η αρετή, κατά τον Επίκουρο, είναι το μοναδικό μέσο για την επίτευξη αυτής της σταθερής και ήρεμης ηδονής.

7. Στωικοί

Οι Στωικοί ταύτισαν το αγαθό με την αρετή. Όλα τα εξωτερικά αγαθά (υγεία, πλούτος, φήμη) είναι «αδιάφορα» ως προς την ευδαιμονία.
Η ευτυχία είναι «εύροια βίου» – αρμονική ροή ζωής σε συμφωνία με τη φύση και τον ορθό λόγο που κυβερνά το σύμπαν.

Η αρετή είναι γνώση και ο σοφός ζει χωρίς πάθη, διατηρώντας εσωτερική γαλήνη ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες.

8. Πυρρώνειοι Σκεπτικοί

Ο Πύρρων και αργότερα ο Σέξτος Εμπειρικός υποστήριξαν την «εποχή» – την αναστολή κρίσης σε όλα τα ζητήματα που δεν αποδεικνύονται. Έτσι επιτυγχάνεται αταραξία, καθώς ο σκεπτικός παραμένει ατάραχος απέναντι σε πεποιθήσεις για το τι είναι «καλό» ή «κακό» εκ φύσεως, ενώ στην πράξη ακολουθεί έθιμα και νόμους χωρίς δογματική δέσμευση.

Συμπέρασμα

Η αρχαία ηθική σκέψη, από τον Σωκράτη έως τους Σκεπτικούς, αναδεικνύει διαφορετικούς δρόμους προς την ευδαιμονία:

• Μέσω της γνώσης (Σωκράτης)
• Μέσω της ψυχικής αρμονίας και των Ιδεών (Πλάτων)
• Μέσω της αρετής ως μέσου και σκοπού (Αριστοτέλης)
• Μέσω της αυτάρκειας (Κυνικοί)
• Μέσω της ηδονής (Κυρηναϊκοί, Επίκουρος)
• Μέσω της αρετής ως μοναδικού αγαθού (Στωικοί)
• Μέσω της αποχής από δογματικές κρίσεις (Σκεπτικοί)

Παρά τις διαφορές, κοινός στόχος ήταν η εσωτερική ολοκλήρωση και η απελευθέρωση από την τυραννία των εξωτερικών περιστάσεων.

Το άρθρο Αρχαία Ηθική: Από Σωκράτη ως Σκεπτικούς στην Ευδαιμονία εμφανίστηκε πρώτα στο Αρχαία Ελληνικά.